Sekseninçi yıllar. Dağıstan telewideniyede ana tilni haqında laqırlaşıw yürüle. Onu yürütegen Rasul Hamzatow bulan munda belgili yazıwçular çaqırılğan. Har milletden birew-ekew. Qumuqlardan men de barman.
Har kim öz tiline ullu hürmet bulan söyley. Laqır tuwra qarawçuğa çığa. Cıyılhanlar söylep bitgende, Rasul mağa baqdı da: "Barıbız da söyledik, Badrutdin, seni aytma sözüñ yoqmu?" — dedi.
- Ozoqda, içinde canı bar adamnı ana tilin sıylamayğanı bolmas. Men busa uzaq söyleme süymeymen. Ana tiller har xalqnı can azığı bola busa, qumuq til onu üstewüne tirlikni, ekmekni tili de dür, — dedim men, dağı artın uzatmay.
Şondan soñ R. Hamzatow mağa şo sözlerimni xıylı zamanlar betlep turdu. Aradan dört-beş yıl getip, biz Moskwada yoluqduq, Yazıwçulanı soyuzunda. Aş xapma dep olturğanbız. Rasul Hamzatow: "Ömürübüzge göre mağa 50 gramnı, özüñe 150 gramnı quyajaqsan, — dep, sözün bulay uzatdı. — Sen şo zaman "meni qumuq tilim — tirlikni tili" degen ediñ. Onu maʼnasın neçik añlama bola? Meni tilim başğa ne tildir?" — dep şo bayağı betleşiwnü uçğunun çaqdı. Bir aytıp, söznü gesip, bitdirip qoyma süydüm. Arabızda şulay laqır boldu.
- İmam Şamil neçe yıl daw etgen, Rasul Hamzatowiç?
- Yigirma beş yıllar... Nege deysen?
- Aç qursağı bulanğı mürüt şonça zaman daw etip bolamı?
- Seni ana tiliñ bulan mürütleni ne aralığı bar? — dep, Rasul turup, ari-beri yürüp, yañıdan olturdu.
- Tuwradan-tuwra. Şamilni asgeri aşağan tirlik Qumuqtüzde ösgen. Şo tirlikni imam tilep de, talap da, satıp da alğan tügülmü?
- Dür. Hali enni teñ bolduq, Badrutdin. Enniden soñ ekibizge de 100-yer gramnı quyajaqsan,- dep irjaydı.
Onu irjayıwunda masxaradan ese, suqlanıw köp edi. Neçik çi, meni ana tilimni Dağıstanda, Kawkazda, saw dünyada ne darajası barnı ol, az esgerse de, bek yaxşı añlay edi...
Şolluqda Rasul ağayıbıznı betleliwünden qutuldum.
"Qumuq til — tirlikni tili" degen sözleni men aytsam da, kim aytsa da, olanı gertiligin dewürler boyunda tarix özü isbatlay gelgen. Şo hal süt tatıyğan ana tilibizni tirlikden de örde görme, onu aburun-sıyın artdırma, tazalığın boldurma bizin birdağı keren de borçlu ete.
Biz, ullular, muallimler, yazıwçular, curnalistler şo borçnu neçik kütebiz?
Ana til ananı awuzundan toñup, haylek yırğa, qaqaq yırğa aylanıp, yaşnı qulağından taba yüregine tamıp, hislerin uyatıp, soñ qanına siñe, esli bolhan sayın haqılını ülgüleri, qalipleri bolup toqtay. Tilni aylanasındahı işleni iñ başlap narıstanı, yaşnı tarbiyalaw bulan baylama gerek.
Ahlü, ozoqda, iñ birinçi yerde. Yaş ata-ananı, ullu qardaşlarını, awzuna qarap, sözüne tıñlap, abatın tergep öse. Yaşırma zat yoq, biz şo yaqdan alğanda, yaşlanı aldında ayıplıbız. Ana tilibizni ülgülerin olağa yaşlayın görsetmeybiz. Bizin qumuq yurtlarıbızdağı yaşlanı saqlayğan idaralarda (sadiklerde) tarbiyalaw işler köbüsü halda orusça yürüle. Nege? Yaşlarıbıznı yaşawuna, bitimine, qılığına qıyışıwlu qumuq oyunlar, yırlar, sarınlar, çeçegen yomaqlar yoqmu dağı? Neçaqı da bar, tek şo bolmasa yaramayğan işge yüregin salağanlar, canı awruyğanlar az.
Maktapğa, şkolağa geleyik. Qumuq yurtlarda qumuq yaşlağa qumuq muallimler qumuq darslarda orusça söyley busa, aytma dağı ne qala?! Men bolğan köbüsü qumuq şkolalardağı ana tilni kabinetindegi yazıwlağa yerli barı da yazıwlar, plakatlar, çaqırıwlar-ullu yazıwçulanı, alimleni qanatlı sözleri — barısı da orus tilde! YAğadan gelip, şolay etigiz deygen barmı? Yoq. Dağı ne sebep bar-añlamayman!
Yurt yaşawğa geleyik. Ana tilin yaxşı bilsin deygen ata-analar yaşların kanikullarda yurtlağa yibere. Şo yaxşı harakat. Tilni ülgüleri yurtda saqlana. Şonu uçun yurtlulağa şo yaqdan salınğan talaplar da artıq. Bu işde yurtlu camyat, yurt administrasyalanı başın tutğan yoldaşlar özleni ana tilge baqğan yaqdağı qattılığın, durus yanaşıwun görsetse, ariw bolur edi dep esime gele. Rayondan, şahardan bolup da özlerden ördegiler qarşılıq ete busa, özünü pikrusunu gertiligin isbatlap, olanı da yerinde olturtma gerek bola. Nege tügül de, bu yerde ne politika, ne qılıq yaqdan terslik yoq. Tap-taza qumuq yurtlarda oramlanı, ullu idaralanı, tükenleni atları nege ullu harplar bulan orusça yazıla? Biz, qumuqlar, yañız özübüz, bir tilde söyleygenler cıyılğan ullu cıyınlarıbıznı, toylarıbıznı nege orusça yürütebiz? Toynu, süyüwnü tilin özge tilge göçürmekni ne maʼnası bar?
Meni yaş çağımdağı toylarda cahiller bulan birçe, qatın bolsun, er bolsun, ullular da ortaqçılıq ete edi. Toyda tarıqsız qalmağal bolmas edi. Gezik bulan biyip, gezik bulan yırlap, birew söyleygende, barı xalq tıñlay edi. Taza ana tilinde. Hali nete? Onu menden siz yaxşı bilesiz. Milletni milletligi yañız onu tilinde tügül, adam alağan har abatında, ol etegen har işde, biyiwde, yırda, özü tutağan küyde saqlana. Bizin toylarıbıznı qumuqluğu qurup barağannı görebiz, tek şoğar yol da berebiz. Şo haqda men qardaş adamlarım bulan da erişgenmen. Eriş-erişme: "Molodöj şolay süye!"- dep qutula. "Molodöj" kimdir? Añliyadan yada Polşadan gelgenmi? Olar çı bizin yaşlarıbız! Axırı ne bola, artdan gelegen giççiler de olardan ülgü ala. Hali tezde bolğan bir misal. Yırçı Qazaqnı 175 yıllıq bayramına baylawlu bolup Qarabudağgentde ullu cıyın ötgerile. Rayon administrasya har zamanda yimik, bu gezik de bayramğa ör darajada hazirlengen. Yurtnu orta maydanına Qazaqnı atı qoyulğanğa sebepli, ullular, yaşlar, qonaqlar cıyılğan mitingi qaysı tilde yürüldü deysiz? Orus tilde! Şonça cıyılğanlanı arasında qumuq til bilmeygen birew de yoq edi. Şolluqda biz ana tilibizni sıysız etebiz, bizin arabızdağı qumuq ruhnu özübüz quwalaybız...
Bugün yimik esimde, ullu qızım Gülnaranı qolundan tutup yaşlar bawuna alıp baraman. Yazbaşnı günü. Birden meni toqtatıp, ol: "Papa, quşlar qaysı tilde yırlay?"- dep soradı. "Özleni ana tilinde",- dedim men, eser-meser bolup. Şolaylıqda, yaşlanı tergewünden birew de qutulup bolmay, olar biz eslemey ötegen hallanı xurt tiymegen yemiş yimik taza, itti haqılı bulan ötgere. Şkolağa barağan yaş oramdağı yazıwlanı da oxuy. Hali bilmeymen, bir xıylı yıllar alda Qarabudağgentde özenge bağıp tüşegen bir tığırıqğa, oramlanı atlarını kartasına göre, "Ulisa Ottirmenaulskaya" dep yazılğan edi. "Ottirmenawul" dep qoysañ, günah bolamı?
Qumuq yurtlardağı cawaplı yoldaşlar oramlanı atların birdağı keren gözden geçirip, olağa, gertiden de, tiyişli adamlanı atların qoyağan küy etse, yaxşı iş bolur edi. Hali qaysı yurtubuz da gengleşgen, yañı oramlar çı neçik de, yañı yurtlarıbız da bar. Demek, şo işge imkanlıqlar açılğan.
Şolay etilse, bizin qumuq yerler: Almalı — "Almalo", Tirmenlik — "Termenlik", Aq-köl — "Aggöl", Temirquyu — "Temirgoye", Tarğu "Tarki" bolmas edi, tiyişli küyünde yazılar edi.
* * *
Ata til aslu halda ne yerlerde saqlana? Ozoqda, maktaplarda, madanyat ojaqlarda, radioda, gazetlerde, teatrda, kitaplarda, yırlarda. Radionu har gün eşitebiz, gazetni cumada bir sama alabız.
1992-nçi yıl. Qoñur İştwan Mandoki, belgili majar türkler bizde qonaqlıqda. Oğar yañı çıqğan "Lenin yolu" gazetni uzataman. Onu ajayıp çalt oxuyğan xasyatı bar edi. Bu gezik de tez qarap çığıp: "Sizin gazetni 80 prosenti orusça", — dep küstündü.
Onu bulan men haligi "Yoldaş" gazetge öpkeleygenim tügül, gazetde işleygenler, onu ayap-asırap, toxup, bizge beregenler biri de maha yat adamlar da tügül. "Yoldaş" bizin ana tilibiz saqlanağan xaznalanı birisi. Özge rayon gazetler, curnallar, kitaplar bulan birçe onu biz de oxuybuz, yaşlarıbız da oxuy. Oxup da qoymay, onu betlerinden ana tilibizni ülgülerin üyrene. Şonu uçun redaksiyanı qulluqçuları oxuwçulanı talapları güçlü ekenge xatircan bolma tüşmey.
Qumuq kitaplar, sözlükler çığarağan yaqdan, gazetleribizni, curnallarıbıznı tirajların artdırağan yaqdan özge dağıstan xalqlardan ese biz artda qalğanbız. Şu işge qol yalğama bolağan bir-bir menmen deygen özden qumuq adamlarıbız bola turup da kömekleşmeygenge talçığasan. Ozoqda, birewnü de borçlu etmey, o har kimni öz namusu. Elni, xalqnı aldında yañız özü görsetip bolağan özünü darajası. Olay misallar bizin tarixde yoq tügül. Öz xalqını madanyatına baylawlu Abusupyan şayıx etgen işleni siz bilesiz. Bizin alğışıbıznı Allah onu ruhuna yetişdirsin. Şo küyünde, Temirbolat Biybolatow atasından warislikge qalğan, axırınçı baylığı-canı yimik ayawlu, ariw atları bulanğı paytonun satıp, "Tañçolpan" degen adabyat camyatın açğan... Alim-paşa Salawatow özüne görsetilgen kwartirin özgelege, yaşları köp ahlüge sawğat etgen...
Dağıstanda "Rusça-awarça sözlük" çığağannı eşitip, bir tawlu adam öz yanından bergen xarjğa 3000 tirajı bulan şo sözlük de çıqğan, şolay dağı da eki sözlük çığarma da bola.
Köp yıllanı uzağında şo ajayıp awur wa bek ahamyatlı işge sawluğun da berip, pahmusun da görsetip, bizin alimibiz Burhan Bammatow oñarğan "Rusça-qumuqça sözlük" (40 miñ sözü bulan) 500 tirajı bulan çıqğan! Yatlar eşitse de ayıp zat tügülmü?! 40-50 yılda bir çığağan, har ojaqda bolma tiyişli sözlük hali o kimge-birewge yetişsin?
Dağıstan kitap izdatelstwonu redaktoru bolsam da, bizde özüm çığarğan yır xaznabıznı, "Qumuqlanı yırlarını" ekinçi kitabını tirajın, yarılıp öldüm, bir miñden örge göterip çi bolmadım. (Birinçi kitabı 5000 edi). Aytma bir kitapmı dağı — tüpsüz xazna! Süyümlü alimibiz Abdul-hakim Hajiyew de, men de onu çığarabız dep neçe yıl qıynalhanbız. İş onda da tügül, şo kitapda aldınğı "Qumuqlanı yır xaznasına" girmegen bizin iñ de bırınğı yırlarıbız, olanı wariantları, kimden de qaçan yazılıp alınğanlığını bayanlıqlarından ayrı bir kitap etme bola.
Bulay misallar dağı da köp. Belgili qumuq alimleribiz: A-H.Hajiyewni, A-Q. Abdullatipownu, Q. Qadırhajiyewni, H. Orazayewni, N.Hajiahmatownu, N.Ölmesownu wa özgelerini qumuq tilge, adabyatğa bağışlanğan, peçatğa oñarılğan kitapları bar, tek yaşawğa çığarmaha imkanlıqlar yoq.
W.Leninni atındağı paçalıq uniwersitetde oxuyğan zamanım. Üçünçü kursdaman. Adabyat darslanı yürütegen bir muallimibiz har darsnı başlay busa: "Welikiy russkiy yazık"- dep başlay edi. Bir aytıp da qoymay, har eki söznü birinde takrarlay. Qolumnu da göterip ereturup: "Poçemu imenno russkiy yazık welikiy?"- dep soradım. O yıllar bu qıçırıp aytma yaramayhan soraw edi. Muallim bir zat da söylemey, darsdan çığıp getdi. Üç günden dekanatda "meni uniwersitetden quwalamaq" degen prikaznı proyekti hazir edi. Nasipge, şo günlerde powestka gelip, asger qulluqğa getip qutuldum... Meni hisabımda, tilleni ullusu-giççisi, özdeni-qulu yoq. Har adamha özünü ana tili — iñ de ullu, iñ de sıylı til. Xalq az sanawda busa, birewler onu tilin giççige, ekinçi darajağa sanay. Gerti pikru tügül. Giççi xalqlanı tillerini üstünden alimler işlemegen bulan, olanı tamurları azmay, özleni tazalığın wa teren sırların saqlay. Okeandağı buz tawlanı, aysbergleni, biz beş pay etip bir payın görebiz, qalğanı suwnu tübünde. Til de şolay.
A.S.Puşkinni 200 yıllığına baylawlu meni telewideniyege çaqırğan edi. Laqırnı yürüşünde rus tilden taba özge tillege de çığıp getgende, men: "Eger Puşkin qumuq bolhan busa, birden-bir ullu şair bolajaq edi",- dedim. Nege tügül de, qumuq tilni baylığı, çeber imkanlıqları orus tilden artıq bolsa tügül, kem tügül. Amma "bizin tilibiz yarlı til" deygenler mağa alimleni arasında da yoluqğan. Tilleni yarlısı bolmay, şo tilni tiyişli darajada bilmeygen adam — özü yarlı. Şo pikrumnu gertiligin görsetmek uçun, men Şekspirni "Gamletin" ana tilime göçürüp, eki tilni bir-biri bulan teñleşdirip qarama imkanlıq berdim.
Har kim öz tilin iñilisler yimik güçlü süye busa, bek ariw bolur edi. Saparda bolsun, qonaqlıqda bolsun, özge paçalıqlarda bolsun, iñilisler neçaqı yaxşı bile busa da, yañız ana tilinde tügül söylemey. Bu — ana tilge etilegen abur. Ana tilin aburlamaq özge tilleni süymeygenlik tügül. Özge tillege abur et, ana tiliñni ayawla! Tazalığın saqla...
Ana til insannı yüregine yañız ana tilde yazılğan kitapnı oxuyğanda tügül, onu har tınışı, har abatı, har pikrusu-oyu, süyüw sırları bulan siñe. Ana til-canlı bir niʼmat. Onu qoñurawlu sesin, gözelligin, enemcaya tüslerin, awurluğun-yeñilligin, qattılı-ğın sezmek uçun, his etmek uçun tilni süyme gerek. Bir süyseñ, ana tiliñ seni birinçi süyüw yimik, yüregiñden bir de taymajaq. Yaşlağa, olanı taza yüreklerine biz şo süyüwnü uçğunların yetişdirme gerekbiz.
* * *
Ana tilin yaşlayın taza bilgen adam özge qaysı tilni de rahat üyrenejek. Tek netersen, bir-bir ata-analar şo yerin unuta. Şahar maktaplarda artdağı yıllarda açılğan "ana tilni klaslarına" yaşların süy-sünmey yibere, sayki, qumuq tilni özge tillerden kem göre, yarlı hisaplay. Şolay oylayğanlar gelejek naslulanı aldında geçme yaramayğan küyde günahlı bolajaq.
Ana tilibizni masʼalasın götere turup, meni şulay takliflerim bar:
Birinçiley, qumuqlanı ana tilge bağışlanğan milli bayramın etip, yılda bir günnü belgileyik. Şo günge "Ana tilni bayramı" degen atnı bereyik. Köbüsü özge xalqlar şolay bayramın ötgere.
Ekinçiley, qumuq yurtlanı oramlarına, qumuq ojaqda tuwğan awletlege taza qumuq (busurman) atlar qoyulağan küy bolsa, asil iş bolur edi.
Üçünçüley, yaşların qumuq darslardan ayırma süyegen ata-analağa: "Sizin haqılığızğa Allah yarığın sebelesin!"- dep aytma süyemen. Şo yarıq bizge anadan, ananı süt tilinden gelegen yarıqdır.
Dörtünçüsü, qumuq gazetlege, curnallağa yañılmay yazılayıqlar.
Ana topurağıbızdan ayrılma az qalıp turağan dewürde ana tilibizni sama saqlayıq. Tili bar millet ölmey.
Brazilya xalqını bir aytıwunda: "Yılan özge yılanlar özünü yutma oñaylı küyde yaralğan can",- dep aytıla. Tiller yılanlar tügül, amma şu barış bulan getsek, ullu tiller giççi tilleni yutup qoymaqda bar. Biz ana tilibizni tazalığın boldurmaq, onu yuxu basğan teren tamurların uyatıp, yañırğan bürlerin üşüme qoymay saqlasaq, tilni şo zor wa bay teregin birew de ne yutma, ne qurutma bolmas. Dewürler boyunda ata-babalarıbız göterip gelgen şo namus bugün bizin boynubuzda.
Bizin xalqnı atalardan gelegen asil qılıqları azma baqğan bu dewürde ana tilibizni sağınıp, onu uwuz tatıwun birdağı da tatıma süygende, biz suwsap orman bulaqnı başına gelegen can-canıwar yimik, qaytıp-qaytıp teatrıbızğa, kitapxanabızğa, radiobuzğa, curnallarıbızğa, gazetibizge gelebiz. Ana quruma qoymay saqlayğanlağa dünyadağı aldınlı xalqlar har daim de ayrıça hürmet ete gelgen.
Ozoqda, "Yoldaş" gazetibizni betlerinde özge masʼalalar da göterile, tek meni oyumda tilni masʼalası çink de aslusudur. Til unutulsa, milletni çırağı da söner, otbaşı da suwur.
"Ana tilni günü" degen bayramnı "Yoldaşnı" aylanasında ötgeregen küy etsek, gelejekde gazetibizni aburu da artajağına inanaman.
Awzumdan sarilerim taymağan zamanımda meni saqlap ullu etgen Balçara Darajat, anamnı anası, günahlarından Allah geçsin dep aytma günahı da bolmağandır, ol şolay adam edi, meni yaşlığıma da qaramay, aş ete busa da, urçuq iyire busa da, namazını artından da men eşitsin dep, maʼnalı sözler ayta bola edi. O sözleni maʼnasın men hali bilemen, tek olanı esimde saqlağanıma bir tamaşa süyünüp getemen...
Bizin ana tilibizde artıq söz yoq yimik, kem söz de yoq. Til degen zat — tübü yoq ullu deriya. Inci-marjan busa deryanı tübünde yata. Onu tapmaq uçun, terenlege çomulma gerek. Ana tilin bilmeygen adam bolamı, dep oylaşsaq da, tilni ullu alimler de yetişip bolmayğan bir-bir sırları, naqışları, sesleri bola. Süt tilibizni şolay sihrulu yerlerin ösüp gelegen naslubuzğa açıp-çeçip görsetsek, tilibiz bay bolur, yaşlar ana tilin üyrenme hasiret bolur.
Ana tilibizni aylanasında "Yoldaşnı" betlerinde muallimleni de muallimi, bizin hürmetli alimibiz, professor İbrahim Abdulkerimowiç İbrahimow yürütegen laqırnı bek ariw göremen. Öz xalqına, ana tiline ullu süyüw wa hasiretlik bolmasa, bulay işni kim busa da etip bolmay. Sizge Allah sawluq wa ömür bersin, İbrahim ağawubuz!
Bu gezik men "Yoldaşnı" oxuwçularına ullu anabıznı bir-bir sözlerin taklif etip, olanı maʼnasın har kim özü bilgen küyde çeçip, gazetden taba laqır başlama süyemen. Özler bilegen, tek hali bolğunça yazılıp çıqmağan sözleni, söz tağımlanı, qujurlu aytıwlanı özge oxuwçular da yazıp yiberse, olağa oxuwçular seslener, ariw laqır başlanar dep umut etemen.
Şu yañı rubrikağa men "Ana tilim, ana til, usta busañ, onu bil" dep at tağar edim. Redaksiya özü de oylaşıp qarasın.
Ullanam Darajat mağa şulay dey edi:
1. "Ne qıyınıñ bar, balam, yetti üynü yesiri yimik olturğansan?"
2. "Qarayman, sen xalqnı aldına çığıp söylejek yaşha oşaysan. Wöre, esiñde saqla: artda aytma gerekli sözleriñni aldın-aldın aytıp qoyma".
3. "Yer başlı bolğur, hali de qoymağanmı şo xasyatın?!"
4. "Hey, qalmuq bolmasañ, qalmuq, şuğar qara çı!" — dep, ulanına qaynaşdı.
5. "Yüregiñe yuwuq alma, yaşım, qoy. Tüşden soñ gün görgen xalqdan ne añlaysan?"
6. Sen ne deysen? Olar çı yerni üfürüp çeçegenler! Olar bulan iş tutma.
7. "Ekmegim güyüp, qalaçım qalğan zatsan. Sağa da bardır bir Allahnı buyurğanı..."
Bu gezikge şular tamandır. Bulanı dağı da uzatma bajarıla. Oxuwçulardan meni tilewüm — şu men hız tartğan ullanabız aytğan sözleni maʼnasın kim neçik añlay? Bolğan çaqı gengleşdirip, misallar geltirip, türlü wariantlar bulan öztöreçe añlatıp gazetge yazıp yibermek.
* * *
1992 yıl, noyabr. Bakü.
Güntuwuşnu iñ de zor pahmusu hisaplanağan şair wa alim Nizami Genjelige 850 yıl bitegen ullu bayram. Saw dünyadan qonaqlar çaqırılğan. Elçibey, Azerbayjannı o zamanğı prezidenti, qonaqlanı "Gülistan" degen qalasına majlisge çaqırğan. Dünyada yaşayğan çaqı türk xalqlanı wakilleri cıyılğanbız.
Eki cumanı uzağında birewnü awzundan bir orus söz çıqmağan — har kim ana tilinde söyleybiz. Qumuqlardan men de, Bahawutdin Hajiyew de barbız.
Majlisde tamada — Azerbayjannı madanyat ministri, belgili xalq yırawu Palat Bülbül-oğlu. Onu oñ qolu bolup türk alimi wa politik hakimi Sadıq Tural olturğan. Qırğızlanı, tatarlanı, qazaxlanı wa özge ullu türk xalqlanı wakilleri ayaqlar aytıp, maclis ortalaşıp bara. Bir giççi Qumuqdan gelgen bir belgisiz şair Badrutdinni munda kim tanısın, kim bar onu añlayğan, esgeregen?!
Söyleme çi süyemen, tek söz bermegençin, atılıp turup ayaq aytma bu Endirey tügül, Qaqaşura tügül — Elçibeini prezident qalası!
Tek barğan sayın güçlenegen içimdegi otnu yelep bolmayman. "Ana tilimde şo eki sözümnü saw dünya cıyılğan şu yerde de aytmay, dağı qayda, qaçan aytaman!" — dep oylaşıp, bolğanı bolsun dep, tepsige qulluq etegen ulandan tamadağa kağız yiberdim. Özüm tüpden göz qaraw etemen. Kağızım yetişdi. Şo ulan tamadağa meni görsetdi, ol da maha ikram etip bildirdi. Yüregim biraz rahat boldu.
Arada aytılğan birdağı eki ayaqdan soñ, Bülbül-oğlu: "Tam tiygen xonşubuz Dağıstan türkleni wakili şair Badrutdin söyley", — dep mağa söz berdi.
Töbem kökge tiydi! Heyler, birew de eşitmey, eşitse de, añlamay, qıynalıp aytğan sözüm yerde qalarmı eken degen qorquwum da bar...
- Hürmetli türk qardaşlarım! Dewürler tolqunlanıp, tozulğan at yılqılarday etip bizin yaq-yaqğa ayırsa da, sağınç tartıp, bir-birini kişnewlerine cawap berip cıyılağan yılqılarday, biz çaqda bir nasip bolup, şulay yoluğabız. Bu gezik munda bizin Nizami Genjeli ustazıbız çaqırğan. Biz bugün onu 850 yıllıq zor teregini salqınındabız.
Söyleymen, özüm tüpden xalq neçik tıñlayğanına tergew etemen. Tilni añlamayğan adamğa tıñlamay dep ayıp etme bolmaysan. İnanığız heyler, yuwuğumdağılar çı neçik de, tepsini lap ari başında olturğanlar da asta-asta çiş-qaşığın salıp, sözün-laqırın toqtatıp, mağa bağıp burula başladı. Sözüm añlaşılahannı bilgen sayın quwanaman... Sözümnü uzataman...
- Muna şulay bir ullu majlisde haliden miñ yıllar alyaqda şu meni yimik bir ulan çıhıp aytğan, bizge "qanna qazaq yırğa" aylanıp yetişgen bir yırda şulay sözler bar:
Tawlanı talhır ala tarlanı,
Yallı bolur börüleni arslanı.
Ol börüler altı bolur, beş bolur,
Ol börüler bir-birine öç bolur.
Olanı biri tutup, biri aşar.
Buzulğur gede namart dünyada
Dos-qardaşı bulan birge kim yaşar?!
Hayt, ulanlar, dos üstüne dos tüşgen,
Doslağa bir awur namus iş tüşgen.
Barmaqçalar sathan bulan bal bermey,
Barmaqçağa gelgen baldan dos toymay.
Geltirçigiz meni bawda arqanlı bozumnu,
Biz anı balğa satıp içeyik.
Dos gelgende tañdan turup yağarğa
Balawuzun anı çıraq etsinler.
Ol günde bizin sınay gelgen köp yaman
Bayağılar bal içe dep getsinler!
Sözümnü şulay bitdirdim. Şonça ullu maclis şıp bolup qalğan! Cibin uçağanı biline. Soñ birden xars urulup yiberdi...
Bu yerde men içimden Abusupyannı sözlerin esge aldım: "Qumuq til qalğan barı da türk tillege bir yimik ariw añlaşıla, nege tügül de türk tilleni tot qabunmağan taza özek tamuru qumuq tilde saqlanğan", — degen ol. Elçibeyni qalasında men şoğar birdağı keren mükür boldum.
Şo majlisdegiler Badrutdin ne aytar eken dep tıñlamağan edi, qumuq tilni añlap, onu asilligine, tazalığına suqlanıp, hayran bolup, meni ana tilime abur etip tıñlağan edi.
Opublikowano: Gazeta "Yoldaş" №4-7, 2006