Bir neçe yıllar alyaqda mağa belgili qumuq şair, yazıwçu, dramaturg, tarixçi, curnalist Bammat Atayewni qolyazıwları bulan tanış bolma tüşdü. Küyge qarağanda, Bammat Bahawutdinowiç bu tepterdegi maʼlumatlanı 1964-nçü yılda (tepterni üst cıltında şo tarx görsetilgen) Xasawürt rayonnu yurtlarında yaşayğan tamazalanı söyletip cıyğan.
Tepterni tergewlü oxup çıqğanda, ondan-mundan yazılğan cumlalanı gezigi bulan tizgende, olanı maʼna yaqdan bir yoruqğa salğanda, watandaş dawnu zamanında, çeçip aytğanda, 1918-1920-nçı yıllarda Xasawürt okrugda bolğan ahwalatlar göz alğa gelip toqtay, şo rayondağı Uzunotar yurtnu tarixini, az busa da, yüzü açıla.
Tamazalanı esdeliklerine göre, Uzunotarnı kürçüsün Xizri Caqawhajiyew salğan. Ol kim bolğan? Xizri Endireyde tuwğan wa ösgen. Onu yerli bay-biyler, ayroqda ağa-iniler İrbayxan wa İrazi Usumiyewler, bulan türtüşüwleri köp bola bolğan.
Paçanı taxdan tüşürgen soñ, Endirey yurtnu xalqı bolşewikleni yaqlay. Yurtda bolşewik gruppa qurula. Oğar Xizri Caqawhajiyew wa onu zuqarisi Sirajitdin Xasbolatow yolbaşçılıq eteler. Olanı harakatı bulan wa elni xarjına atlı oträd da qurula. Oträdğa, birinçilerden bolup, Alimxan Osmanow, Abuseyit Hüseyxanow, Apat Korsakow, Batraq Batırmurzayew wa şolay özgeleri yazıla. Şolluqda, az zamannı içinde oträdnı sanawu 100 atlığa yetişe. Şo qalmağallı zamanda Xizri özünü oträdı da bulan yurtnu wa onda yaşayğanlanı amanlığın boldura.
Endireyge krasnoarmeyeslerden toplanğan oträd da bulan Soltansayit Qazbekow gele wa yurtda özünü ştabın aça. Şo zaman Xizri Caqawhajiyew Mahaç Daxadayew bulan aralıq tuta. Ol Xizrini oträdına sawut, patronlar wa top berip kömekleşe. Şo topnu hali Toturbiyqala yerleşgen yerde orunlaşdırğanlar. Topdan taba Xizrini oträdındağılar Abdurahim Abdulakownu yolbaşçılığını tübünde Endireyge yuwuqda cıyılğan imam Najmutdin Gosinskiyni çeriwlerine bir toqtawsuz atışa. Natijada imamnı asgerleri geri tartılma borçlu bola. Endireyni aylanasında tuwulunğan hal sebepli bolup, bolşewikleni ştabı, başında Soltansayit Qazbekow da bulan, başğa yerge göçürüle. Şondan soñ Gosinskiyni çeriwleri Endireyni yañıdan qurşawğa ala. Yurtnu qoruma Xizri Caqawhajiyewni atlı oträdını güçü çatmay, şonu uçun da imamnı asgerleri Endireyni yeley. Najmutdin Gosinskiy xalqnı aldına çığıp söyley, bolşewikleni yaqçısı bolğanı uçun endireyli Temirxan Aqawownu dinsiz, imansız dep nalatlay, onu qatını bulanğı şariat gebinin buza.
Yurtdan çıqğan Xizri Caqawhajiyew wa onu yoldaşlarını köpleri göñüllü küyde Mahaç Daxadayewni oträdına qoşula. Soñğa taba olar, Mahaç Daxadayew wa Calalutdin Qorqmasow bulan birge, Lawaşanı duşmandan qoruwda aktiv küyde ortaqçılıq eteler.
Mahammat-Efendi (familyası esgerilmey) 1920-nçı yılda özünü oträdı bulan Endireyge çapğın etip, onu yeley. Şo oträdda Xizri Caqawhajiyew de wa onu yoldaşları da bolğan.
Artda Xizrini atlı oträdı Gosinskiyni asgerini bir bölügün aralay, natijada ol imamnı yesir ete.
Mahammat-Efendi de, Xizri de Köstekni wa özge yurtlanı azat etmege getgende, Endireyni aq qazaqlanı asgerleri yeley, köp-köp üylege ot sala. Xizrini wa onu zuqarisi Sirajitdinni üy-eşigine ayroqda güç etile.
Dağıstanda sovet hakimligi toqtaşdırılğan soñ, 1921-nçi yılda, Xizri Caqawhajiyew wa onu yoldaşları Sirajitdin Xasbolatow, Abdulmuslim Dawutow, Nasritdin Rajapkulu, Temirxan Aqawow, Soltañerey Mamaşew wa özgeleri 11-nçi Qızıl Armiya bulan Endireyge qaita.
Özünü zamanında Xizri — Endireyni, Terik oblastından çığarıp, Dağıstan oblastğa qoşmaqnı hayın etip çapğanlanı birisi.
Watandaş dawdan soñ Xizri Caqawhajiyew yetti yılğa yuwuq Xasawürt okrugnu milisyasını naçalnigi bolup işley. Soñ ol artda Uzunotar bolajaq yerge gele wa munda 1927-nçi yılda birinçi üynü tize. Xizrini harakatı bulan 70 xozäystwoğa planlar da berile wa yurt xozäystwo artel de qurula. Onu predsedateli etip yurtlular Xizrini saylaylar. İşçiler mamuq ösdürüw bulan maşğul bola. Çığıp turağan mamuqnu küyün-halın tergeyim dep ullu awlaqnı aylanıp turağanda, Guläysk degen yerde 1931-nçi yılda Xizri Caqawhajiyew xaparsızdan geçinip qala.
Ol qurğan yurtğa başlap Xizriotar dep aytıla. Soñğa taba Uzunotarğa aylana. Hali busa şo yurt Toturbiyqala bolğan. Bir neçe yıl alda Uzunotarğa najjaslar wahşi küyde canın qıyğan "Glawdagestanwodstroy" degen birleşiwnü naçalnigi, Rossiyanı at qazanğan quruwçusu, köp-köp ordenleni wa medallanı kawaleri Toturbiy Caqayewiç Toturbiyewni atı tağıldı.
İnqılapnı waqtisinde, watandaş dawnu yıllarında canın-qanın ayamay yabuşğan yañı yaşawnu quruwda geçesin-günün bir etip çalışğan Xizri Caqawhajiyewni watandaşlarını arasında ullu aburu-sıyı bolğan. Xalq oğar yırlar da çığarğan. Şolay yırlanı birisi bugünge yerli yetişgen. Onu awtoru Babayurt rayonda tozulğan yurtlanı birisi Soltanäñıyurtunda yaşağan İbrahim Babatow hisaplana.
Şo asarnı qalam tiydirmeyli, bar küyünde sizin tergewügüzge beremen.
Xizrini yırı
Süysek de, süymesek de, inqılap da, watandaş daw da, sovet hukumatnı dewürü de — bizin tarixni betleri, olanı yırtıp taşlama qaramaq, birdoqda yarayğan zat tügüldür. Tarixde bolğan ahwalatlanı haqındağı maʼlumatlanı, xalqı, eli uçun cantalaşıp aylanğan adamlanı haqındağı esdelikleni gelejek naslular uçun saqlamaq — haligi naslunu sıylı borçlarını birisi dep oylayman.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 22.01.2010.