Camyat çalışıw işlerim bulan baylawlu mağa Türkiyada köp kerenler bolma wa onu xıylı yerlerin — yurtların, şaharların görme tüşdü.
Har barğanda başğa türlü masʼalalar bulan meni oyumda: Türkiyadağı qumuqlanı arasında, olanı es dünyasında qumuq adabyat, Ummu Kämal, Qaqaşuralı Abdurahman, Yırçı Qazaq yaşaymı eken degen soraw tuwa edi.
Bu paçalıqnı ne yerinde bolsam da, har oñayı gelgende men tanışlarımdan, yoldaşlarımdan şonu soray bola edim. Hali şolay yoluğuwlanı, barın da bolmasa da, birlerin esge alma süyemen. Türkiyadağı, ayroqda onu bulay wilayatlarındağı: Sıwasda, Toqatda, Çanaqqalada, mundağı qumuq yurtlarda yaşayğan çağı esli adamlanı arasında Dağıstannı Köstek yurtundan gelgen Dawet yırawnu wa Erpeliden gelgen Qurmanqız Şapini atları haman yoluğağannı es ete edim. Bu mundağı Yawuköy, Giyik Qırı, Doğançı, Atgözen degen qumuq yurtlağa, aradan zaman getip, özüm birdağı bir neçe yoldaşlar bulan saparğa çıqdım. O yurtlanı belgili camyat adamları bulan tanış boldum.
Yawuköy yurtda minalı tarğulu Najmutdin, minalı babayurtlu Canbek bulan, Xasaybek Usmiyewlege taypa-tuxum bolağan Emin-bey bulan yuwuqdan tanış boldum. Bu tanışlarım yurtnu qurulğan küyü, onu Dağıstandan gelip, qaysı yurtlular kürçüsün salğanın, bu yurtğa gelip ağası Xasay Usmiyew ölgen soñ, onu inisi Abdulla gelip sıyınğanın xabarladı. Olar beregen maʼlumatnı men barısın da yazıp aldım.
Yawuköylü Najmutdin Haci köstekli qomuzçu wa yıraw Dawetni haqında köp esdelikler xabarladı, ol aytğan yırlardan, sarınlardan esde qalarday misallar da geltire edi. Najmutdin Haci, Canbek birçe barıp, Yawuköynü bırınğı qaburlarına erten girip, tüşden soñ çıqdıq, köp sınlanı yazıwların oxuduq, bu qaburlarda tarixde belgili qapçığaylı Aselderni qaburun da tapdıq, qaburlanı qapusuna yuwuqda Canbek mağa Dawet yıraw gömülgen yerni de görsetdi.
Bu yurtda şo meni sorawuma mekenli cawap bolar yimik men dağı maʼlümat eşitmedim: ne Y.Qazaqnı, ne başğalarını haqında.
Tek meni Ankaradağı, Samsun şahardağı, Çanaqqala wilayatnı Biga rayonundağı yoluğuwlarımnı waqtisinde Erpeliden gelgen yıraw Qurmanqız Şapini, Qaqaşuralı Abdurahmannı wa Y.Qazaqnı atları bir neçe keren çalındı. Toqat şaharda yaşayğan, özü Şweysaryada bir firmada işleygen Mahammat-Emin özleni yanındağı qumuqlanı arasında toylanı, şatlı gezmeleni waqtisinde: "Qurmanqız Şapini wa Dawetni atları taymay yoluğa",- dep toqtaşdırıp xabarlay edi.
Dünyağa atı belgili tarixçi, alim, professor Kirzioğlu bir gün qonaqlıqda (Ankara şahar) özlerde olturğanda, Türkiyağa göçüp gelgen qumuqlanı qıyının-tınçın xabarlayğanda, Qurmanqız Şapi bulay ayta bolğan dep, onu sözlerin misal etip geltire edi.
Bu yanından alğanda, Çanaqqala wilayatnı Biga rayonunda yerleşgen Doğançı, Giyik Qırı, Atgözen qumuq yurtlar bar. Şolanı birisi Giyik Qırıda eşitgenim meni bek hayranlıqğa qaldırdı.
Şo bulay boldu. Ankara şaharda ötgerilegen dünyadağı türk xalqlarını wakillerini bir syezdine barğanda, syezdden soñ "Türkiya" degen gazetde bizin xalqnı yaşaw-turuş masʼalalarına bağışlanğan meni maqalam peçatdan çıqğan edi.
Aradan yarım yıl getip, meni şo maqalamnı oxuğan, ataları Qazanış yurtdan Türkiyağa göçüp gelgen Çanaqqala wilayatnı Doğançı yurtunda yaşayğan cahil ulan İdris Hasan oğlu meni axtarıp kağız salıp yibergen edi. İdris, biz Türkiyağa gelgende, amal tabıp, özlege qonaqlıqğa çaqıra edi. Şonu bulan birçe, özünü atalarını yurtu Qazanışnı haqında köp bilme wa görme hasiretligin yaza edi.
Birdağı keren gezikli syezdge barğanda "Teñlikdegi" meni zamestitelim Qalsın Hasanow da, men de İdris bulan yoluqma barabız dep, Çanaqqaladan Stambulğa qaytma tüşdü. Bu gezik telefon söylep bildik, İdris Toqat şaharğa yuwuq qardaşlarını orazaların qutlama getip tabuldu.
İdrisden, bizge yolubuzdan qaytma tüşgenni bilip, qıynalıwun bildirip, birdağı kağız geldi. Bu gezik İdris dağı da bek qanığıwlu tilep, awgust aynı axırlarına taba gelseñ, mundağı Giyik Qırı yurtunda qumuq toynu görmege de imkanlıq bolajağın bildire edi. Bu 1998-nçi yılnı başı edi. Şo yılnı awgustnu artdağı günlerinde, ullu gemeler bulan eki deñiz ötüp, Çanaqqalağa gelip tüşdüm.
İdris wa onu yuwuğu Yusup, meni aldıma maşin bulan gelip, Biga rayonğa Doğançı degen özleni yurtuna alıp getdiler. Doğançı aytarday ullu yurt tügül, salamat görünüşlü yer, Stambulğa barağan ullu yolnu sol yanında.
Qaysın-birin aytayım, yurtnu wakillerinden Qumuqdan gelgen bir "professor" barnı eşitip, gelip köp-köp eki de yanğa paydalı laqırlarıbız boldu. Bu laqırlanı köbüsün geçelep olturup yazıp alğanman.
Şu yoluğuwlanı natijasında men köp zatğa tüşündüm, Türkiya paçalıq, biznes wa başğa türlü qurumlarında çalışıp, özleni yaxşılıqğa görsetgen wa hali bussağatda da işlep turağan köp adamlar bar eken, soñ da bu yurtnu ulluları bulay dey: "1915-nçi yıldağı iñilislege qarşı yürülgen dawlarda bek ullu qoççaqlıqlar görsetip, qan tögüp, can bergen köp qumuqlar bar eken, bu yurtlardan çıqğan çalışıwçulanı birleri Türkiyanı başlapğı prezidenti Kämal Atatürknü lap inanğan adamlarından bolğan".
Bu barışımda mağa masʼalanı birdağı bir bek maʼnalı yeri ayan boldu. Birdağı qumuq yurtlanı ullularından birleri Qaqaşuralı Abdurahmannı, Y.Qazaqnı, Qurmanqız Şapini yaxşı bileler. Tamazalanı birlerinde Abdurahmannı qolyazıw kitapları saqlanıp bar.
Men munda gelip, üçünçü-dörtünçü günmedi, erten İdris mağa: "Dağı qastlanı bugün qoyabız, bugün Giyik Qırı yurtğa toyğa barabız, qumuq biyiwlege qaraybız, qumuq maqamlağa tıñlaybız",- dep, aldanoq bildirdi. Aldındağı gün İdris de, Yusup da, men de Biga şaharnı bek tamaşa tarixi yerlerine qaray turup, axşam bolğança qalğan edik.
Tüşge taba Giyik Qırığa barma yolğa çıqdıq. İdrisleni yurtundan bu yurtğa, köp bolsa, 3-4 çaqırım da yoqdur, yurt bir tawtüp talanı boyunda.
Biz yetip barğanda, toy toqtalıp, Dağıstandan qumuq gelgen dep, bizin qarşılama bizge bağıp sürlükgendey boldular. Bu toyda men görgenni yazayım desem, yazıw uzaqlaşajaq. Amma qısğaça, umumi suratın esgereyim — abzarda qurulğan uzun stollar (bu awgust aynı 31-i edi), stolnu üstünde ne tatıwluq, ne tatlilik, ne şerbet süyseñ de bar, amma bir gram, bir şişa içki görmessen. Xoşluq, şatlıq, qumuq türk qatış biyiwler, toyda aride ullu çağındağı qatınlanı görsem tügül, ullu bolğan erenleni görmedim. İdris, meni qarawumnu añlap: "Salaw efendi, sen tamaşa bolma içmey dep, içkiçi dep at tağılsa, birewge birew de qız bermey, ne qız almay", — dedi.
Türkiyadağı qumuqlanı adat-qılıq teması — o ayrıça maʼnalı masʼalä. Onu haqında yaxşı üyrenip, zaman tabıp yazma xıyalım bar.
Bu toynu waqtisinde men Y.Qazaq bulan "yoluqğan" küyümnü yazma alğasayman.
O bulay boldu. Toyda tanış aralıq gengleşe. Bir stolnu artında olturğan birinçiley görüşegen adamlar bulan tanış bolasan. Bek yaxşı adat. Bu gezik de şolay boldu. İdris meni bu toynu yesine qardaş bolağan İzmir şahardan gelgen Mehmetbey bulan tanış etdi. Mehmet (Mahammat qumuqça dep qoşdu özü Mehmet) — İzmir, polisyanı kapitanı. İzmir şaharlı degendoq esime geldi: onda "Teñlik" yiberip institutlarda oxuyğan yaşlar, İzmirde bir-birde özleni yanına gelip, kömek tarıq busa, kömek etegen polisyada işleygen adam bar deygeni. Bu da gerti bolup çıqdı, şonu da, mağa da yetişme qoymay, Mehmet özü aytdı.
Şulay sözden-söz, xabardan-xabar çığa turup, İdris mağa: "Bilemisen, Salaw efendi, bu yurtda lap ullu, uzaq yaşağan, adamlardan Mehmetni anası Patimaxanım, sen sorayğan zatlanı, birew bilse, şo bilejeq, — dedi...
Toyda biz uzaq olturmadıq, Mehmetni artına tüşüp, onu anasın görme bardıq. Bildim, men gelgenni o da bile bolğan, geler dep qarawullay bolğandır, dep esime de geldi.
Patimaxanımğa qarasañ, 95 yıl boladır dep esiñe gelmejek. Biz girgen taza otaw üynü töründe taxtamek yimik diwan-karawatda olturğan, çatıp baylağan yawluğu, aq-sepkil barmaqları, teren tergewlü qarawu, açıq nürlü yüzlü abay.
İdris oğar: "Patimaxanım, Salaw efendi Dağıstandan — qumuqlardan gelgen, alim adam, senden sorap bilme süyegen zatları bar", — dedi.
Men başlap oğar Tengirinden sawluq-salamatlık yorap, alğış etdim. Türkiyağa ne zaman gelgenni, nege göçüp gelgenni soradım. Soñ dağı da: "Patimaxanım, qumuqlardan siz Yırçı Qazaq degen adamdan heç bilegenigiz, eşitgenigiz barmı?" — dep soradım.
- Wollah balam, bizin ullular bolğan busa, sağa bulay zatlardan köp zat aytar edi... ne bileyim. Sen kim Qazaqnı aytasan, şo Sibirge yalanayaq yiberilgen Yırçı adamnı aytamısan?- dep, sorawuma soraw bulan cawap berdi...
- Onu munda göçüp gelgenlerden köbüsü bile edi, onu, amalsıznı, ata-anasın da bozlatıp, qaytmas Sibirlege alıp barıp taşlağannı ayta edi. Bulay xabarlanı İdrisni atası da bile edi, özü de tersqomuz (arğan) soğup da ayta edi. Qaysı cıyın bolsa, ullularıbız: Qurmanqız Şapini çaqırığız, aytığız, şo Qazaqnı "Hey ulanların" aytsın xari dep tiley ediler, o yırlayğan küynü özüm eşitgenmen. O yırnı yırlağanda, özler çekgen qıyınlıqları esine gelip, qatınlar çı neçik de yılay, hatta bizin ullularıbıznı gözlerinde saqlama bolmay, bürtük-bürtük gözyaşlar tögüle edi.
- Şo yır esigizde qalğanmı, ne dep aytıla edi?
- Bizinkilerden eşite turup, men Qazaqnı üç-dört yırın bile edim. Onu biri tikme tigegen Giççiqızğa maqtaw aytağanı, birisi de orusyatdağı tusnaqçılanı ayıplayğan, birdağı bir-eki bar edi, onu bir satırı esimde qalğan — "Seni tawlu qatın tapsa da" dep İmam Şamilge toğuşağanı wa "Hey ulanlar, şibir-gübür etmegiz" degeni.
Onu xabarı bulay: Y.Qazaqnı wa onu yoldaşların yıraq yerlege — Sibirge yibere. Qazaqnı yoldaşları şondan qaçıp getme küy izley bolğanlar. Bu işni artı bek yaman bitmekni bilip, yoldaşları Qazaqnı ayap, özler bulan bu qıyınlı yolğa alıp çıqma süymey, boluşluq etmey bolğan.
Yırçı Qazaq, yoldaşları özün qoyup getme aylanağanın bilgende, olanı barın da bir yerge cıyıp yırlağan dep söyley edi bizin ullular.
Bu laqırnı axırında yurtda namaz çaqırıldı. Laqırıbız bölündü. Namazdan soñ, Patimaxanım bulan birdağı yoluğup, men şo yırnı yazıp aldım.
Aradan yıllar ötüp, men qumuq yurtlardağı axtarıw aylanışlarımda, misal uçun, Erpelide, Babayurtda, Yañı-qumuqda, tolu bolmasa da, Qurmanqız Şapini atın, o aytağan Y.Qazaqnı bir-bir yırlarını añların eşite edim. Hali bu yerde Türkiyada yazılğan tolu wariantın berebiz.
Hey ulanlar, şibir-gübür etmegiz! Hey ulanlar, şibir-gübür etmegiz, Gawur elde meni qoyup getmegiz. Gawur elde meni qoyup getsegiz, Üyügüzge esen-aman yetmegiz. Üyügüzge esen-aman yetsegiz, Qazaplanıp aldığızğa qart atayım çığajak, Küy tabığız, oğar ne dep aytarsız. Atayıma siz aytarnı men aytsam, Arımas dep bergen alaşañ, Yaman yerde arıdı dep aytarsız. Ondan da biraz ari ötgen soñ, Sizin barlap qart abayım çığajaq. Hey ulanlar, bozlayğan abayıma ne aytarsız? Şoğar da siz aytarnı men aytsam, Bazlamas dep abay bergen aq qalaç, Yaman yerde bazladı dep aytarsız. Ondan da biraz ari getgende Qızardaşım gelir meni axtara, Anadaşğa siz aytarnı men aytsam, Yırtılmas dep tikgen alay aq qaptal Yer-yerinden sögüldü dep aytarsız. Men özü bulan özek suwday birikgen Oljanım töbelege çığıp qarar, biligiz, Töbelerde alay meni görmese, Arqa süyeginden tüşüp awnasın. Töbe çaçın qoluna alıp yılasın, Oğar da ne dep aytarsız?! Hey ulanlar, allahisen, meni qoyup getmegiz, Gawur elde meni qoyup getsegiz,.. Yazda alay yaşnap yawğan yañurlar Süyegimni molla bolup şo cuwar, Yazda alay yaşnap çıqğan yaşıl ot... Qarqaramnı qabur bolup şol yabar. Sarğayıp sari tañlar qatğanda, Saripaylar sarnay qonur sanıma Gögerişip gök axşamlar bolğanda, Gök börüler uluy gelir yanıma...
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena", 19 noyabrä 2010g.