44 yıllıq çağında, iñ de yaşayım degende, arabızdan ala-saladan Alimsoltan getip qaldı. Ol öltürülgen degen aççı xabar qumuq xalqnı silkindirdi, yüreklerin açıtdırdı. Qumuq xalqnı desem, ölçewü tar da bolar, sawlay Dağıstannı xalqın. Onu süyegenleni sanawun aytıp bitdirme qıyın. Moskwadan Alimsoltannı samolöt bulan geltiregende, geçorta ekenge de qaramaylı, aeroportğa cıyılğan miñler bulanğı adamlar, qayğırışma gelgenler Köstekni qaburlarına sıymay edi. Onu yaşawu arşnı yarıp tuwğan yulduzday yarıq ötdü, ol özünden soñ unutulmas hız qoyup getdi.
Alimsoltan Alxamatow Xasawürt rayonğa camyat-politika hal wa yaşawluq qıyınlı zamanlarında geldi. Aylanada işsizlik, tozulup gelegen kolxoz-sowxozlar, buzulup turağan bilim beriw idaralar, yartı işlengen sport klublar...
Men onu bulan 5 yıl birçe işledim, onu xasyatın, xıyalların wa umutların dos-qardaşından kem bilmey edim. Rayonnu başçısı hisapda alınğan birinçi abatları göz aldımda. Ol aslu halda rayondağı yurtlanı xalqı bulan yoluğup, masʼalalanı yerinde görüp, özüne yük etip aldı. "Olay neçese keren aytğanbız, tek gesegi de çeçilmegen", — deygenler de boldu. Tek aradan köp de getmey, Alimsoltan aytğan sözünde tabılağan ulan ekenge mükürlük etdi.
Bir misal. Yetti miñge yuwuq adamı bar Quruş — rayonda lezgiler yaşayğan bir yurt. Yüzümçülük bulan maşğul bolup, görmekli darajalağa yetişgen quruşlular artdağı 15 yılnı içinde amalsızlıqğa tarıp, hatta bolnisası at arandan başğa tügül edi. Az zamannı içinde bolnisa yaraşdırıldı, kötür bolma turağan xozäystwoğa yañı adam salınıp, hal qolaylaşma başladı.
Birdağısı — dargiler yañı yerge yerleşip bitgençe 2-3 yıl kösteklileni üylerinde turğan. Köstekliler olanı qondurğan wa toydurğan, ullu üylerinde yatdırğan. Olar yerleşip-tamurlaşıp bitgende, arağa pitne tüşdü. İñ de yamanı — tuwulunğan qarşılıqda köstekli yaş öldü. Arada açuw-öçlük tuwdu. Şolay zatlağa da qaramaylı, Alimsoltan rayonnu başçısı bolğanda, Yañıköstekde bolnisa quruwğa qaradı, yañı şkola etmek uçun tarıqlı kömegin etdi.
Tereçnoye, Perwomaysk, Oktäbrsk degen awarlılar yaşayğan yurtlarda sport wa bilim beriw idaralarında issilik boldurağan etdi wa qalqıların yaraşdırdı.
Mıçığışlar yaşayğan Pokrowsk yurtda şkolanı tamı getme tura edi. Özü barıp görüp, tezlikde oñartdırdı.
Oğar milletçi dep de ayta ediler. Örde esgerilgen misallar Alimsoltan gerti internasionalist ekenge şahatlıq ete. Tek ol özünü xalqın ötesiz süye edi, qumuq ekenine öktem de dür edi. Özünü milletin süymey, "barın da bir yimik süyemen" deygenlege göñü küley edi.
- Özünü milletinden ilığağan, süymeygen adam başğalanı neçik de süymes, — dey edi ol.
Yaşlanı giççiden tutup bilimge wa sportğa baqdırma wa üyretme gerekni har cıyında ayta edi. Oktäbrsk, Çağarotar, Endirey, Pokrowsk, Toturbiyqala yurtlardağı şkolalanı qalqıları aldağı qaydada yabılıp, barı da tama edi.
- Hali şkola etmek uçun neçaqı xarj tarıq? Siz busa innemey turasız?
Tezlikde görülgen çaralanı natijasında olanı da qalqıları yaraşdırıldı. İşlemeygen klublar sport zallağa aylandırıldı. Yaşörümleni arasında tutuşup yabuşuwdan wa futboldan yarışlar ötgerilegen boldu. Yaşlanı "ağaçlıqğa" getiwden qorumaq uçun, olanı sport bulan qurşama gerekni köp esgere edi. Barı da yurtlarda degenley sportnu türlü-türlü curalarında maşğul bolsun uçun seksiyalar açıldı.
Ol tergew bermeygen tarmaq yoq edi. Tazalıqğa aslu tergew berildi. Har yıl yurtlarda tazalıqnı aylığı ötgerilip turdu. Bu yıl tazalıqnı aylığında görmekli natijalağa yetgen yurtlağa 1 millionğa yuwuq aqça görsetildi.
Dağıstandağı rayonlanı birinçisi bolup, işge tüşüp 1 yıl da ötgençe, taşlanğan yaşlar bawunu binasın mekenli yaraşdırtıp, diagnostika bölük qurdu. Belgili "Sawluq saqlaw" degen programmağa qoşulup, iñ de tarıqlı medisina qurallar bulan tolturdu.
Rayondağı afğan dawnu ortaqçılarına da har yıl kömegin boldurup turdu, şonu uçun da Alimsoltan Alxamatow Afğanistan dawnu weteranlarını ordeni bulan sawğatlandı. Rayon sosial-ekonomika yaqdan yetişgen örlükleri uçun oğar I Petrnu ordeni de berildi.
Rayonda bu yılnı başında MÇS-ni uçeniyeleri ötgerildi, Dağıstannı Hukumatını Predsedatelini orunbasarı R.Qazimahammatow olar ötgen küyge ör baha berdi. Alimsoltan başlap özüne, soñ başğalağa talaplı edi. Şonu uçun da onu qaysı işi de alğa yürülüp turdu.
Artdağı 3 aynı içinde rayonda süt zawod qurulup başladı, şoğar da Alimsoltan bek harakat etip aylandı.
Şahar bolnisada rayonlulanı bir cuma saqlap, çığarıp qoya degen xabarlar bar edi. Şonu uçun da rayon bolnisanı qurmaq degen oy da Alimsoltannı rahatsız etdi. Ol tarıqlı yerge yolnu neçik taba edi, o belgisiz, tek aradan köp de getmey, rayon bolnisa qurma 6 gektar yer de tapdı, quruluşnu da başladı. Bugün şo bolnisanı ullu binası, administrasyası turajaq üyleri bitgen. Moskwağa axırınçı gezik getegeni de şo bolnisanı qalğan yanına xarj yibertdirmek edi.
- Topuraqnı boş qoyma yaramay, qıyın busa da, işletigiz, birewlege satıp, soñ olağa işleme barmağız, topuraq bizin birgine-bir baylığıbız, — dep köp ayta edi Alimsoltan. Ötgen 5 yılnı içinde ol rayonda "Rosselxozbanknı" bölügün açma bek qastqılıp aylandı, oğar çetimlik etegenler neçe de köp edi. MTS-ler qurup, dığıjarı bitgen texnikanı ornuna yañıların alıp, xalqğa yeñillikler etme aylandı. Yañıdan çataq salağanlar boldu. Ullu taş bolup turağan masʼalalar yerinden terbenme başlağanda, arabızdan özü getip qaldı...
Ol ölgen deygenge inanma bolmaysan. Telewizordan toqtawsuz onu öltürülgenni haqında berilişler öte.
"...20 sahat 15 minutda Moskwada maşinden çığıp barağan yerde Xasawürt rayonnu başçısı Alimsoltan Alxamatow öltürülgen".
RİA-nowosti bildiregen küyde, Alimsoltanğa 4 türlü yerden atışıw ötgerilgen, cinayatçılar 2 maşin bulan qaçma qarağan. Birisi — 32 yıllıq dağıstanlı Xabir Budayxanow tutulğan. İTAR-TASS busa şo işni etgen dağı da ekew tutulğan, olar da dağıstanlılar, qalğan üçewnü tutmaq uçun da axtarıwlar yürütüle dep bildire.
Onu sanından 38 gülle çığarğan. Ol bolnisağa barağan yolda can bergen.
- Yılay turup, awuldağı qatınlar yaraxsız bolup bitdik, — dey telefondan taba mağa anam, — şoğar qol götergenni qolları qurusun!
Köbüsü adam onu telewizordan görüp, etegen işlerinden taba tanıy edi. Onu bulan bir söylegen adam da onu unutup bolmay edi. Adamnı masʼalasın çeçme bajarılmay busa, betine aytıp, bola busa, şossahatında kütüp turdu.
Ol bek salamat ulan edi. Şaraw Amanatow mağa Alimsoltannı haqında yır etme süye edim, sözler yaz dep tileygeni köp bola edi. Men de sozup turdum. Bir yıl alda ekibizni de qastıbız bulan şo yır yazıldı. Başğalardan eşitgençe dep, şonu özüm görsetme süydüm. Yırğa ol tıñladı, soñ dağı birewge de görsetme dedi. Sizin tergewügüzge şonu bugün berme süyemen.
Namussuzlar namusluğa baş bolsa, Qılıç tartğan yimik bolar yarağa. Xalqın çökme qoymay ayap saqlayğan Erewüllü ulan çığar arağa. Qumuq xalqnı atın kökge çüyegen, Öz milletin canı yimik süyegen, Ayğazidey namus baylar beline, Sendey ulan tarıq qumuq eline. Soqurlanı nürü qayta gözüne, Yuxusırap turağanlar uyana. Bolsun degen ulanları qırılıp, Qumuq xalqım enni sağa tayana. Yüreklerden dertler tayıp, qumuğum Cennet bawda yimik yaynap yaşasın. Tuwğanı da, enniden soñ tuwar da, Alimsoltan , barı sağa oşasın.
(Awgust 2008 yıl)
Alimsoltan öltürülgen günden berli yawa edi, tabiat da oğar qayğırıp yılayğanday görüne edi. Minası qazmalı, özü Xasawürt şaharda yaşayğan İbadulla Hajiyew Alimsoltanğa bağışlap şiʼru yazğan:
Xalqıbıznı bar degeni sal boldu, Namart duşman xıyalları yal boldu. Arabızdan arslanıbız alındı, Başlarıbız töben tizge salındı. Çars bulutu basdı yarıq günübüz, Güngürtlendi göñülübüz, üyübüz, Bağanabız ortasından çartladı, Oy-dertine salıp yaşlar-qartlanı. Xalqım bugün ullu zulmat talçıqlı, Yılay kögü, topurağı balçıqlı. Gözler quru, tek yürekler harsilley, Açuw-öçü talçıqdıra, hassiley. Alimsoltan, quwday bolsun orunuñ! Tabılarmı tutma ulan oñ yoluñ? Uyatarday xalqıbıznı xax bolğan Tüzlügünde tüzsüzlükler tax salğan. Qaburuñda össün gözel gül terek! Qumuğuma, ayt çı, enni ne gerek? Teñlik qalpdır, gerek bugün tirilik, Yumuruqday sıq qısılğan biriklik!
Qayğılar egiz bolup gele eken. Alimsoltannı ulanı bulanğı maşin awaryağa tüşüp ölme az qalğan edi. Ol qolaylaşıp gelegende, 91 yıllıq atası Abseyit geçindi, onu ayı da ötgençe özü öltürüldü.
Onu umutları ullu, xıyalları xıylı edi. Yurtun cennet bawğa aylandırğanda yimik, ol rayonnu da şolay görme süye edi. Tek umutları uwaldı... Başlap busa qumuq xalqnı. Qaburlarda gömegende İlyas haci İlyasow da aytğanlay, Alimsoltan yimik qoççaq, erkek wa başçılıq etip bolağan ulanlar 100 yılda bir tuwa.
Adam ölgenden soñ, onu artından etgen işleri, aytğan sözleri qala. Ol etgen işler yarıq yulduz bolup bizin yollarıbızğa daim yarıq etip turajaqğa şeklik de etmeybiz. Canıñ cennetde bolsun, Alimsoltan!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 02.10.2009.