Ayawlu yıraq tümenliler, yuwuq qumuqlar!
Siz neçaqı yıraq getsegiz de, harigiz bizin qardaş, qurdaş-dost, yuwuqlar, tanış-bilişlersiz. Umumi küyde aytğanda — bir elli watandaşlarıbızsız. Mezgil aralıq neçağı yıraq bolsa da, yürekleribiz yuwuq: birewler canıbız, birewler qanıbız degenley.
Ozoqda, elin taşlap getmek tınç zat tügül, siz yurtlarığıznı, dos-qardaşnı, tatıwlu xonşulanı wa iñdesi, tuwup ösgen öz makanığıznı süyüp-süyünüp taşlap getmegensiz, bilebiz, añlaybız. Munda, Dağıstanda, yaşaw halığız buzuqlaşıp, umut-xıyallarığızğa toğaslar salınıp, ayınıp bolmaylı dalaplı dolanmaq uçun elni yıraq, tek madarlı yağına getme borçlu bolğansız.
Baliki de sizin birdağı bir sebebi-hikmatlı qudratını sihrulu güçü o yaqğa tartğandır. Demek, Tümen-Altay boyları, tarixibizden belgilidey, haliden köp yıllar alyaqlarda awwallı türk-qumuqlar tuwup yaralğan, yasalğan, yasanğan, ayaqğa turğan, çınıqğan (Tengirini qudratı bulan) bırın mina topurağığız tartğandır. Atı, işleri, daw hüneri qoççaqlığı saw dünyağa dañ bolğan, maqtawğa layıqlı qılıq adatları bulanğı bizin bırınğı türkler dünya tarixinde görmekli yer tuta. Şolar başlap dolanğan, bayığan topuraq, bolma yaray, sizin, yıraq öz warislerin, öz quçağına tartğandır, sıyın dırğandır. Qısğası — tümen topurağı sizin minadan çıqğan yerigiz ekenni bilip añlap, yaxşı, asıl işlege belsenip işlegiz, yaşağız! Muratlarığızğa yetişme sizge barığızğa da Qudratlı Allah nasip bersin!
Yaşawuğuz, dalabığız onda busa da, makanığız munda, Dağıstanda ekenni bir minutğa da unutmağız! Ana-ata yurtğa, elge art bermegiz, öz xalqığıznı unutmağız, gele turuğuz, ayroq da yaşlanı tez-tez yibere turuğuz, dos-qardaşnı, yuwuqların unutmasınlar. Har gelgende bir qumuq kitap busa da, gazet-curnallar ala getigiz, özügüz de oxuma çola tabığız, yaşlanı da qumuqça oxumağa muştarlı, hawaslı etigiz! Neçağı çet, qıyın halda busağız da yaşlarığız öz ana tilin unutmasınnı hayın etigiz, ojaqlarda sama bir-birigiz bulan yañız ana tilde söylegiz, özügüz öz tiligizni süyegenigizni yaşlarığızğa har hawur bildire turuğuz, yaşlarığızğa da şo süyüwnü siñdrigiz! Öz tilinden, adabyatından ayırılmasınlar, mahrüm qalmasınlar, gelejek yaşawubuz, gelejek naslular-warisleribiz menli-milli tarixibiz bizden şonu geçmes.
Taklifibiz, giççi yaşlarığıznı 7-nçi klassnı bitgençe sama ata yurtlarığızğa yiberip oxutuğuz, ana tilde taza söylew wa oxup-yazıw merdeşleni qazanğança sama. Qumuq tilibizni ömürü bizden özübüzden bek hasil bola, ayawlu qumuqlar!
(Hajiyew İbadulla)
Dünyanı qaysı uçu-qırıyında yaşasañ da maripatlı bolma bajarıla, hatta yat milletleni arasında da, yat tillerde oxuy busañ da. Maripatlıq (prosweşönnost) bilimli, ilmulu boluwdur, kulturalıq onu orta bağanası, özegi, kürçüdür. Onu aslu talapları: edeplik, yahlıq, ariw taza yüzlük, gelişlik, açıq aşkerelik, ilyaqlıq, gişige hürmetli, yaxşı asil xasyatlı, qılıqlı bolmaqdır.
Taza, teren bilim almaq, ör oxuw ojaqlağa tüşmek, olarda oxumaq haligi zamanda tınç masʼalä tügül, bağa oltura, şoğar da qaramay yaşlarığıznı oxutuğuz, bilimler yelesinler, tek yaşlarığız sizin de, siz qıynalıp tabağan xarjnı da xadirin bilsinler, yani yañız aqçanı güçüne oxumasınlar, ter tögüp bilim alsınlar! Bussahat bilimli adamlanı onça sıyı bolmasa da, bir beş-on yıllardan kasbuçulanı bahası olanı yañız bilimine göre qıymatlanajaq, halidey awam cahilleni sıyı bolmajaq. Şo haq pikrunu yaşlarığıznı qanına-canına siñdirigiz. Olanı gelejek yaşawunu nasibi, baylılığı, qazanını maylılığı olar bugün qazanğan bilimlerden tuwradan-tuwra hasil bolajaqnı añlatığız.
Yaşlanı nizamlı, edepli, namuslu tarbiyalawğa ahamyat berigiz! Qarawsuz, tergewsüz öz ixtiyarında, ulaw bir gün de qoymağız! İçki, narkotiklerden giççiden qoruğuz! Artıq xarjlar bulan olanı yönkütmegiz! Üy, abzar qulluqlağa, zahmat işlege erteden qurşağız!
Yoldaş tümenliler, bizde de, öz elibizde, öz yeribizde busaq da, xalqıbız, tilibiz, maripatıbız bir türlü qıyınlıqlağa tarıp tura: şkolalarda ana tillege sahatlar azlana, qumuq kitaplar az çığağan bolup tura, awtorlanı öz xarjına, ne de sponsorlanı kömegi bulan çığarıla — muna şo sebepden basmağa oñarılğan yañı qumuq sözlügü çıqmaylı çañ basıp tura. Şu nuqsanlıqlağa da qaramaylı, halige "Tañçolpan", "Qarçığa" curnallar, "Yoldaş" wa "Qumuq tüz" gazetleribiz haran ömür sürüp tura. Olağa da xıylı qumuqlar yazılmay: birleri olağa habas ahamyat bermey, köpleri busa — şo xuju qalğır xarjnı yoqluğunu yamanından. Ayroq da qıyınlı halda bizin rayon "Qumuq tüz" gazetibiz.
Şo sebeplerden qumuq camyat soweti bugünlerde şulay qararğa gelme borçlu boldu: gazet-curnallağa yazılağanlanı artdırmaq wa şolluqda olanı halın qolaylaşdırmaq, canlandırmaq uçun şolağa yazılıwğa tümenli qumuqlanı da qurşamaq, awur haldan çığıwnu birgine-bir imkanı dep. Şo taklifni barıbız da ariw de, durus da görüp, bir tawuşdan qol da göterdik wa şu çaqırıwğa qol da saldıq. Endi biz sizden şu masʼalanı çeçiwge qol baylağanığıznı umutlu qarawullaybız.
Yoldaşlar, şonu awur yasaqğa sanamağız, nege dese şolanı barına da saw yılğa yazılğanda da umumi camı üç miñe de minmey, şoğar sizin güçügüz çatajağına şeklenmeybiz wa köbügüz mızğımay yazılajağığızğa inanabız. Sizge şolanı cumada bir keren yetişdirejek hayın wa hağın biz, qumuq camyat soweti öz boynubuzğa alabız.
Tümenliler, sizge dağı da bir neçe nasihatlar.
Yaxşılıqlarığıznı (toylanı) oñlu dep oylap, onda etmegiz, gelip ata yurtlarda ötgerigiz! Yaxşılıqlarda, yamanlıqlarda (olanı Allah bizden ari etsin) qardaş-dosluq, yuwuqluq sıqlaşa, terenleşe wa tergele — şonu biligiz, tümen qumuqlar!
Madarlı bolğan bolğanığız qaytıp öz yurtlarığızğa, öz xalqığıznı arasında genenip yaşağız! Ulluluq awruwlağa tarıtağannı unutmağız! Baylıqğa artıq suturluq etip, satılıp (onda artıq uzaq yaşap) sawluqlarığıznı buzmağız, sawluʼ satıp-alıp bolağan zat tügül ekenligi köpden ayan haq zat, biligiz!
Wa axırınçı sizge nasihat — qumuqnu ör bahası — özdenlikdir: namusğa, yahğa beklik, erkeklik, qoççaqlıq, adamlıq, taza yüreklik, asil wa asıl qılıqlıq. Şolanı birinde tas etmegiz, aylanadağızlağa taptama, yer etmege de qoymağız! Şonu bulan birge olar bulan birçe yaraşıp, qıyışıp, gelişip demli yaşamağa bajarığız!!!
Yaşawuğuzda paraxatlıq, işlerigizde üstünlükler yoraybız!
Oñarğan İbadulla Hajiyew