"Teñlikni" haqındağı yazıwnu-oynu: ullu milli belseniw, ullu milli talpınıw, ullu milli qayratlıq dep başlama da yarar edi.
Amma men onu bizin xalqğa daimlikge berilgen igitleni ekewü aytğan sözler bulan başlama süyemen.
"Siz meni wa meni yimik miñleni öltürme bolsağız da, bizin xalqğa siñgen ideyalanı, qastlanı öltürme bolmajaqsız". U. Buynakskiy, 1919 y. "Teñlikde biz xalqıbızğa tañ qurayıq". Z. Batırmurzayew, 1918 y.
Tarixi geliş bizin xalqğa har daim de şolay berile gelgen, har ötegen yüz yılnı axırı, yañı asrunu başı yañıdan ullu harakatlağa belseniwnü wa olağa qayratlı talpınıwnu dewürü bolup gelgen. Bizin dewür şonu birdağı da isbatladı.
Gertiden de, "Teñlikni" yılları heç bir de yañılışmadı, tap şolay bolup çıqdı.
Dağı da aradan zamanlar getir, "Teñlik" nedir dep sorarlar. Men, başlap, o qumuq xalqnı tarixi yaşawunda alda bir de bolmağan küyde qurulğan milli camyat-politika birleşiwünü qurumu, onu XX yüz yılnı axırında wa XXI yüz yılnı başında bekleşgen milli qayratlığını uyanıw wa belseniw dewürünü alamatı der edim.
Xas küyde "Teñlikni" başlanıwu — Endirey yurtda 1989-nçu yılnı noyabr ayını 19-nda onu birinçi syezdi ötgerilgen gün. Aradan yıl ötüp, 1990-nçı yıl 24-nçü oktäbrde, "Teñlik" qurumu paçalıq yanından registrasya etildi.
1990-nçı yılnı 23-nçü dekabrinde paçalıq registrasyadan çıqğan soñ, qurumnu "Teñlik" degen gazeti çığarılma başladı. Gazetni birinçi nomeri Latwiyada, Wilnüs şaharda peçatdan çıqdı.
Gazetni tirajı 1992-nçi yılğa on miñlege göterilgen edi. Onu başlapğı redaktoru Aqay Aqayew edi, ondan soñğu nomerlerin Alaw Aliyew, Raşit Harunow, Aynutdin Mamayew, Cawat Zakawow, Uʼlumat Biybolatowa wa Walentina Aliyewa çığardılar. Şondan beri yaqğa qurumubuz, xalq syezdlerin de qoşup aytğanda, 9 keren syezdler wa köp sanawda başğa türlü cıyınlar, mitiñler, manifestasyalar, milli bayramlar, xalq qahrumanlarını miñler bulan adamlar cıyılışğan alğışlı günlerin ötgerdi...
Har daim de yimik, bizin xalqğa xas küyde, geng xalq arada — yurtlarda, rayonlarda wa şaharlarda demokrat qurumlanı bolduruwnu hayın yürütdü, Rossiyadağı wa bütün dünyadağı türk xalqlanı xalqçılıq çalışıwlarında birlikni wa layıqlı kömekleşiwnü hayın eter "Türk xalqlanı assambleyasın" quruwnu, bütündünya türk xalqlarını birleşiw harakat qurumun wa "Kaspiy wa Qara deñiz boylarda yaşayğan türk milletleni demokrat qurumlarını birleşiwün" wa olay da "Dağıstan xalqlanı Koñressi" degen qurumlanı iñ çalışıwçu wa baş sipteçilerinden bolma bajardı.
Şonu bulan birçe, "Teñlik" bütündünya xalqara qurumlarını bek harakatçı çleni hisapda olanı işinde ortaqçılıq etdi. "Teñlik" giççi OON dep aytılağan, öz hukumatı yoq, OON-da wakilligi yoq dünya xalqara qurumu bolğan ONN-ge teñ ixtiyarlı ortaqçı etilip saylandı.
Baltıq deñiz boy respublikalarda yürülegen ONN-nu assambleyalarından taba qumuq xalqnı yaşaw halların bildiregen wa şonu bulan baylawlu talapnamelerin köp paçalıqlağa yetişdirdi wa olanı dünya xalqara zakon dokumentlege qoşma başladı.
"Teñlikni" wakilleri Cenewada ötgerilgen OON-nu işçi komissiyalarında bir neçe kerenler ortaqçılıq etdi. O komissiyalanı qararı bulan RF-ni Prezidentine, Dağıstanda qumuq xalqnı bugüngü halına xas tergew bolmasa bir de yaramay dep, bildiriw kağızlar yiberildi.
Qumuq xalqnı wakilleri "Teñlikni" atı bulan köp kerenler bütündünya türk xalqlarını syezdlerinde ortaqçılıq etdi.
Qumuq yaşörümlerini wakilleri, "Teñlik" yiberip, Türkiyada, Azerbayjanda, Ufada, Makedonyada, Qırımda, Qazaxstanda, Rumınyada wa olay başğa köp yerlerde özleni görsetme boldular.
Hasili, natija çığarıp aytğanda, "Teñlikni" şulay qast etip aylanışıwunu natijasında xalqıbıznı politika añlawu wa politika kulturası bek artdı, gengleşdi. Bu şeksiz zat. Olay da "Teñlik" qurumnu çalışıwu bulan birge bizin xalqnı atı bütün dünyağa belgili boldu. Bizin xalq wa onu bek çetim gelegen yaşaw-turuş halları dünya darajadağı politikanı bir xas subyekti bolup toqtadı deme yaray.
İş, ozoqda, yañız politikada tügül, oğar ahamyat berme tüşe. Şu yañı uyanıw wa belseniw barışnı kürçüsünde xalqıbıznı köp yanı özün özü yañıçalay geng küyde sezme, añlama wa görme başladı. Dünya tarixinde özünü xas yerine tüşünme, esleme girişdi, ullu ölçewdegi qıymatlawlar saylama başladı. Şu oynu gertiligin, bizin bugüngü yaşawubuznu har türlü tarmaqlarından misallar geltirip görsetme bolabız (ilmu, inçesanyat, adabyat wa başğa türlü tarmaqlar).
Belgili 20 yılnı içinde "Teñlik" qurum özünü başından geçirgen barı da insan hawqat wa çalışıw ahwalatlanı, har türlü yaşaw tolqunlanı aytayıq desek, bizge bir ullu kitap yazma tüşer edi. Şonu uçun bu gezik qısğaça busa da "Teñlik" qurumnu özünü enniden soñğu işinde de, xalqıbıznı yaşawunda da paydalı bolurday 20 yıllıq çalışıwubuzdan çığağan darslı yerlerinde toqtap yazsaq, artıq paydalı bolur dep oylaşaman.
Şo yanın aytğanda, gezigi gelgende esgerme gerek. Har-bir özdenligin ayayğan qurum, şonu yimik "Teñlik" de, gelejekni wa alğa barıwnu oylaşıp, özünü barış yolun oyğa tartıp, natijalay turur. Bu iş birinçiley syezdden-syezdge yürüler, öz çalışıwun qıymatlap, axtarıw işler bolmaqnı hayın eter wa oğar oşayğan başğa türlü çaralar görür. İş, gertiden de, şolay ekenni tergeme süyegenlege "Teñlikni" çalışıwundan mekenli añlaw beregen, onu atına baylawlu on beşge yuwuq kitap çığarılğannı, olanı arasında orusça, türkçe, nemisçe, iñilisçe çıqğanları da barnı esgerme süyemen. Şolanı oxup qaramaqnı da taklif eter edim.
Birinçiley, bizin qurumnu 5-nçi syezdi (1999 y.) "Teñlikni" on yıllıq çalışuwunu natijalarına bağışlanğan edi.
"Teñlikni" 6-nçı syezdi qurumnu 15 yıllığı bulan baylawlu edi, onu aslu masʼalası etilinip "KND "Teñlik" w istorii kumıkskogo naroda: proydennıy put i yego uroki" (28 iünä 2003 g.) degen masʼalä salınğan edi.
"Teñlikni" 2008-nçi yılda ötgerilgen 7-nçi syezdi de biz ötgen yolnu natijalaw wa qurumnu yañı çalışıw masʼalalarına bağışlanğan edi ("KND "Teñlik" w istorii kumıkskogo naroda: proydennıy put i zadaçi nowogo etapa yego razwitya").
Ötgen yolubuzdan alıp aytğanda, milletni paydaların, şonu bulan birçe camyatda haqlıqnı, tüzlüknü, ör insaplıqnı yaqlama yaralğan qurumnu bizge başlap berilgen darsı bulay boldu: har günleyin, heç bir de artğa salmay, özünü qurumçuluq bekligin saqlama, onu hayın etme gerek.
Alğasap-bulğasap, az zamanğa hisaplanğan birleşiwler köp ari barmay, tez tozula. Mort qurumlar, asuwsuz qastlar, haysız çabıwullar, muratsız aylanışlar, hığız, bir urunup qarayıq dep, hakip çıqğan cıyılışlar, şo qaydada yazılğan kağızlar qattı qurumçuluqğa, xalqnı añlawlu birleşiwüne yol salmajağı açıq zat edi.
Başğa yanından alıp aytğanda, toqtaşğan Ustawı bolğan bulan da qurum qurum bolup bitmeygenni, onu yürütegen qattı qayratlı küyü bolma tüşegenni esgerme gerek.
İş, gertiden de, şolay ekenge biz, teñlikçiler, öz arabızda köp kerenler mükür bolduq. Şulay hallağa açıq misal bolurday "Teñlikni" Endireyde ötgerilgen birinçi syezdini wa başğa syezdlerini aldında tuwulunğan merdeşli hallardan bir neçe misallar geltirsek ariw bolur.
Şo günlerden biz çığarağan natija bulay edi: biz qurum yanından bekleşgen, qattılaşğan sayın, birinçiley, öz arabızda erişiw-qarşı çığıwlar arta edi wa şo bir zamannı içinde bizge, "Teñlikge", qarşı yürülegen ideologya "çapğınlar" güçlene edi.
Tüz, teñlikçimen degen adamnı zaman şolay tergey wa çınıqdıra turdu dep aytma ixtiyarıbız bar. 1989-nçu yıl noyabr aynı 12-13-yü, birinçi syezdibizge bir neçe günler qalıp turağan waqti esimde.
70-80 toçkada, ullu tolqun harakat bolup, qumuq yurtlarda "Teñlik" komitetleni konferensiyaları ötgerilgen, birinçi syezdibizni delegatları saylanğan, getgen yılnı axırından bu yılnı yazbaşından başlap, köp-köp yerlerde ullu cıyınlar, mitiñler ötgergenbiz. "Teñlikni" toğuz adamdan birikgen qurum komiteti KPSS-ni Sentralnıy Komitetini Generalnıy Sekretarı M.S. Gorbaçöwğa yazğan kağızı xalqnı arasında qoldan-qolğa berilip yürüy, bütün qumuq elde heç bir güç toqtatma bolmasday canlı xozğalıw başlanğan.
Syezdibiz bolağanı bütün xalqğa bilingen, syezdni dokladı hazir, "Teñlikni" Ustawı wa Programması yazılğan.
13-nçü noyabrde Kaxulay yurtnu klubunda syezdni aldındağı axırınçı cıyınğa gelgenbiz... Bu zamanğa "Teñlikni" rayonlarda, yurtlarda, şaharlarda wa olay da ayrı-ayrı predpriyatiyelerde 140-dan da artıq yerli qurumları saylanğan, rayon wa şahar komitetleri taklif etip, syezdni qurum komitetini sostawı tolumlaşdırılğan.
Kelpetlep aytğanda, bütün Qumuqstan syezdge barma quwnay, hakip aylana, çayqala wa öküre edi dep aytma yaray...
Şulay hallağa da qaramaylı, şo gün, cıyınğa geliw-geliwü bulan, bizin xalqnı atından Moskwağa yazılğan kağızğa qol salğan toğuz adamdan beş-altısı çığıp: "Syezd bolmasın, syezdge barma tarıq tügül, syezd bizge ne bere?" — dep tuwdu. Bu gruppanı başında arabızda biz özüne bek abur-sıy etegen belgili yazıwçu toqtağan edi. Toğuz adamdan qurulğan başlapğı qurum gruppağa giregenlerden köbüsü getip, qurum komitetde Aqay Aqayew de wa men de qaldıq.
Yaxşı çı, bu zamanğa qurum gruppanı sostawı, rayonlardan gelgen wakiller qoşulup, şaylı artğan edi.
Syezdni ötgermekge qarşılar, tawuşğa salğanda özler aytağan bolmajaqnı bilgende, zaldan çığıp getip qaldılar.
Bu hal nege, ne sebeplerden tuwulunağannı bilme bir de qıyın tügül edi. Göre edik, bizin arabızdağı bir-bir yoldaşlar uçun xalqnı hayın etip biz yürütegen çaralar: yazılğan kağızlar, cıyılışlar, mitiñler, xalqnı qıyının-tınçın arağa çığarıw hallar özleni bir taypa umutlarına yetmek uçun yürütegen amalı edi.
Olaylanı köbüsüne xalqnı arasında neçik busa da at qazanmaq, şoğar tayanıp, respublika qurumlarda özlege iş almaq edi. Olaylağa, xalqnı xozğap, qurçun geltiregen ne komitetler, ne syezdler tarıq tügül edi.
Olar uçun özlege obkomlağa, zawkomlağa yol salma küy busa, barı milli harakat bite edi.
Şu qaydalı oylanı gertiligine inandırmaq uçun aradan 2-3 gün getip bolğan birdağı bir "işni" aytayım: men 18-nçi noyabrde erten Dağıstan paçalıq uniwersitetni filologya fakultetini 75-nçi auditoryasında leksiyada edim, meni artımdan gelip, uniwersitetni partkomunu sekretarı Ş-P. A. İsayew: "Wollahi, seni bussahat obkomnu ekinçi sekretarı Korobeynikow özünü yanına çaqıra", — dep aytdı.
Alğasap bardım. Neger çaqırağannı bek yaxşı bile edim... Girip barğanman, onu stolunu aylanasın yelep, şo bayağı bizin cıyınnı taşlap getgen belgili harakatçılarıbız olturğan, başında şo bayağı hürmetli yoldaş da bulan. Dağı da şo bayağı masʼalä — syezd bolmasın. Obkomnu sekretarı mağa qara qorquwlar berme başladı.
- Syezd bolajaq, — dedim. — Şu kabinetden çıqma qoymay, meni tusnaq etsegiz de, syezd bolajaq, — dedim. Korobeynikow, şu arada başğa kabinetge getip, telefon söylep geldi de, birisi yoldaşlağa bağıp: "Busa, siz de syezdge barığız, onu nizamlı ötgermekni hayın etigiz!" — dedi.
Syezd bolmasnı "politikasın" yürütegen "yoldaşlarıbız", artındağı gün gelip, syezdni prezidiumunda olturğan ediler. Bir yanından, biz aldan berli çalışıp gelgen harakat yoldaşlarıbıznı tas etme süymey edik. Amma iş-işge tüşgende, bizge, teñlikçilege, bir toqtaşğan qurum prinsipleribizni, ne qıyınlıqlağa tarıy busaq da, yürütme tüşejekni unutmay edik.
Bu taypa "çapğınlar" bizge artı üzülmey uzatılmaq barnı, bir gezik bulan bitmejekni biz aldanoq bile edik. İş, gertiden de, şolay bolup da çıqdı.
"Teñlikni" qorquwlar bulan, qaydağı yaman atlar tağıp, sudlağa berip, köp-köp tarçıqlıqlağa salıp, buzup taydırıp bolmağanda, xas qurumlar, olanı kömegi bulan bir-bir ör hakimlikge çıqğan qumuqlar 1990-nçı yıllanı ortasından berli başğa yerli har türlü yollar tañladı. Olay abatlanı bir taypası intelligensiyanı arasında "Teñlik" bulan toğatartma bolur yimik yanaşa qurumlar yaratmaq edi.
Bu taypa işler yañız Dağıstanda tügül, bütün Rossiyanı darajasında yürüle edi. Demokrat camyat qurumlar, 1991-nçi yılda Qazan şaharğa cıyılıp, "Türk xalqlanı Assambleyasın" qurğan edi. Aradan eki-üç yıl da getmeyli, Moskwada "Türk xalqlanı koñressi" quruldu. Biz, "Teñlikni" xalq syezdinde qarar etip, Qumuqda Milli Sovet qurğan edik. Dağıstan Respublikanı bir-bir başçıları, ayrı banklar da açıp, başına özlege tarıq adamlanı da salıp, Qumuqlanı başğa "Milli Sowetin" qurdu, onu artı bulan qumuq ojaqlar, ne bileyim, neçe türlü özge qurumlar, koordinasya sowetler, Xasawürt rayonda ayrı ispolkomlar qurulma başladı...
Hasili, respublikada ör qulluqğa çıqğan-çıqğan qumuq, ne süyse bolsun, xalqnı parçalamaq uçun, yañı harakatlar, komandalar boldurmaqnı qastın ete-yürüte turdu.
Geligiz, soraw etip qarayıq. Qayda hali şo sowetler, komitetler, ispolkomlar, Qumuq ojaqlar wa başğaları? Qayda bolsun, ördegi hakim, xalqın parçalap, muradına yetgendoq, o taypa qurumlar tawlardan eşegen yeller yayağan ertengi tuman yimik, yoq bolup, çaçıla turdu...
"Teñlikni" 20 yıllıq sınaw yolu görsetgeni yimik, biz har türlü ondan-mundan eşilgen yellege göre onu qurum prinsiplerin alışdıra turğan edik busaq, onu aylanasına köp-köp özden haqılbaylarıbıznı qurşap bajarmağan busaq, birinçiley, "Teñlikni" qurumu köp ari barmay tozulajaq edi. Ekinçiley de, biz yürütegen milli xalqçılıq politikabızğa xalqnı tergewün tartarday, köpleni özüne inandırarday zamanğa, dünya xalq arağa heç bir de qarşılıq etmeygen dokument wa zakon bazasın qurma bolmas edik.
Qurumubuznu birinçi syezdindenoq, qumuq xalqnı o tarığan qıyınlı hallardan onu tarixi gelişin, haq gertilikden taydırıp, bir türlü konyunktur qarawlağa, yaşırtğın yürülegen şowinizmge wa milletçilikge qıyışıwlu etip añlatma qarayğanlıq, şonu kürçüsünde, xalqıbıznı bırınğıdan gelegen gerti tarixin geri urup, yañız Dağıstannı dazuları bulan tamanlaşdırma wa başğa türlü tar qısıqlağa tığıp qarama süyegenlik, tarixi topuraqlarıbızğa baqğandağı baş ixtiyarlığından, baş mülkçülügünden göñün çığarıp, göz görürge sovet internasionalizmni bayrağını tübünde yürülegen milletçilikni kürçüsünde, başğa xalqlanı göçürüp alıp gelip, qumuq yurtlanı topuraqsız qoyup, asta-asta bulan yoyuwnu politikasın yürütmek yada özlügünden yoyulup-çaçılıp geter halğa salmaq uçun etilegen qastlağa qarşı turmaq edi.
Şonu bulan birçe, milli kadrlar belgilew işni respublikada başçılıq yürütegen taw taypa tuxumlanı yansıllığında qurup, özleni yaşırtğın muratlarına yetmek edi. Olar özler tutğan şulay yolğa heç bir yandan qarşılıq bolur dep de oylamayğan darajağa işler yete bara edi.
Camyat-politika hallar şolay qurulğan edi çi: gözemelikge hisapda xalq bar, deputatlar saylana, respublika paçalıq rejimde xalqnı bir-bir wakilleri özlege yer ala, amma xalqnı özün wa özdenligin yaqlama, yürütme bir ixtiyarı da yoq. Nege tügül, barı da ixtiyarlanı kompartiya wa onu baş qurumlarını sekretarları alğan edi. Profsoyuzlar, komsomol, hatta şkolalardağı pioner yaşlar da olanı hukmusundan ari çığıp terbenme bolmay edi.
Yazıp bildireyim, añlatayım dep qarasañ, şo bayağı qumuq arada aytıla gelegende yimik, "molla xorlama qarasa, kimge arzğa bararsan" degen küyündegi hallağa tüşe ediñ. Tekaran baş göterme, qarşılıq bildirme qarasañ, bütün paçalıq pressa seni basdırıq basğanday basa edi. Açıqdan-açıq yada yaşırtğından başıñ kelekge tüşe edi.
Köpleni esinde bardır, şo yıllar belgili tarixçi Şuhayıp Mahammatow, yañız çığıp, Ullubiy Buynakskiyni Dağıstandağı gerti tarix yerin belgileymen dep, yabuşuw yürütdü. O yañız edi. Bolsa-bolsun, heç qaypanmay, özüne qarşı yürülgen pisliklege bet burmay, axırına yerli er namusun kütüp getdi. Şo dewürdegi naslular uçun Şuhayıp Mahammatow bek qayratlı küyde xalqnı, milletni paydaların yaqlama bajarağan teren bilimli adam edi. Tek ne etersen, o dewürde olaylar bek az edi. Onu özüne teñ gelip çalışağan yaqçıları yoq edi. Tüzün aytğanda, ondan soñğu yıllarda yimik, front bolup göterilme xalqıbıznı añlawu da yetişip, uyanıp bitmegen edi.
Şolaylıqda, nasipge, "Teñlikni" dewürü yetişip geldi. Bu XX asrunu 80-nçi yıllarını axırı edi.
Xalq, sıralaşıp uyanıp, harakatğa hazirligin görsetgen bulan bolmay, o harakat qurumnu çalışıw programması gerti bilimlege, ilmuğa, camyat zakonlağa, aldınlı ideologyağa wa filosofyağa tayanmağa gerek. Şo sayalı biz, "Teñlikni" quruwçular, onu ruh barışın belgileygenler, bulay oylaşa edik: yartı-yurtu ideyalar bulan uzaq zamanğa qurumlaşma bajarılmay, tarixi geliş munu köp kerenler gertileşdirgen, xalqnı bulay işge qurşamaq uçun, onu barı sosial-politika, başğa türlü yaşaw-turuş qıyınlarını aldın alıp tüzlerdey, yañız qumuq xalq uçun tügül, tarıq busa, bütün Dağıstan uçun, ondan da ötüp, bütün Rossiya uçun asuwlu yol saylamaqnı göz alğa tutar qurum gerek. Şonu uçun da qurumubuz paçalıq tüzlüknü, gertilikni, haq gerti xalqçılıqnı kürçüsünde qurulğannı hayın etme tarıq.
Hali bolğança da yimik, misal uçun, qumuq xalqnı barı da masʼalaların, yañız obkomlar, SK-lar çeçmesin, har-bir xalq özünü aktiv ortaqçılığı bulan özü çeçegen yollar tañlanma tüşe degen masʼalä tuwuluna edi. Şolluqda biz watandaşlıq xalqçılıqnı camyatçılıqnı, paçalıqçılıqnı haq gerti kürçüsü bolma gerek degen talapnı sala edik.
Şonu kürçüsünde biz, Rossiyanı sostawında Dağıstannı federallaşdıra turup, qumuq awtonomya qurmaq degen oyğa geldik. Şo qastnı bütün qurumubuznu kürçü maʼnası etip de aldıq.
"Teñlikni" birinçi syezdi onu qabul etdi, ondan soñğu cıyınlarıbız oğar birden-bir açıqlıq berdi.
Şo muradıbızğa yetmek uçun, eki keren xalq syezdlerin ötgerdik. Olanı birisinde barı da darajalardağı qumuq deputatlanı köp wakilleri ortaqçılıq etdi, masʼalanı biz salağan küyüne, qol göterip, razilik berdi.
Şu yolubuzda awtonomyağa baylawlu belgili spesialistler hazirlegen "Konsepsiya Kumıkskoy Awtonomii w sostawe Dagestana i Rossiyskoy Federasii", "Deklarasya o samoopredelenii Kumıkskogo naroda", "Konsepsiya federalizasii Dagestana" (proyekt Konstitusionnoy reformı), "Konsepsiya nasionalnogo razwitya Kumıkskogo naroda", "Primernıy wremennıy status syezda Kumıkskogo naroda i yego postoyannodeystwuüşego politiçeskogo organa Kumıkskogo nasionalnogo Soweta" degen wa başğa türlü kürçü dokumentler qabul etdik.
Munu bulan da tamanlıq etmey, ONN-ni wa oğar oşağan başğa türlü dünya xalqara qurumları bulan birlikde çalışa turup, ONN-ni wa OON-nu işçi komissiyalarında qumuq xalqnı bugüngü yaşaw halları haqında rezolüsyalar qabul etildi. "Teñlik" qurumunu wakillerini aktiv ortaqçılığı bulan, ONN-ni atından OON-ğa wa dünyadağı köbüsü paçalıqlağa "Wseobşaya deklarasya praw narodow" degen dokument yiberildi.
Bir neçe türk xalqlanı dünya darajada yürülegen syezdlerinde bizin xalqnı bugüngü yaşawu haqında masʼalalar göterildi.
Şu qaydalı işleni yürütüwde bizge Adilgerey Hajiyewni, Kämil Aliyewni, Şeyit-Xanum Alişewanı, Amin İbrahimownu, Zawur Dıdımownu, Zalibek Zalibekownu, Şixmahammat Dugujewni, Yusup Aliyewni wa olay özge köpleni mekenli kömegi tiydi.
Şu taypa işleribizni barışında "Teñlikni" ekinçi syezdini qararlarına göre, qumuqlar yaşayğan barı da yerlerde, ullu bayram gün yimik ötgerilgen "Qumuq xalqğa ayrıça awtonomluq bolsa, qabul etermi edigiz?" degen soraw bulan sorğu referendum ötgerme toqtaşdıq. Biz qurşağan yurtlanı xalqını 82 prosenti, şo sorawğa raziligin bildirip, cawap bergenlikni dokumentleri qolubuzda saqlanıp bar.
Şu taypa işleribiz "Teñlikni", qurum hisapda, bütün aylanağa malim etdi wa şonu bulan birçe özünü haligi yolun bekleşdiriwde de wa gelejek zamanlar uçun da mekenli dars bolup toqtajaqğa biz bek inana edik.
Qumuq awtonomyanı atı çıqğan soñ, bu yerde birdağılay, ayroqda gelejek çalışıwlarıbıznı göz alğa tutup, bizin köbüsü syezdleribizde esgerile gelegen küyde, şo añlawnu teren maʼnasına tüşünmek xalq uçun bek paydalı.
Dağıstannı federallaşdırıp, qumuq awtonomya bolmaq degen söz tağımnı birewler şonu tuwra maʼnasında tirelip toqtaylar. Şo sayalı da, bir-bir gezikler: "Qayda, awtonomya qurabız degen edigiz. Nege qurmaysız? Bolmayğan zatlanı aytıp, adamlanı başın çırmama neger tarıq edi", — dep, bek hassilenegenleni de görgenbiz.
Bu taypa "politikler", masʼalanı şolay salıp, "Teñlikni" atın ne yamanlıqğa aytdırma süye, yada busa, ne qurum bolsa da, politikada bek çetim masʼalalar bir az zamannı içinde çeçilip qalmayğannı hisapğa alma süymey. Misal uçun, Añliyada (Welikobritanya) şotlandlar özleni awtonomluq qurumun boldurmaq uçun çalışağanı 300 yıllar bola. Haqılından qarsalawu-qabunuwu ozağan adamlar, tarixi sınawlağa göz qaratıp, awara bolmay.
Alğasap-bulğasap etilgen pikrularda politika qurulma bir de yaramayğanı belgili, olaylar, awtonomluq bolsa, onu eki gün de yürütüp bolmajağı ap-açıq küyde görünüp tura. O taypa adamlar şulay bir sorawnu hisapğa alma bolmaylar: bizin paçalıq özü bizin xalqğa awtonomya berme hazirmi, yada bugün-bussahat bizin xalqıbız awtonomluqnu alma taman çaqı küylengenmi? O ne ekenni xalqnı köp yanı añlaymı?
Şu yerde "Teñlikni" de, awtonomluqnu da yaxşı añlama gerek degen ullu masʼalä arağa çığa. Bu eki de añlawnu yol kanzilerine tüşünüp bitgenbizmi? degen sual tuwuluna. Bizin köbüsü yoldaşlarıbız awtonomluqnu, oğar elter soqmaqlanı — yollanı oylaşıp awara da bolmay. Onu iñ ör darajasın ayrı paçalıq (respublika) bolup olturmaq dep añlay. Bugünlerde de bizin arabızda bulay oylaşağanlar yoq tügül: "biz hali awtonomya ete busaq, etebiz, awtonomya bolmağan soñ, qalğanı barı da yommaq", — dep, xalqnı arasında çiysınlıq tuwdurup aylanağanlar az tügül. Olaylar qurumnu bekleşdiregenni ornuna, milli inamsızlıq, aysenilik yarata.
Geligiz, "Teñlikni" 20 yıllığın belgiley turup, bugün biz bu masʼalağa başğaça yanaşıp qarayıq. Yañız şo zaman bizin işibizni mekenli añlama wa özgeleni de tüz yolğa baqdırma bolajaqbız.
Awtonomluqğa eltegen eki dewür, eki yol bar: başlapğısı, özünü özdenligin tutup, yürütüp, şoğar göre yaşaw qurup bolur yimik xalq bolmaq; ekinçisi, Respublikanı federalnıy prinsipde qurup, şo tizimde ayrıça xalq awtonom respublikasın qurmaq. Birinçi maʼnada haq gerti xalqçılıq, awtonomluq, özdenlik, ekinçisi, paçalıqnı içinde ayrı politika subyekt bolup olturmaq.
Başğaçalay aytğanda, xalqnı içinde qattı özdenlikni yaratmaq uçunğu harakat wa çalışıw paçalıq awtonomluqğa kürçü bolup toqtay. Şolay bolğan soñ, bizin xalq uçun da wa özge xalqlar uçun da, awtonomluqnu iñ birinçi, iñ görmekli darajası milletni içindegi camyatlaşıw wa birleşiw, politika yaqdan bir oyğa, bir yoruqğa gelmek, sıralaşğan qurumlaşıw, öz hayın özünü qoluna alıp, öztöreçe qaydada ekonomikasın bolduruw, paçalıq işlerde öz tawuşu wa ixtiyarları barın bildirip de, yürütüp de bajarağan xalq bolmaq!
Ondan qayrı da, gerti özdenlik haqılda, oyda, harakatda, geng dünyalaşıwnu kürçüsünde bolğanı gerek. Şolay özdenleşiwünü bir qaydası — xalqara qurumlanı teñ harakatlı wa ixtiyarlı subyekti-ortaqçısı bolup çalışmaq.
Geng dünya arağa öz talapları bulan qoşulup, xalq hisapda öz atın malim etmek, milli harakatda köp sınawlaşğan wa köp qaydalanğan, öz arasında bek sıqlaşğan, bir umutu-qastı bulanğı haq gerti camyatlaşğan xalq bolmaqdır.
20 yıllanı boyunda "Teñlikni" harakatı bulan, bizin xalqnı köp qatlawlarını aktiv ortaqçılığı bulan ötgerilgen manifestasyalanı, mitiñleni, zabastowka lagerleni, yüzler-miñler ortaqçılıq etgen qatnaşıwlanı, qatıñişiler açlıq bildirip etgen qarşılıq bildiriwleni, syezdleni, köp sanawdağı dünya, xalqara haqlaşıwlanı natijağa salıp aytğanda, bizin xalq uçun awtonomlaşmaqnı, haq gerti özdenleşmekni birinçi dewürünü asil yolları şulardır:
a) milli imanlaşıw, din yanından dünyanı köp yanı bulan birleşiw, teren haq inanç, şu imkanlıqlanı milletni ösüwü uçun paydalandırmaq;
b) paçalıqda da, geng dünya arada da özün yaxşılıqda, bilimçilikde, bajarıwluqda malim etip, görsetip bajarmaq, qara xalqnı da, intelligensiyanı da bir qastlığın yaratmaq milli awtonomluqğa bek yuwuqlaşdırağan güçdür;
w) har yerde özünü mülklügün, ekonomikasın, yesligin bildirip bajarmaq, öztöreçe özbaşına yaşaw yürütme ustalıq awtonomluqnu görmekli alamatı;
g) ilmunu, bilimni, madanyatnı (sportnu wa milli kadrlar hazirlewnü tarmaqlarında) aldınlıq almaq, tarixi es-baylığın tas etmey, qorup, yañıçalay oylaşıp, dünya siwilizasyasında öz yerin tapmaq milli özdenlikge borç zatdır.
Süysek de, süymesek de, biz şu ullu ösüwden, ör insaplıqdan ötmey turup, gerti özden xalqbız dep, öktem bolma ixtiyarıbız yoqdur dep esime gele.
Bizge sawut etip alma tüşegen birdağı ullu dars "Teñlik" yigirma yıllar boyu bizin xalqnı özdenligin birden-bir artdırmaq uçun arımay-talmay, özüne qarşı çığağan heç bir güçlerden tartınmay, öz işin yürütgenlikdir.
Şo yağından qarağanda, qumuqman degen har-bir adam (erenler wa qatınlar), onu özdenligi wa özdensizligi tergeler küyde "Teñlikni" eleginde elenip turdu dep aytma tolu ixtiyarıbız bar. 20 yıllanı içinde miñler bulanğı adamlar şo milli tergewden çıqdı. Şonu uçun da şulay bir ör maʼnalı zatnı esgermey qoyma yaramay.
Milli harakat birden-bir mekenli de, tolu da bolsun uçun onu barışına köp-köp anadaş doslar, qatınlar-qızlar qoşuluşğanı gerek. "Teñlikni" gelişinde de tap şolay boldu.
Biz, yaşawdağı tüzsüzlüklege açıq küyde qarşılıq bildirip, Xasawürtda, Qorqmasqalada, Mahaçqalada, Qaraman boyda iş taşlaw lagerler qurğanda, rayonlarda yollanı yabıp, harakat özünü lap ör darajasına göterilme gerek degen günlerde (1990-1992 yıllarda) qumuqlar yaşayğan barı da yerlerden: Ötemişden, Qayagentden başlap, Tarğu-Kaxulayğa yetginçe, Kaxulaydan başlap, Xasawürt rayonğa, Babayurtğa yetgençe (Yaxsay, Temirawul, Köstek, Babayurt, Qarabudağgentni barı da yurtları, Buynaksk rayonnu barı da yurtları, Qorqmasqala, Çontawul, Şawxaläñıyurt, Hajidada w.b.) qatını-qızı, taw betlerden aqğan taşğınlarday bolup, ağıp gelip, başında, gertiden de, bizin zamannı igit adamı Şeyit-Xanum Alişewa wa onu yüzler wa miñler bulanğı sırdaş qızardaşları, yollanı, awlaqlanı, maydanlanı yelep, har yerde wa Mahaçqalanı ullu maydanında mitiñler qurup, soñ köp günlege açlıq bildirip, aylanalanı hayranlıqğa qaldırıp, şahar sowetni binasın yelep toqtağan edi...
Labatxanım (Qarabudağgent), Tursun (Buynaksk), Abidat (Atlanawul), Raisat (Çağarotar), Şamalaxanım (Qarabudağgent), Zaynapxanım (Mahaçqala), Nuripat wa Umsalimat (Mahaçqala), Naida (Musalawul) wa olay köp-köp qızardaşlarıbız wa olağa oşağan köp anadaşlarıbız, bizin sizge daimlik mükürlügübüz, daimlik hürmetibiz. Şo zaman siz edigiz bizin xalqnı gerti igitleri, şo günler erenleni tawuşu bir qıymatlı edi busa, sizinki, yañız bizin xalqıbız tügül, bütün Dağıstan, bütün Kawkaz uçun miñ qıymatlı edi! Sizin şo günler Mahaçqalağa gelip görgen yaponlu yazıwçu, curnalist, meni yuwuğum Toko Mato: "Qumuq qatınlanı ariwlügün wa qayratlığın görgende bırınğı amazonkalar dağı bir yerde de tügül, yañız Kawkazda bolğanğa men axırına yerli inandım", — dep yazğan edi.
Bizin xalqnı arasında el namusğa baylanıp çalışıp, harakat etme qahruman xasyatlı adamlar barğa biz köp kerenler şahat wa bek şat bolduq. Olağa barına da bu dünyadan getgenleri bulan birçe, bizin arabızda yaşaw süregenlerine haq yürekden barakalla dep aytma süyebiz.
Şolay, bilebiz, quwunlu hallar tuwup, tarıq bolsa, muna biz barbız, dep, başlap göterilip, olar çığıp gelejekge de bek inanabız.
Milli özdenleşiwnü şulay dewür belgileri, barışı, ösüw qaydaları, yolları barlığın bilgen soñ, awtonom xasyatdağı xalq bolmaq uçun esgerilgen talaplanı biz qaysıların kütmege bajarğanbız, kütülmegenleri qaysılardır, haribiz oylaşıp, özübüz özübüzge cawap berme bolajaqbız.
Natijada 20 yıllıq çalışıwunu boyunda "Teñlik", yañız syezden-syezge tügül, har günlük işinde xalqıbıznı ösüwünü wa mekenli qurumlaşıwunu masʼalaların arağa salıp, oylaşa turdu dep aytma bolabız. Har-bir işinde esgerilgen şartlanı hisapğa alıp yürütmege geregin unutmadı. Har cıyında milli oyçuluqnu, milli kadrlanı hazirlewnü wa olanı yaqlawnu, yañı qurumlaşıwnu wa prinsipleşiwnü işleri al betge salına edi.
20-nçı asrunu axırına taba öz xalqını başına tüşgen qıyınlıqlağa çıdama bolmay, köp-köp aldınlı demokrat qaydada oylaşağan qumuq ulanlar, qatınlar wa qızlar xalqıbıznı bu qıyınlı halından çığarmaqnı özlege namus bilip, xalqnı arasında qudratlı ullu uyanıw wa göteriliw başladı.
Qumuq xalqnı paydaların yaqlayğan qurumlarını bir neçe ağımları bar edi...
Qumuq xalq harakatı "Teñlik" şo namusnu lap awur yanın özüne aldı wa xalqıbıznı tarixi uyanıwunu bayraqçısı bolup çalışdı. İş yañız "Teñlik" yürütgen mitiñler, qatınlar bildirgen açlıqlar, lagerler, ullu yollanı, aeroportnu begetgen bulan bitip qalmay edi. "Teñlik" bütün Dağıstannı politika yaşawğa göz açdırdı, watandaşlıq harakatğa alda bir de bolmağan küyde güç berdi. Bütün dağıstan xalqnı eldegi tüzsüzlükleni birleşip, birlikde teñleşip, aldın alma çaqırdı dep aytsaq, yañılış bolmas.
Olay da, har xalqnı özdenligine abur-sıy etilmey turup, onu ösüwüne azat yol açılmay turup, camyatda gerti teñlikni, tüzlüknü qarawullamaq boş xıyal ekenin ayan etdi.
Şonu bulan birçe, bu ötgen 20 yılnı içinde, bizin xalq özün millet hisapda saqlama süye busa, teren tarixi maʼnada, heç bir dawlağa-şawlağa tarımay, özüne har daim de xas bolğan salamatlıqda qan tögüwsüz qayratlığı bulan, ullu inqılapğa teñ gelir tawakallıqda qattı dört-beş abat almasa, bir de yaramay dep, masʼalä saldı.
Şo abatlanı esgergençe, bizin bugüngü aktiwni barlığına qıymat berme süyemen.
Men özleni atların, bugünlerde meni "Teñlikdegi" iş yoldaşlarım: Qalsın Dewletuqayewni, Qalsın Şabazownu, Zaynutdin Hajimuratownu, Xiziri Qasumownu, Yusup Aliyewni, Mahammat Zalibekownu, Abdulwahit Qanbolatownu, Qambolat Qambolatownu, Raşit Musalayewni, Arslanali İbraqownu, Abas Dasiyewni, Umsalimat Aduyewanı, Adilxan Pataliyewni, Abdulmuhit Sayitownu, Alimurat Alimuratownu, Osman Hajiyewni, Şixmahammat Dugujewni, Nuripat Arsibiyewanı, Naida Arslanxanowanı, Uʼlumat Biybolatowanı, Bekew Bekeyewni, Sadür Murzayewni, Amin Nasrudinownu, Nabi İbrahimownu... wa "Teñlikni" rayonlardağı, şaharlardağı yüzler bulanğı inamlı aktiv ortaqçılarına bek ullu razilik berip, esgerme süyemen. Olar bugünlerde bizin aldıbızğa salınağan masʼalalanı terenden añlayğanğa men bek inanaman wa olay da, ne qıyınlıqlağa tüşüp qala busa da, xalqı uçun bir saylağan yolundan olar da wa olar inanğanlar da bir zamanda da tayışmajaqnı bek yaxşı bilemen!
Şo abatlanı esgergende, şolanı birinçisi — uzaqlaşğan milli politika haysızlıqdan uyanmaq, şonu kürçüsünde, har-bir abatında, ayroqda, özünü barlığın-yoqluğun tergeygende, heç bir zatdan xarlısız küyde çalışma bajarğan, özdenlik yolnu tañlap, onu gün sayın artdırırğa, qoruwğa wa gelejegin yaqlawğa güç salmaq. Şolluqda bizin xalqnı dünyalağa, bütün yaşawğa baqğandağı oyun, pikrusun alışdırmaqnı, yañırtmaqnı hayın etme gerek edi.
Ekinçi abatı busa bulay bolma gerek edi. Xalqıbıznı iç birligini wa şo birlikni ideologyası wa onu tutaş yürütegen xalq harakatı bolmağa gerek edi, onu sistemasın gün sayın gengleşdirmekni wa bekleşdirmekni, aslu masʼalä etip, alğa salıp yürütmek edi.
Üçünçü abat busa olanı lap qanşawlanğan çetimlisi edi. Xalqnı öz tarixine, öz tarixi yerlerine — topraq mülklügüne yes bolmağa çaqırmaq, üyretmek, şosuz xalqnı özdenligi heç bolup getegenge tüşündürmek edi.
Bizin xalq özünü minalı topraqlarına yesligin eki-üç keren tas etgen. Birinçiley, paça hukumatı çığarıp alıp, ekinçiley, Sovet paçalıq, kolxozlar, sowxozlar qurup, "kommunizmde" yaşajaqbız dep, çığarıp alıp, soñ da topuraq ixtiyarlıqnı paçalıqnı ixtiyarına berip, o da kim başın tutğan busa, obkomlarbız dep, taypa-tuxumuna paylap, bizin xalqnı minadan tabii baylığın yoqlama qarağanlar. Yaxşı çı, topuraqnı arqasına salıp, bir yerge de alıp getip bolmayğanı.
Qumuqlağa bugünlerde Rossiyanı zakonlarına tayanıp, yurt xozäystwolarda qalğan topuraqların öz arasında teñ paylap alma ixtiyar berilgen edi. Tek xalqıbıznı arasında haysızlıq wa xantawluq bar sayalı, bu masʼalä zamanında çeçilmedi.
Bu işdegi tawakalsızlıq artda da bütün milletge zarallı bolup çıqdı. Şamxaltirmenni barı da topuraqları birewnü yesligine tüşdü. Eşitdigizmi? Bir zaman maqtalğan Yaxsay yurtnu beş miñ gektar topurağı bugünlerde bazar satıwğa salınğan, şonu ahı başğa yurtlağa da gelejegi açıq zat. Topuraq masʼalanı yañı küyde, "rewolüsya" harakatda yürütegen yurtlar dep Qarabudağgentni, Erpelini, Yañıqumuqnu, Qaqaşuranı, Ağaçawulnu esgerme yaray. Bu da, tüzün aytğanda, teñlikçi yurt aktiwistleni qanığıwlu harakatını hasili edi. Qumuqdağı qalğan yurtlarda busa topuraqğa baqğandağı hallarıbız bek qıyınlı, olanı köbüsü, paçalıq predpriyatiyelege (masala, aldınğı konserwtrestge) berilip, köbüsü yerli camyatlanı ixtiyarlığından alınıp, kötürlükde tarıma, tozulma az qalıp tura.
Hali bussahatda da topuraq masʼalada boluşluq etilmey turağan köp qumuq yurtlar bar. Olanı birleri: aldınğı kolxozlar, sowxozlar, Sovet hukumat qaytıp gelmesmi eken dep, butu-qolu qartıllawğa tüşgendey (şu aytılğanğa açıq misal etip Töben Qazanış wa Qorqmasqala yurtlanı alsaq da taman) umut etip tura.
Şu wa şuğar oşağan özge masʼalalanı çeçegende haysız wa çarasız qalmasın uçun, qumuq xalqğa respublikadağı wa bütün Rossiyadağı politika-paçalıq qurum harakatdan yağada qalma yaramay edi, bu prosesge aktiv küyde qoşulma tarıq edi. Bu da onu uçun dörtünçü abat bolup toqtay edi.
Şo yanından alğanda, "Teñlik" qurumu özünü respublikada yürülegen wa bolma tiyişli yañılıqlağa yanaşıwun RF-ni prezidentlerine, Dağıstan Respublikanı baş qurumlarına, artın üzmeyli bildiriw etip, talaplar salıp turdu.
Bizin talaplarıbıznı kebüsü arağa salınıp, oylaşılıp, qabul etilmey qala edi busa da, amma olanı bir neçe prinsipli maʼnası bulanğıları hisapğa alınmay qalmadı. Olardan birisin esgermey qoyma yaramas dep esime gele.
Dağıstan Respublikanı Hukumatı haliden 3-4 yıl alda Paçalıq Dumanı qarawuna Qumuq tüzdegi taw qotan xozäystwolağa berilgen topuraqlanı wa olanı munda qurulğan yurtların 200-300 çaqırım aridegi taw rayonlağa giyirmek, olağa tolu ixtiyar berme talap etip, zakonoproyekt yazğan edi. Zamanında bilip, şoğar milletçilikni alamatına yimik qıymat berdik, şo qastnı büs-bütünley "Ob obşix prinsipax organizasii mestnogo samouprawlenya w RF") degen Zakonğa qarşı çıqğanın görsetdik wa şo najjaslıqnı dağı ari barma qoymay toqtadıq.
Şu taypa masʼalalar bizin xalq uçun onu ullu milli qurumuna aylanğan "Teñlikge" lap cawaplı işleni birisi bolup toqtadı.
Şulay günden cumağa, cumalardan aylağa, yıllağa çığa turup, sanap ayta tursaq, kütülgen köp işleribizden, çeçilgen köp masʼalalarıbızdan xabar berme tüşer edi.
"Teñlikni" harakatı bulan qumuq rayonlanı wa yurtlanı 20 dan da artıq toçkalarında başğalar yelep barağan, yelep turağan yerlege yerli qumuq kadrlar belgilendi, Xasawürt şaharğa, rayonğa başçılıq qumuqlanı wakillerine berildi, beş rayonda, xalq bulan birge çalışıp bolmağan başçıları taydırılıp, yañı adamlar belgilendi.
İş şulay halğa çığıp tura edi çi, hatta qumuq yurtlanı başçıları etilip de başğa milletleni wakilleri salınma başlağan edi.
Rayon, yurt, respublika parlamentlerine saylanağan deputatlanı arasında teñlikge yansıllı adamlanı sanawu artma başladı.
İxtiyarlanı saqlayğan qurumlanı sistemasındağı hal az busa da yaxşı yanına alışındı. Ullu çalışıwlanı, zabastawka lagerlerde toqtawnu natijasında Qumuq tüzde, Mahaçqalanı boyuna göçürüp gelip yañı rayon bolsun degen qastlanı toqtatdıq, Tarğu, Kaxulay, Albörügent yurtlanı yurt Sowetlerin, talap etip, boldurduq, Yañı Kaxulay, Yañı Tarğu, Yañı Semender quruldu. Endireyni tübünde birdağı yañı Endirey yerleşdi. Bırınğı Qapçuğaynı, Qaziürtnu yañırtıw masʼalağa girişdik.
Aldınğı Xumtorqali rayonnu yañırtmasa toqtamadıq. Bir gezik Qızılürt şahar başçısı etip qumuq adamnı belgileme borçlu etdik. "Teñlik" qurumnu harakatını natijasında enniden soñ qumuq rayonlarda birinçi hakim etip başğa milletleni wakillerin belgileygen merdeşlerin toqtatdıq. Şu dewürde Dağıstan Respublikanı Hukumat başçısı qumuq adam bolmağın yaqladıq.
Bizin qattı talap salıwubuznu kürçüsünde qumuq rayonlarda bir-bir yurtlağa az busa da topuraqları qaytarıldı, olanı minalı yerlerin başğa paçalıq işlege qollama süyegenlik, şo masʼalanı tübünde qumuq yurtlar yelegen yerleni tarlaşdırmaq degen planların, "inwestisya" qastların toqtatma bolduq. Olay "inwestisya" qastlanı birisi — Qarabudağgentni topuraqlarında qurulma gerekli "nemeskaya derewnä" edi. Xumtorqali wa özge qumuq rayonlarda, tabii baylığın buzup, sement wa şişa zawodlar quruw planlağa qarşılıq bildirdik.
Qumuq tüzde onu ekologya amanlığına qarşı çıqğan işleni aldın alma bolduq. Tarğu tawnu üstündegi taş çığarağan karyerni yapdırdıq, Agraxan zaliw boyunda yürülegen ekologya puçlawğa axır saldıq, Sarixumnu amanlığın yaqladıq.
"Teñlikni" çalışınıwunu natijasında, aytma yaray, qumuq intelligensiyanı arasında ullu uyanıw terbeniş başlandı, alimleni harakatı bulan şu 20 yılnı içinde alda unutulğan köp-köp, yada aytarday maʼna berilmey turğan "Derbent-name", "Anci-name" yimik wa olağa oşağan bek ullu qıymatlı asarlarıbız, tarix pamätnikleribiz xalqıbıznı qoluna tüşdü, belgili qahrumanlarıbıznı da (Ullubiyni, Ummu Kamalnı, Soltan-Mutnu, Y. Qazaqnı, Walai Dağıstanini, Abusupyannı, Qorqmasownu, Z. Batırmurzayewni wa olay köpleni) yañıçılay tüşünüp, yañıçılay añlama başladıq. Belgili alim-tarixçi S. Hajiyewa bizin xalqnı eki tomluq tarixin yazdı wa olay da, 15-den de artıq qumuq yurtlanı tarixi halları, kitaplar bolup, xalqnı arasında yayıldı, bir zaman yabılğan rayon gazetler, yañıdan çığarıla başladı, qumuq radioberilişler canlandı. Qumuq teatrnı binası quruldu. Neçaqı qıyınlı zaman busa da, qumuq tilde kitap çığarılış, aldağı dewürlerden ese, beş — altı keren artdı. Bir-bir qumuq yazıwçular, beş — altı tomlu asarlar etip, bugüngü yazıwçulanı qoluna berdi.
Qumuqlanı tarixine, adabyatına, tiline baylawlu 89 doktorluq dissertasyalar yaqlandı.
"Teñlik", atı bütün dünyağa belgili bolğan soñ, Murat Acini uyatdı, Murat Aci bütün dünyağa iñ ejelgi zamanlardan berli dünyalarda qumuqluq barnı ayan etdi. Belgili alimibiz Qalsın Qadirhajiyewni dört tomluq "qumuq tilni etimologya sözlügü", art-artından çıqğan onu ilmu-axtarıw işleri milletni özdenligine özdenlik qoşdu.
Qurşap aytğanda, qumuqluq şu yigirma yılnı içinde (ilmu harakatda, yazıwçuluq, şairlik talpınıwlarda) ullu özden tolqunlaşınıwnu alamatına aylanma başladı.
"Teñlik" wa teñlikçilik bulan baylawlu beşinçi abat busa, bizin xalq uçun bulay qalipde gele edi. Esgerilegen yolnu terenden añlap, bütündünya qarawlarına tüşünüwlerin, oyun-pikrusun yañırtajağına şeklik yoq edi. Har-bir zatda ozuw bilimni, haqılnı wa ustalıqnı natijası ekenni bile edik.
Şolluqda bilimge hasiretlik, ilmu çalışıw al betge çığa edi. Şo da nedir desegiz, xalqnı asta-astadan geng dünya sınawlağa çıqmaqlığı, tayanmaqlığı, bütün umumi layıqlıqğa yes bolmaqlığı. Biz bir Allahnı tübündegi Yer yüzünü (planetanı) xalqıbız. İnsannı wa ör insaplıqnı bayrağı — teñlik! Bizin milletligibiz Dağıstannı, Kawkaznı, hatta Rossiyanı dazuları bulan bitmey. Biz — dünyadağı köp million sanawdağı dünyadağı türk milletni ayrılmas gesegibiz. Tarixibiz de, kulturabız da şolay. Şo sayalı qumuqda özdenlik de, öztöreçilik de, bilimge hasiretlikni, teren añlawnu, geng sınawnu, haqılnı wa ör insaplı kulturanı darajası bolmağa gerek, degen masʼalä edi.
Milli elitanı, ayroqda, olanı görmekli işlerde maşğullarını wa yerlerdegi prostoy xalqnı arasındağı birlik xalqçılıq, watandaşlıq çalışıw uçun har zaman da bek paydalı oñaylıqlar yaratğan. Şo meselde xalq harakatını güçlenmegine sebep bolup gelgen.
Ötgen yigirma yılnı içinde şu qaydalı masʼalalanı esley turup, "Teñlik" xalqnı hayın etip yürütegen işlerinde yaxşı kömegi tiygen qumuq rayon wa şahar başçılarından Abdurahim Beksoltanownu, İlmutdin Hamzayewni, Sapiülla Qaraçayewni, Murat Şixsayitownu, Mahammat-Rasul Alxlayewni, Qapur İsayewni wa Mahaçqala şahar başçılarından Sayit Amirownu ayrıça esgermekni tiyişli görebiz...
Belgili küyde, Tarğu, Kaxulay wa Albörügent yurtlular (olar bulan birçe Qarasuwotar yurt da), 1944-nçü yılda güçden göçürülüp, deportasya etilgenge mükürlük etsin dep talap salıp, har türlü Sovet qurumlağa kağızlar yazağanı köp yıllar bola edi. Bolsa-bolsun, bu masʼalä yerinden heç terbenmeygenni barı da xalq bile edi...
Mahaçqala şahar başçısı S. Amirow, bu masʼalanı şahar deputatlarını cıyınına salıp, oylaşıp, esgerilgen üç de yurtnu güçden göçürüp, paçalıq qurumlar bek ullu ayıplı bolğanğa xas qarar qabul etdi wa bu masʼalası respublika qurumlanı qarawuna berdi.
Bu abatda, ozoqda, "Teñlik" bulan birçe çalışağan Yusup Aliyew köp yıllar boyu başçılıq etegen "Anci" degen komitetni bugüngü politikada iñ görmekli natijası boldu.
Bu taypa wa bulağa oşağan başğa türlü milli masʼalalar taza, eli uçun qayratlı wa harakatçı yaş naslu gelmey turup, axırına yerli kütülmejegin biz başdanoq bile edik. Nege tügül, tarixi yañırıwnu dewürlerinde har zaman yañı naslunu tarbiyalaw, oxutuw iñ görmekli yerni alıp toqtay. Şu dewürnü içinde "Teñlikni" kömegi bulan yüzler bulanğı qumuq yaşlar yerli wuzlağa tüşüp oxuğannı wa tış paçalıqlarda oxup qaytğannı esgerme yaray. Şu iş bugünlerde de uzatıla. Biz tezden berli qumuq xalqçılıqnı kürçüsünde qurulğan qumuq xalq uniwersitetin qurma plan tutğanbız.
Belgili bolğanı yimik, milli ideologyanı, millet yañırtıwçu işini masʼalaları bir qısğa kampanyağa, bir az dewürge salınmay, köp zamanlağa artı üzülmey yürülüp tura.
"Teñlik" özünü aldına salğan ullu borçlanı hali de barın da kütüp bitmegeni, olanı nege kütülmeygenini sebepleri de açıq, ayan. Biz paçalıq qurum tügülbüz, camyat qurumbuz.
Amma teñlikçiler wa olar bulan birçe harakt etegenler gelejekde de şo programmanı kürçüsünde çalışıwun inamlı küyde uzatajaqğa bek inanabız. Bilebiz, bizin yigirma yıllıq çalışıwubuz wa sınawubuz bizin xalqğa millet hisapda ne yetişmeygenlikni terenden sezme imkanlıq berdi wa gelejekde de, şoğar tayanıp, işin yürütme bek ullu inamlıq yaratdı.
Unutmayıqlar, bugünlerde bizin xalqğa muna şulay bütün milletni atından töre gesme bolarday qudratlı qurumçuluq yetişmey.
Eger şulay sıralı aylanış bulan birçe, uwaq-tüyek günlüklege aldanmay, bizge bir etgenge eki eterbiz dep turağanlarıbız köpleşgen sayın, biz haq gerti özdenleşiwnü yoluna çıqajaqbız.
Meni hisabımda, şo bir tutğan yolubuzğa tawakallıq, axırına yerli inanıw, qattı camyatlaşıw, politikada, paçalıqda, madanyatlıqda heç bir de artda qalmay çalışıwçuluq, milli sipteçiligibiz tas etmesçilik, qast etip aylansaq, yaşaw bizin yañı örlüklege çığarmay qoymajaq.
Bizin xalqnı tarixi yaşawunda yürülüp gelgende yimik, haligi naslulağa, milli töre gesip, onu birleşip kütüwçülük merdeşler yetişmey. Şo sayalı busa yaray, haligi bizin zamanda qumuq xalqnı atından paçalıq qurumlarında köbüsü gezikler paçalıq işleni aldağı zamanlarda yimik, olanı ör darajada qurmaq uçun qanın-canın berip yabuşağanlar (U. Buynakskiy, C. Qorqmasow yimik) yelemey, kimni qoçuluğu wa aqçası köp busa, şo barıp yeley.
İşleribiz şulay halğa çıqğan soñ, xalq da öz yanından milli paydaların pisiremey yürütgen hakimleni camyat inkarlıqğa salıp, tarıq busa, el atından ayıplawğa tutma tarıq.
Biz bu barışıbızda sawutsuz qattı çalışıwlağa hazirligibizni wa özübüz tutğan yolğa axırına yerli aminligibizni görsetme gerekbiz!
Bizin milli hisaplaşıwubuz, dalapçılığıbız munu bulan bitmey. Biz paçalıq yanından har xalqğa bırınğıdan berligi minalı topuraq yerlerinde halal yeslik etmek uçunğu tüzlük yaratağan zakonlar çığarmaqnı qarawullajaqbız. Bizin añlar buğay dep, bolğança çıdamlı iş görejekbiz. Harakat qurumubuznu bolğan çaqı yaxşı umutlağa asaslandırajaqbız.
Şu wa şuğar oşağan izlewçü oylarıbızğa tayanıp, "Teñlik" hali enniden soñğu dewürdegi taktikasın wa strategya alımın belgileme wa yürütme qast etejek.
Milli qumuq xalq harakatını 20 yıllıq çalışıwun gözden geçire, sözümnü tamamlay turup, oxuwçulağa onu bulan baylawlu biz şu dewürnü içinde alğan birdağı bir ullu darsnı, esgerme süyemen.
Dünyalıqda bar zatnı başı insan wa oğar Tengiribiz az boljallarda beregen onu yaşawudur. Yaxşı oylaşıp qarasaq, bizin xalq özünü "Teñlik" harakatlığını dewüründe, yañız özünü başını hayın etip tügül, bizin uçun da, başğalar uçun da, sawlay zor paçalığıbız da ör insaplıqda yetdirinki yol alsın dep çalışdı.
Bugün biz, xalqıbıznı şu yoluna axırına yerli berilip, qanın-canın ayamay, qıynala, yana-güye yaşawlarından ayrılıp getgen, bizin xalqnı haligi dewürünü haq gerti qahruman adamlarına yimik biz özlege hürmet etip gelegen Xoja Majidownu, Toturbiy Toturbiyewni, Bahawutdin Hajiyewni, Anwar Hamidownu, Aqay Aqayewni, Mahammatsoltan YAhyayewni, Abdurahman Aselderownu, Abdulla Xasbolatownu, Arslan Xalilownu, Abdurahim Qandaurownu, Aynutdin Dayaqayewni, Bammat Atayewni, Mikayıl Abukownu, Danyal Tulparownu, Maymunat Çopanowanı, İbrahim Bammatulini, Haci Xañişiyewni, Zubayıl Xyasownu, Wasiliy Baronçuknu, İsa İsabekownu, Qazixan Qazanbiyewni, Atay Alimurzayewni, Kämil Atayewni, Aynük Ahmatowanı, Aynutdin Mamayewni, Başir Akayewni, Mahammat Mahammatownu, Camalitdin Salihownu, Bahawutdin İxlasownu, Xoja Zabitownu, Mahammat-Rasul İrbainownu, Nabi Dahirownu, Dawut Dawutownu, Umar Teymurownu, Abdullabek Abdullabekownu, Nabiülla Cañişiyewni, Arsewdin Abdullayewni, Dadaw Dadayewni, Muxtarpaşa Majidownu, Hamit Qılıçewni wa olay da xalqçılıq çalışıwlanı tarixinde daimlikge qalajaq özge köp-köp yeldaşlarıbıznı atların ayrı tutup esgermekni tiyişli görebiz.
Zamanlar geter, inşallah, men inanaman, gelegen naslular yaşawların öz xalqı uçun qurban etgen igitlerin unutmas.
Bizge busa, sawlağa, olağa, "Teñlik" harakatnı asgerçilerine yimik esdelik turğuzuwnu küyün oylaşma gerek. Baliki de, "Teñlikni" esdelik kitabın, artğa salmay, yazma zaman bolğandır.
Teñlik — haqlıq, halallıq, birlik, tüzlük, xalqçılıq, ör insaplıq, teren inanç, ullu sıralaşğan asgerlege yimik qastlar, qayratlı çalışıw harakat, o — yañılıqğa, erkinlikge, xarlısızlıqğa, yarıqlıqğa talpınıw, o — ullu uyanıw, o — xalq uçunğu bir "çapğın", o — dawsuz halal rewolüsya. Bular barısı da bizin xalqnı qanına siñgen. O bizin xalqğa daimlikge berilgen qısmat.
Nege? Nege tügül, dünyadağı har xalqnı: bizsiz dünyalar tolu da bolmajaq, bizsiz tüzlenme de tüzlenmejek dep oylaşğanı gerek!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". №№48-50, noyabr-dekabr 2009.