Redaksiyadan.
Bu materialnı gazetibizge Türkiyadan İrfan Nallar yibergen. Bir aldın İrfan redaksiyağa telefon zeñ etdi. Bizin bulan tap-taza qumuq tilde söyledi, Dağıstanda bir neçe keren bolğanın aytdı, dağı da gelme süyegenin wa özünü tuxum tamurların axtarıw bulan maşğul bolağanın açıqladı, sorawlarına cawaplar süydü. Biz oğar kömek etme süyüp, hazir zatı bar busa, gazetde çığarma hazirligibizni añlatdıq. Natijada şu material poçta bulan gelip bizin qolubuzğa tüşdü. Oxuwçularıbıznı onu bulan tanış etebiz. Bilebiz, geltirilgen maʼlumatlar olanı tergewün tartmay qoymajaq. İrfanğa özünü tuxum tamurların axtarıwda kömekçiler bolayıq. Sizden sesleniwleni gözleybiz.
Türkiyada yaşayğan qumuqlanı haqında yazılağanda, aslu halda, olar yaşayğan 13 taza qumuq yurt esgerilegenlik merdeş bolup qalğan, amma axtarıwlarım görsetegen küyde, biz olanı sanawun 20-ğa çığarmağa gerekbiz. Nege tügül de, munda özge milletler (qabartılar, abxazlar, abazekler, osetinler, noğaylar wa başğaları.) bulan ortaq yurt tutup yaşayğan qumuqlar da bar. Olaylardan men tüpdegilerin esgerme süyemen.
| Wilayatı | Rayon | Yurtlar | Yaşayğan xalqı | Qoşum maʼlümat |
|---|---|---|---|---|
| Balıkesir | Manyas | Çamlı (Gurafa) | Qumuq, lezgi | |
| Tepeçik (Dünye) | ||||
| Ortaça | ||||
| (Kirne) | ||||
| Bursa | İnegöl | Kuşboğazı | Abaza, qumuq | |
| Çanakkale | Biga | Akköprü | Qumuq | |
| Geyikkırı | ||||
| Dogançı | ||||
| Aziziye (Tebeköy) | ||||
| Çorum | Alaça | Yaşıl yayla (Kunduzlar) | Qumuq, noğay | |
| Altuntaş | Qabartı, qumuq | |||
| Sinjan | Şapsuq, qumuq | |||
| Denizli | Akköy | Akköy | Qumuq | |
| Siwas | Yawu | Yawu | Qumuq | |
| Tokat | Artowa | Alrudere | Abxaz, abzeg, qumuq | |
| Ilıçak | Abxaz, qumuq | |||
| Turxal | Baxçebaşı | Qabartı, abzek, qumuq | ||
| Ataköy (Kuşoturag) | Qumuq, noğay, osetin, abxaz, qabartı | |||
| Şirinürt (Yugözen) | Qumuq | |||
| Tatar | Abazek, qumuq | |||
| Kızkayası | Abzeg, qumuq | |||
| Zile | Yeni-derbent | Qumuq, lezgi | Özge dağıstanlı da bar | |
| Yozgat | Akdag-madeni | Sarıgüney (Baxşayış, Çewiriye) | Abazek, qumuq | |
| Sarıkaya (Kayapınar) | Şapsuq, qumuq, osetin | |||
| Samsun | Ullu şaharlağa yerleşgen qumuqlar tas bolup getgenler. Samsun şaharnı 19 maynı atındağı rayonu esgiden qumuq eli bolğan, hali qumuq ekenin bilmeyler. |
Çanaqqala qumuqlarını haqında
Qumuqlar Çanaqqala wilayatnı Biga degen rayonunu Akköprü, Doganjı, Aziziye (Tebeköy), Geyikkırı yurtlarında yaşaylar. Bu yurtlar 1860-1880-nçi yıllanı arasında qurulğan. Bizin rayonğa qumuqlar Ağaçawul, Kazanış, Cüñütüy, Erpeli, Parawul, Yaxsay, Torqali, Karabudağgent yurtlardan gelgenler. Torqaliden: Haci Akaw taypası, Ali Akaw yaşları — Rasim, Umxayır, Temurxan, Maxmut (Doğançı-Aziziye (Tebeköy) — Geyikkırı). Qarabudağgentden: Malay Maxmat (Akköprü). Qazanışdan — Dayhanat-Ayxali (1905). Erpeliden: Ali bulan qatını Patimat. Akköprüde ullulardan atların eşitgenlerim — Şıx-Ali, Xapsat, Napsat. Köplerini qaysı yurtdan gelgenleri belgisiz, yañız tuwğan yerlerine "Dağıstan" dep yazılğan.
1920-nçi yılda gelgen qumuqlardan: Qazanalipow Aselderxan (1855-1928), Caxbat biyke, Asadullax Xañereyew (Wrañelni armiyasında soldat bolğan), Abuzeydin Taştemirow (Wrañelni armiyasında kapitan). Qumuq xanlardan Asadullax Usumi-xan wa Axmat-xan 1920-nçı yılda gelgen. Bulanı yaşlarını yaşları bar. Familyaları Usumu dep yürütüle, Asadullax-xan bulan Aselder qardaş bolğanlar, Asadullax 1870-de gelgen. Aselderxan bulan Caxbat biykeni qaburları Tebeköyde (Aziziye).
Çanaqqala wilayatına gelip yurt tutğan (qurğan) başlapğı qumuq ahlüler:
| Atı | Tuwğan yılı | Qaysı yurtdan gelgenler Qoşum maʼlümat | |
|---|---|---|---|
| Alibekoğlu Xaci Dawut | 1854 | Ağaçawul | |
| Aminat (qatını) | 1861 | ||
| Rawzat | |||
| Maxmatbek | 1862 | ||
| Kasum Çawuş | 1864 | Ağaçawul | |
| Ruqyat (atası Maxmat, anası Aminat) | 1869 | ||
| Kaptukoğlu (Soltanali) | 1864 | Ağaçawul | |
| Zuhra (atası Yusup, anası Xanipa) | |||
| Salim (atası Dawut, anası Aminat) | 1869 | Ağaçawul | |
| Ali Umaroğlu (atası Umar, anası Xusna) | 1863 | ||
| Yaxya Suleymanoğlu (anası Ayşat) | 1847 | ||
| Ummuküsüm (atası Camurza, anası Patimat) | 1849 | ||
| Abdurrahman oğlu (Atay) (anası Xusna) | 1847 | Meni anamnı ataları | |
| Umuyat (atası Şaşan, anası Dudu) | 1863 | ||
| Mexti Bekbulenoğlu (atası Yaxya, anası Abay) | 1850 | ||
| Kexas (atası Ake, anası Genjeqız) | 1852 | ||
| Abay, Mextini anası (atası Maxmat, anası Maryam) | 1820 | ||
| Xaniw Xangişi oğlu(atası Xangişi, anası Aminat) | 1854 | ||
| Ayşat (atası Maxmat, anası Xikmet) | 1859 | ||
| Axmat Xajı-Umaroğlu (atası Xajı Umar, anası Aminat) | 1853 | ||
| Nedre (atası Xalit, anası Açu) | 1876 | ||
| İdris Xajewlenoğlu (atası Xajewlen, anası Açew) | 1862 | ||
| Alican Camber Abdullaxoğlu (atası Abdullax, anası Acu) | 1863 | ||
| Suat (atası Xumaş, anası Neno) | 1869 | ||
| Bahawuddin Kaytakoğlu (atası Kaytuka, anası Aminat; Aminatnı ağası Abdulkerim, anası Patimat) | 1839 | ||
| Şexrullax Xaci-Dawutoğlu (atası Axmat, anası Xayıtxan) | 1867 | ||
| Amaşoğlu Abduljelil (atası Amaş, anası Nenu) | 1863 | ||
| Nenu (atası Gözlerjan, anası Patimat) | 1833 | ||
| Xasan Yusupoğlu (atası İmam Mexri, anası Xaci Sabila) | 1834 | ||
| Cafar Yektaoğlu (atası Yekta, anası Sayba) | 1858 | ||
| Acu (atası Ali, anası Zaynap) | 1864 | ||
| Xasan Abdulmuminoğlu (anası Ariwjan) | 1885 | ||
| Arslan Ali (anası Ariwjan) | 1891 | ||
| Ariwjan (atası Timurbek, anası Patimat) | 1864 | ||
| Ummuküsüm | 1893 | ||
| Abdullax Şaşanoğlu (atası Şamşuddin, anası Açu) | 1888 | ||
| Sapyat (qızardaşı) | |||
| Maxmat Aytemuroğlu (anası Aytezi) | 1868 | ||
| Rawzat (atası Bektumur, anası Rozat) | |||
| Maxmat Yaxyaoğlu (anası Aku) | 1856 | ||
| Salihat (atası Ali, anası Zaynap) | 1864 | ||
| Şawxal Camalettin (anası Şaxsina, atası Maxmut Nusrettin) | 1880 | Şawxalürtdan gelgen, Seydi Najmuddin Kutbettin degen ulan qardaşları onda qalğan. | |
| Alipaşa Maxmatoğlu (atası Maxmat, anası Dawlatxan) | 1861 | Alipaşanı qızardaşları, Ayşat, Muminat, Patimat. Meni anam Alipaşa bulan Teteyqıznı qızı, Xapsatnı qızı. Ayşatnı bir qızı 1908 yılda Dağıstanğa qaytıp erge çığa., atı — Xanipa, ol 2 yıl Cüñüteyde tura. Erini atı — Maxmat, Birçe Türkiyağa qaytalar. Biz şo sayalı bular cüñüteyli yada qazanışlı dep hisap etebiz. Olanı baylawları şo eki yurt bulan edi. | |
| Teteyqız (atası Axmat, anası Acu) | 1871 | ||
| Xaci-Murat Askeroğlu (atası Asker, anası Xanımiz) | 1857 | Tarğu | |
| Zawdat (atası Tahir, anası Xatçat) | 1865 | ||
| Xamza (Asker) | |||
| Salihat (atası Maxmat, anası Xikmat) | 1860 | ||
| Maxmat Şakir (Asker) | 1865 | ||
| Najya (qatını) | 1889 | ||
| Abdussalam Xaji-Murtazaoğlu (anası Açu) | 1867 | ||
| Aminat (qatını, onu atası İsa, anası Samyat) | |||
| Xaji Akay (atası Yapu) | 1832 | ||
| Xaji Muwaddat (atası İsxaq, anası Aminat) | 1849 | ||
| Mexti Xajı-Maxmatotʼlu(anası Xanum) | 1836 | Töben Qazanış | |
| Caminat (atası Abduraxman, anası Sapyat; ulanqardaşı Maxmat; bular Türkiyağa 1910 yıl gelgen). | 1862 | Töben Cüñütey | |
| Uzeyır Abdullaxoğlu | 1857 | Yaxsay. Meni atamnı ullu atası. | |
| Xaçuk (qatını, anası Şaşaw, atası Ablak) | 1872 |
Bizin bayanlığıbız.
Türkiyalı yoldaşıbız İrfan Nallar yibergen maʼlumatlar bek ahamyatlı. Qumuq yurtahlüleni Türkiyada yaşayğan yerlerin wa qaysı milletleni wakilleri bulan yurt tutup yaşayğanın axtarsaq, olar qabartılar, abxazlar, abazekler, osetinler, noğaylar bulan birçe yaşayğanın esleybiz. Bulaylıq olar esgi watanlarında da o milletler bulan bir topuraqlarda (bir yerde) yaşay bolğandır degen pikru tuwdurmay bolmay. Aytağanıq, Türkiyağa göçüwül dewürlerden alda qumuqlanı bir butağı Temirqazıq Kawkazda wa Qırımda yaşağanlığına baylawlu tarixde maʼlumatlar barnı axtarıwçular yaxşı bile. Bu maqalada geltirilegen maʼlumatlar tuwradan bolmasa da ördegi pikrunu isbatlayğan yimik görüne. Türkiyada wa Osmanlı paçalığı tozulğança onu dazularında bolğan topuraqlarda yayılıp yaşayğan millionlar bulanğı çerkes (adıg) qawumlanı arasında <qumuq> tuxumatı (familyası) bulanğı taypalar görmekli qaydada yer alğan. Şo familyası bulanğı atı dünyağa malim bolğan adamlar da az tügül (misalğa, bir neçelerin esgerip qoysaq da tamanlıq eter: Memdux Kumuk (Sirya, belgili yazıwçu), Taner Kumuk (belgili alim, doktor, Türkiya), Cem Kumuk (yazıwçu, Türkiya), Xakan Kumuk (Qıbla polüsda <bayraq qaqğan="" curnalist,="" türkiya)="" wa="" başğaları.="">