"Miñ duanı" bırınğı qumuq şair koyunqalalı Ummu Kämal yazhan.
Belgili adabyatçı Galib Sadıki misgin aythanğa göre, lezgi xalqnı arasında atı aytılğan Ali Ruhunini qolyazıw kitaplarını arasında saqlanğan.
Bizin oxuwçulanı Ummu Kamalnı yaşawu wa yaratıwçuluhu haqında az busa da bilegeni bardır dep umut etip, onu haqında qısğaça dağı da şulay maʼlümat berme tiyişli göremen.
Ummu Kämal 15-nçi asrunu başında, haligi Çirürt bar yerde yerleşgen Qoyunqala şaharda tuwğan. Başlap Dağıstan qumuq alimleni aldında oxuğan, soñ oxuwun Azerbayjanda Şemaxide uzatğan, o dewürdegi azerbayjan xalqnı pahmulu şairi wa oyçusu İmametdin Nasimi bulan yuwuq bolğan.
Xıylı yıllar o yaqlar da saparlaşıp, Ummu Kämal öz eline qayta, bir awul imamı, ondan soñ busa asger bölüknü imamı bolup iş yürüte. Bu busa 15 asrunu 30-40 -nçı yılları. Şo waqtide Osmanlıqnı soltanı Murat Ekinçi, özünü paçalığın bekleşdirmek uçun, qardaş türk xalqlardan özüne kömekge asger güçler çaqırma başlay, şo qastı bulan Murat Ekinçi Aştarxanğa wa Şimal Kawkazğa yerli de çığıp gete... Şulay dığarlaşlanı natijasında, har türlü tarmaqlardan hali belgili bolup gelegen türlü-türlü maʼlumatlar bar: bir yerlerde 30-40, birdağılarında 80 miñ asger Türkiyağa bir qumuq şawxal biyni başçılığı bulan getgen degen xabarlar berile. Misal uçun, belgili tarixçi "Derbent-Nameni" kitap etip çıharğan Kazem-Bek, 6u maʼlumatnı biraz geçgi waqtige salıp, 80 miñ asger bulan getgen dep yaza. Bu masʼalä mekenli axtarıwlar bulan toqtaşdırılğanı gerek edi.
Neçik bolsa da, köp-köp yerlerde esgerilegeni yimik, Ummu Kämal iç asger bölüknü imamı hisapda Osmanyağa-Türkiyağa çığa. Yuwuq Günçığışnı köp ülkelerinde, şaharlarında bola, özünü xıylı şiʼrularında bolhan yerlerin esgere. Bu geng dünya qatnaşıw Ummu Kamalğa köp tilleni bilmege, köp ilmu-filosofya añlawlaha yetmege, yes bolmaha imkanlıq yarata. Şo sayalı da Ummu Kamalğa o dewürdegi busurman şairleni arasında intellektual örlükdegi yazıwçuğa yimik qıymat bermek tiyişli ekenge men bir de şeklenmeymen. Onu poezya asarlarında Yegipetni, Gresyanı, İndiyanı, Arabstannı, Orta Azyanı wa Kawkaznı bütün dünyağa malim bolhan filosoflanı, şairleni atları esgerile — lap ejjelgi Yamwlixden, Platondan, Pifagordan başlap Qazalige yetginçe. Birdahı-bir tamaşa yeri — şair bulay pikru-qast dolluğuna özünü añlaw darajasın iş etip görsetmek uçun etmey, bulay dünya-alamlar, daimlikni ölçewge alıp yazmaq onu taymas poezya alımı bolğan.
Awstriyalı 19-nçu yuzyılda yaşahan tarixçi wa adabyatçı İ.Purgştal 6 tom etip çığarğan "Türk poezya" degen kitabında Nasimini de, Kamalnı da ayrılmas qurdaşlar, bir añlawdağı, bir filosofya wa poezya alımlı-pozisyalı şairler wa çalışıwçular bolhannı neğaq esgermey. Bu eki de şairni yaşaw qısmatları da biri-birinden qalışmay degenley, bek qıyınlı hallarda ötgen: o zamanlarda Nasimi bütün busurman Günçıhışda — "Allah mende" — dep pozisya tuthan oyçulanı iñ görmeklisi bolğan. Ummu Kämal da şo añlawnu özdegi bolhan.
Şonu uçun busurman dinni añlawsuz ortodoksları Nasimini Aleppa şaharda bir bazar gün miñ xalqnı göz aldında aquba-musubat qıyınlıqlaha salıp öltürgen.
Ummu Kamalnı busa, Türkiyada başlap gözlerin sıtıp, zindanğa taşlağan. Ol Türkiyanı Larenda şaharında 1475-nçi yıl ölgen. Larenda şahar Türkiyanı haligi Konya şaharını bir bölügü, şonda bugünlerde de Ummu Kamalnı piri bar dep aytalar...
Ummu Kämal, özünü yuwuhu İmametdin Nasimi yimik, neçaqı qıyınlıqlarda yaşaw sürsede, Allağğa, onu Qudratına, ör insaplıqğa, insanlıqğa — bu özüne teren inanç etip alhan güçlege heç bir de şeklik etmegen, olaha axır mühletine yerli arqa tayağan. Şo sayalı busa yaray, Ummu Kämal — özünü yüregine lap yuwuq almay, qudratlanı yessisini atın bir de tutmahan: ya, Allahım, ya Allah dep tügül ese, dağı qaydada esgermegen.
Qızhanasan wa qıynalasan, qumuq xalqıbız tez-tez tüşünse edi, bilse edi öz dewürüne qarap, Ummu Kämal aytğan da wa bizin Yırçı Qazağıbız aytğan da bugüngü bizin zamanğa wa bir-birine de ne ajayıp qıyışıwlu wa parx bere — alışıp, tawuşha tawuş qoşup yırlanğan yırlar yimik çalına!
Ummu Kämal aythan: "Senden esgik gişi barmı Barı peleketli dünya alamlar içinde"
Yırçı Qazaq yaza: "Qaytar bizin qayğı yengen Şawağa Yada özdenleri qulğa döngen Qumuqha".
Ummu Kämal yaza: "Elter bizin ol ellege Misgin qumuq sünbüllerin" (sünbüller — çaqsız orulhan buday başlar).
Hali enni bu qısharaq başdan soñ, Ummu Kamalnı "Miñ duasına" ahamyat berme qarayıqlar.
"Amanxor" degen kitapnı awtoru Abdulhüseyn İbrahimow özünü ullatası Zaynulabidin qadini sözlerine tayanıp, bulay legendarnıy maʼlumatlanı mağa iş etip yazdırhanı esimde:
Ummu Kamalnı miñ duasın kim göñü-qarnı bulan teren inanç salıp oxusa, o adamğa sawluq-salamatlıqda bir yaşawda miñ yaşaw sürmek bar. Duanı maʼnası insannı bütün barlıhından naslıqnı, pislikpi, günahlıqnı tazalap, cuwup çıqmaq dep hisaplana bolhan.
Ummu Kämal
Miñ dua
Opublikowano: gazeta "Yoldaş" 2007g.