Belgili yimik, har qaysı tilde de sözleni yazılışını da, aytılışını da arasında başğalıqlar bar. Şolağa tilni iç zakonları sebep bola: yanaşa gelgen tutuq awazlar, bir-birine taʼsir etip, aytılışı alışına, bir-bir tutuqlar tüşe, yanaşa gelgen eki sozuqnu birinçisi tüşe yada, oğar qoşulup, köp qısğa aytıla; kömekçi sözler siñarmonizmni (awazlanı gelişiwü) zakonuna tabi bolup qollana wa şolay b. Şo başğalıqlanı, olar neden hasil bolağannı ana tilni muallimleri oxuwçulağa başlapğı klaslardan tutup añlata gelme gerek.
Çeber asarnı üstünde işleygende, onu çeçiwde ayan oxuw ahamiyatlı yerni tuta. Bu işde adabiyat darslarda köp kemçilikler yoluğa. Misal uçun, yañı darsnı geçegende bir-bir muallimler, tekstni yaşlağa oxutup, özlege aytdırıp qoya (yaş, üyde aldanoq oxup, hazirlenip gelse, yaray).
Muallim özü oxup añlata busa da, açdırıp kitapların: "Qarağız",- dep de aytıp, oxup yibere. Oxup barağan küyünde, toqtap-toqtap, bayanlıqlar da bere. Demek, sözlük işni yürütüw yolu da buzula. Şolaylıqda, çeber oxuwnu his etiw, seziw, onu yaşlağa tarbiya yaqdan taʼsiri kemiy.
Asarnı çeber oxumaq uçun haligi adabiyat tilni orfoepya (tüz söylew) normaların bilmege tarıq.
Sözleni aytılağan küyünde yazılışına transkripsiya dep aytıla. Transkripsiyada yañız awazlanı añlatağan harplar görsetile; eki qabat tutuqlar, bir harp bulan görsetilip, üstüne (munda — tübüne) uzun hız salına, söz özü kwadrat cayalanı içinde görsetile. Misaluçun: yuqqa [yuqa], yetti [yeti]; eki de tutuqnu görsetme de yaray: [yuqqa].
[a] awaznı inçe qalibi bulan qoşulup görsetile: Kämil [kamil]. Transkripsiyada ullu harplar qollanmay.
Eki söz qoşulup aytıla busa, olar qoşulup yazıla yada arasına qısğa yartı dögerek (duga) hız salına: bar edi [bar_edi], çaba-yorta [çaba_yorta].
Qumuq til wa adabiyat darslarda oxuwçulanı wa muallimleni oxuwunda lap da köp yoluğağan kemçilikler orfoepya qaydalanı saqlanmayğanlığından hasil bola. Şolardan asluların esgereyik.
1. Nd, ñd, md tutuqlar yanaşa gelgen sözlerde d harp [n] awaz yimik oxula: onda [onna], oñda [oñna], oramda [oramna] wa b.
Şu xatalar — lap da köp yoluğağan xatalar. Diktantlar otgeregende de muallimler şulay sözleni yazılağan küyünde oxuy. Sebebi — yaşlar sözleni aytılağan küyünde yazıp qoymasın dep.
2. Nğ, ñğ tutuqlar yanaşa gelgen sözlerde eki qabat [ñ] awaz yimik oxula. Yazıwda olanı transkripsiyası bulay bola: onğa, oñğa [oñña].
3. N,g; ñ,g; n,q; ñ,q yanaşa gelgen tutuqlar sözleni içinde yada söz tağımda birinçi söznü axırında, ekinçi söznü başında gelgende eki qabat [ñ] awaz yimik oxula: erten+ge [erteññe], töben+ge [töbeññe], zeñ+ge [zeññe], ten+ge [teññe], on qol [oññol], oñ qol [oññol].
4. Yanaşa gelgen qğ eki qabat [q], td eki qabat [t], kg [k] yimik aytıla: Yoqğa awzu açılğan [yoqqa]; haqğa tutulğan yalçı [haqqa]; artda qalğan utdurğan [artta], [utturğan]; terekge urunğan [terekke]. Bu misallarda yañıraw tutuqlar sañıraw cutlarına aylanğan. Bulay alışınıwlar bolağan sözler tilde köp bar.
5. Nb, mb yanaşa tutuqlar [m] awaznı bere: Borağan bulaq [borağam_mulaq], Tatam bulan [tatam_mulan]. Bulağa yuwuq ñb: Atañ bulan maqtanma, atıñ bulan maqtan (aytıw); b harp [m] awaznı bere: [atañ_mulan], [atıñ_mulan].
6. Qğ [qq]: haqğa [haqqa], xalqğa [xalqqa].
7. Bir-bir sözlerde tutuqlanı tüşegen küyü bola: üstge [üsge], üst görünüş [üs_görünüş].
8. Eki yanaşa gelgen sozuqlanı aldağısı tüşe: Hawa edi [haw_edi], Ala özen [al_özen], Ata aldı [at_aldı].
Başğa türlü alışınıwlar yoluğağan misallar, ayroqda tutuqlanı arasında, qumuq tilde köp bar.
1938-nçi yılda bizin yazıwubuz latin grafikadan rus grafikağa göçgen. Awazlanı aytılışında qumuq tilde de, rus tilde de köp başğalıqlar bar, amma şo awazlar bir yimik harp belgiler bulan görsetile. Şo hallar eki de tilni iç xasiyatlarından hasil bola.
Başlapğı klaslarda qumuq tilni taʼsirligi yaşlar rus tilde söyleygende, ördegi klaslarda eki de tilde, şaharlı yaşlanı tilinde busa qumuqça söyleygende wa oxuyğanda rus tilni taʼsirligi açıqdan görüne. Şo kemçilikler ne hallardan tuwulunağannı muallim yaşlağa, oxuwnu birinçi günlerinden tutup añlatıp, ayan oxuwğa, tüz söylewge ahamiyat berip, üyretme gerek.
Eki de tilde özlege ayrıça tergew berme tüşegen tutuqlar şulardır:
1. [c, ş, s] — rus tilde daim qattı tutuqlar; qumuq tilde bular qattı da, yımışaq da bolup bola. Ör klaslanı bir-bir oxuwçuları, şahar şkolalanı barı da oxuwçuları degenley bu awazlanı, rus tilde yimik, qumuq tilde de qattı qaliplerin qollay. Misal uçun, "maşin" degen söz: rusça [maşına], [ş] awaz qattı aytıla; qumuqça busa yımışaq aytıla: [maşin].
2. Qumuq tilde sözleni başında gelgen [c] awaz [c] qoşulçan çalınağanda yimik aytıla: [c|ıyın], [c|ayran], tek rus [c]-nı oxup qoyalar.
Buğar oşaşlı [c] qumuq tilde aslu halda sözleni içinde wa axırında qollana, transkripsiyada olar bulay görsetile: [c|ijek]. Söznü içinde gelgen [c] awaz rus tildegi [c] awazğa oşay, tek olay qattı aytılmay. Rus tilden gelgen sözleni başındağı [c] rus tilde yimik, tek biraz yımışaq aytıla: jurnal [jurnal].
3. Qumuq tilde qollanağan [w] awaznı rus tildegisinden köp başğalığı bar: qumuq [w] awaz erinleni kömekligi bulan etile, ondan soñ [u] awaz eşitilegen yimik: rus [w] awaz busa tüp erinni wa üstdegi tişleni kömekligi bulan etile. Teñleşdirigiz: [w]raç — [w]ali.
Rus tilden qumuq tilge w harpı bulanğı 50-den artıq söz girgen.
Bu sözleni barısında da [w] awaz bir yimik aytılmay: bir-bir sözlerde rus tildegi [w], birlerinde busa qumuq tildegisine oşayğanı aytıla. Şulay hal rus tilden qumuq tilge bu sözler ne zaman wa neçik gelgenliginden hasil bolğan: alda gelgenleri qumuq tilni awaz quruluşuna qıyışdırılğan, art waqtide girgenleri rus tildegi aytılışın saqlay. Ondan qayrı da, ullulanı tilinde bu awaznı rus variantı qollanmay, yaşlar busa qumuq tilde de bu sözleni rus aytılışın qollay. Bussahat tilde bulağa zakon toqtaşdırılmağan. Bir-bir sözleni aytılışın bereyik: vagon degen söz üç variantda qollana. Ullulanı tilinde [bawön], orta yaşağanlanı tilinde [vagon] qumuq [w] awaz bulan, yaşlanı, oxuwçulanı tilinde rus tildegi [vagon], demek, rus tilde yimik aytıla.
Rus tildegi variantı bulan aslu halda şu sözler aytıla: velosiped, weñr, wentilätor, wertolet, veteran, weşalka, viza, vint, vitamin, vitrina, wise-prezident, wraç, wıgowor, wımpel, wışka wa bir neçeleri. Özgeleri eki de variantda qollana. Amma tilni zakonlarına göre bara-bara barı da gelgen sözler öz tilinde aytılağan küyde qollanmağa gerek.
Sozuq awazlanı arasında eki de tilde köp başğalığı bar awaz — [ı].
Bu sozuqnu eki de tilde etilişi de başğa, aytılışı da başğa. Art waqtilerde [ı] awaznı rus qalibi köp qollanağan bolup bara, ayroqda, taza adabiyat tilde söyleme gerek qumuq teatrnı artistlerini tilinde, radiodan, televizordan yırlayğanlanı tilinde, barı da şahar yaşlanı tilinde. Qumuq tilni gelejegi sayalı bu hal yaxşı tügül!!!
Bu masʼalä — ayrıça qaralma wa çeçilme gerek masʼalä.
Qumuq [ı] awaz — tamaq awaz, tar açılğan awuzdan hawa tuwra çığa.
Rus [ı] awaznı etilişin şulay añlatma yaray: tamaqnı üst yanından çığağan hawa, tañlawlağa urunup, aylanıp, nazikleşip çığa. Qısğaça, qumuq [ı] awaznı aytma başlap, artı bulan çalt küyde [i] awaznı aytsa, rus [ı] awaz bola; şonu transkripsiyada şulay görsetme yaray: [Ii].
Rus tilde söyleygen qumuqlanı aksenti şu awazlanı qumuq tilde yimik aytıp qoyağanından hasil bola.
Teñleşdirip oxuğuz:
| qum. | rus. | |
|---|---|---|
| sın (taş) | sın (ulanı) | |
| sıt (gözün) | sıt (toyğan) | |
| sırı (çeçildi) | sırı (bişlaqlar) |
Har qaysı asarnı da çeber oxuyğanda saqlanma gerek qaydalar onu estetika yanın sezmege kömek ete. Oxuwçular asarnı ideyasın, çeberligin bir-birinden ayırmağan küyde sezme gerekler. Asar şolay sezilmese, onu taʼsiri de osal bola, ol oxuwçunu esinde de qalmay.
Muallimni ayan oxuwu asarnı analiz etgençe aldın bolma gerek: ayan oxuw şo asarnı añlama kömek etegen açğıç hisaplana. Oxuwçunu ayan oxuwu busa yañı darsnı añlatğandan soñ bolma tüşe (masala, lirika asarnı geçegende). Muallim oxuyğanda yaşlar, dağı zat etmey, kitapların da yabıp, oğar qarap, tıñlap turma gerek.
Ayan oxuwğa metodistler darsnı tarbiyalaw muradın yaşawğa çığarıwda ahamiyatlı qural dep aytalar.
"Ayan oxuwnu qaçan yürütüle? — dep soraw bolsa, — har zaman", — dep cawap berme gerek, demek, ayan oxuw yaşlar bulan har ana til wa adabiyat darsda belgili sistemağa göre, bir yoruqda yürülme gerek.
Sayidow Abdulkerim, pedagogika ilmulanı kandidatı, Dağıstan ilmu sentrnı starşiy ilmu qulluqçusu.
"Tañçolpan", №5-6 2009g.