Birgine-bir "Molla Nasrutdin" degen komedyanı awtoru Mahammat Qurbanow 1916 yıl Töbenqazanışda tuwğan. Tanış-biliş aytağanğa göre ol tüzewlü, yetgir bilim almağan. Qumuq teatrnı busa ata yurtunda başlap görgendoq da süyüp qalğan, qısmatı sahna bulan baylawlu ekenni añlağan. Spektakllege Şurağa yayaw ayaqdan gelip qaray başlağan, artistler bulan tanış bolğan. Özü tilep, arza berip 1934 yıl Qumuq teatrğa işge tüşe. Yaşlayın "Hajimurat" wa "Anzor" degen spektakllerde oynay. Şolay da Şahmardan Abdullayewni "Tulpar" degen spektaklinde ofiser Surxaynı, A-P. Salawatownu "Qızıl partizanlarında" kornet Abdulmejitni rolların ustalıq bulan oynağan.
Bir keren Mahammat "Tulparğa" qarama ana qardaşlarından bir tiştaypanı alıp gele. Spektakl bitgende, ol tarlığıp bulay degen:
- Sen şu axşam öz qoluñ bulan adam öltürdüñ. Bulay öjetlik sağa qaydan gelgen? Teatr şolay yaman zatlağa üyrete busa, tay! Tögülgen qan yerde yatmay, erte-geç seni de öltürer birew...
Mahammat külep qoyğan deyler, Ol, ozoqda işinden taymağan wa bajarıwluğu gün sayın çınığa turup, az boljalnı içinde teatrnı arqa tayawu bolğan artistleni sıdrasına girip toqtağan.
Bu sihrulu hünerni açğıçın izley turup, men Hamit Rustamowğa:
- Mahammat başda oxumasa da, baliki, soñ-soñ teatr studyada yada başğa yerde oxuğandır? — dep soradım.
- Oxumağan. Ol çaçıp tügül, ernek çıqğan pahmu edi,- dep irjaydı wa orusça — "Bojiy dar" dep añlatdı.
Tuwma pahmu... Pahmu özen yimik zat. Amma bir ağım bulan ağıp turağan özenler de bar, köp qollu özenler de bar. Mahammat Qurbanownu yaratıwçuluq pahmusu köp qollu, köp butaqlı bolup çıqğan.
O haqda Dağıstannı xalq artisti, pahmulu dramaturg, "Yolawçular" degen kitapnı awtoru, esi tüz, yüregi rahmulu Şahmardan Abdullayew bulay xabarlay:
- Bir axşam meni yanıma Mahammat geldi. Biraz olturğan soñ ol uyala-tartına turup: Men Molla Nasrutdinni haqında köp zat cıyğanman... Gelsene pyesa yazayıq... Ekibiz de... dedi. Men şo zaman "Tulparnı" üstünde işlep tura edim, bölme süymedim. Soñ da, tüzü yaxşı, yürekge bu yañı dewürde, sosialist quruluş ökürüp turağanda, Molla Nasrutdinni masxaraları kimge tarıq degen çıysınlıq da geldi. Hasili, razi bolmadım. Meni "Tulparım" xıylı oynalsa da, enni unutuldu, Mahammatnı "Molla Nasrutdini" daimge qaldı... Şo axşam esime tüşgen sayın içimden uyalıp getemen...
Bu esdelik, bir yaqdan Şahmardan ağawubuznu tazalığın, özünü xantawluğuna açıqdan-açıq hökünme özdenligi barlığın görsete, ekinçi yaqdan busa, Mahammat Qurbanow yañızlayın yawğa çapğan ulanday, tutğan muradını axırına çıqma ruhu-qastı bulanğı adam bolğanlıqnı ayan ete...
Mahammat Qurbanow özünü asarın teatrnı kollektiwine, H. Rustamow yazağan küyde, 1938-nçi yıl oxuğan (Ş. Abdullayew 1940-nçı yılnı esgere). Oxuluw beş sahatlağa sozulup getgen: komedya hatdan ozup uzun ekenge tügül, tıñlayğanlanı külküsü oxuwnu böle turğanı sayalı.
Kollektiv komedyanı bir göñülden qabul etgen. Kemçiliklerin göre-bile turup. Nege tügül de, asarnı maʼna özegi, solağı — Molla Nasrutdinni kelpeti tergewnü tartğan. Onu atından, masxaralarından, mısğıllawlarından, ötgür sözlerinden paydalanıp, yaşawdağı gerti nuqsanlıqlağa atışmağa yol açılağanı añlaşınğan.
Özge awtorlanı pyesaları yimik, dep yaza H. Rustamow, "Molla Nasrutdin" de teatrnı körügünden çıqdı wa oy uyup, haqıl toplaşıp, ayağı-başı mekenleşgen, sıqlaşğan asar bolup toqtadı.
"Molla Nasrutdin" sahnada başlap 1939-nçu yılnı güzünde (Ş. Abdullayew 1941-nçi yılnı görsete) salınğan. Spektaklni xalq teatrnı tarixinde bir de bolmağan küyde quwançlı qabul etgen. Baliki, şo darajada qoyup qoyma da yarar edi. Amma "Öz teatrımnı haqındağı kitapda" (Moskwa, 1983) Hamit Rustamow "Spektakl premyeradan soñ da türlene wa kamilleşdirile turdu,- dep esgere. — Biz qarawçulanı göñüne mekenli tergew bere edik wa olanı hasillerine göre alışınıwlar ete yürüdük" (98-nçi bet). Nasipge, awtor öz asarın sahnada oynalıp bir neçe keren görgen. Baliki, pyesağa qol tiydiriwler onu ortaqçılığı yada raziligi bulan da bolğandır. Amma alışınıwlar, küyge qarağanda, komedyanı awtoru Mahammat Qurbanow nemis faşistler bulanğı dawğa göñüllü küyde getip, yoq bolğan soñ da etile gelgen. Munda awtornu warisligine har daim boysınılıp, sucda qılınıp turmağanlıqnı sebepleri haqda da oylaşma tüşe. İñ başlap, ozoqda, "Molla Nasrutdinni" xamuru xalq awuz yaratıwçuluqnu mayasında basılğanlıq. Aslu igitni kelpeti osallaşmağan soñ, bir külkülü ahwalatnı, bir masxaranı özge külkülü ahwalat bulan, özge masxara bulan alışdırğan uçun "dünya buzulmay çı"! Xalqnı, şolay da teatr, qumuq sahna bulan baylawlu adamlanı esinde Molla Nasrutdinni "külkülü yürüşleri" qurumayğan bulaq yimik boqurap tura bolğan... Ayroqda, o yıllarda, ayroqda aldınğı naslulanı esinde... Soñ da, qumuq artistleni "biyleme", "hızda saqlama" qıyın pahmusu barnı unutma tüşmey. Olanı köpleri rejissörnu göz qarawu yetegen yerde rejissör aytğan küyde oynap, soñ busa, sahnağa çıqğanda, rejissörnu tizginlerinden qutulğanda, genenip, türlenip wa hatta yeligip (süyüp aytaman!) getegenni de hisapdan taydırma yaramay. Ayroqda, Tajutdin Hajiyew wa Bariyat Muradowa. Molla Nasrutdinni qumuq xalqnı yüregine siñdirgen, milletge haykel etgen, milli inçe sanyatnı tarixine waraq naqışday begitgen — şo ekew desek, soñular günçülük etmek qıyışmas! Sahnağa har çığıwunda olar özleni rollarına öztereçe qoşum ete, türlendire, baylaşdıra yürügen pahmular. Dağısın aytmağanda da — taqmaqların, toğuşmaların esgerip qoyayıq!
Bu haqda laqır çıqğanda, Atqay mağa bulay zatnı da aytdı. Awtornu wariantında zinaçılıqğa amıraq, başı irışxatğa qalağan yurt molla bolğan eken. Xalq ariw görmes dep, artist Mahammat Raşitxanow onu starşinağa aylandırıp qoyğan. Ol aytağan küyde, starşinanı buyruğuna tüşünüp bitmeygen, qılıy Çawuşnu rolün da Amir Qurbanow öz yağından qoşup ayra da qujurlu etgen. Soñ da, baynı ulanı, içkiçi Xasay "cımçığım, cımçığım" dep haraqını ayawlap-maqtap söyley. O dewürlerde qumuq arada kisege sıyağan haraqı şişalar yürülgen busa tamaşa. Özge geziklerde busa, misal uçun, Xosar bozanı hayın ete.
Bu taypa wa özge az-maz alışınıwlar qalmuq çayğa sari may bulan burç qoşup içegendey asarnı tatıwuna tatıw qoşa yada buza turğan.
Pyesağa, spektaklge ilmu-axtarıw gözden tergew etsek, Molla Nasrutdin tuwmadan, ejelinden qumuqlu bolğanmı degen sual da arağa çığa. Misal uçun, "Sovet dağıstan adabyatnı tarixinde" alim qatın M. Zulfuqarowa "awtor (sayki, M.Qurbanow — K.A.) özünü Nasrutdinin dağıstanlı etip toqtağan" dep esgere. Taşdırıp aytsaq, söz "qumuq etip toqtağan haqda" yürüle. Gertiley de, Molla Nasrutdin qumuq bolğan deme daliller yetişmey. Oğar Arawyadan şolay da Buxarada pamätnikler barlıq da watanı bizden şaylı arek ekenni görsetip tura. Onu tuwmaqlığın din bulan baylayğan yorawlar da bar: sayki masala, allah onu Mahammat payxamar geçingen soñ, xalqnı daim paşmanlıqda, qayğıda qoymas uçun yaratğan. Dinni qanunların bilegen, busurman oxuwdan baş çığarağanlar aytağanğa göre, bu yoraw da qumuq arada tuwmağan.
Anadaş awuz yaratıwçuluğubuzda Münküllü, Ayğazi, deli Osman, Abdulla, Zoruş maqtalğan. İgitlikni, namusğa baylanğanlıqnı, milli qoruwluqnu ülgüleri hisapda. Molla Nasrutdinni kelpeti busa toğuşuw-masxara, zaralsız hilla, ötgür haqıl wa hatta az bolup da edepsizlik bulan da baylawlu. Qumuq yomaqlarda da onu atı tutulmay.
Olay bolğan soñ, Molla Nasrutdin "gelginçi kelpetmiken" degen oy tuwa. Bütün dünya adabyatda belgili temalanı aylandırmaq-türlendirmek, belgili igitlege yañıdan urunmaq bırından berli adatlanıp gelgen. Söz yoruğuna aytğanda, ullu alimler Nizamini poemalarını süjetleri tawarixlerden wa xalq arada yayılğan xabarlardan baş ala, Şekspirni "Antoniy wa Kleopatra" degen tragedyasını aslu maʼnası Plutarxnı yazıwlarına, Lermontownu "Msıri", "Demon", "Aul Bastunci", "Qanlı", "Qızbay" degen poemaları da kawkazlı xalqlanı awuz yaratıwçuluğuna tayana dep toqtaşdıralar. Günbatar Yewropa xalqlanı adabyatlarında don Cuannı kelpeti yayılğan. "Taş qonaq" degen qısğa tragedyasında Puşkin de şo kelpetge öztereçe yanaşğan. O tragediynı göçürüp bizin anadaş Qumuq teatrıbız da ullu ustalıq bulan salğan edi.
Aytağanım, Molla Nasrutdinni teması, onu kelpeti bizge başğa xalqlar bulan qatnawnu natijasında gelgen. Olay desek de, özge dağıstan milletlerden tügül. Olarda Molla Nasrutdin görmekli yer tutmay. Tüzü, A. Nazarewiçni "Otobrannoye po krupisam: iz dagestanskoy kolleksii poslowis i pogoworok" degen kitabında "Atdan yığılğan zamanda, Molla Nasrutdin: men özüm de tüşme turadım!" dep külegen degen dargi aytıwnu çu es etdim. Bu busa hasil çığarma azlıq ete.
Şoğar göre de meni pikrum başğa: Molla Nasrutdinni kelpeti bizge günçığış xalqlardan gelgen. Olay desek de, Yıraq Günçığış da, Yuwuq Günçığış da bar. Amma İndiyanı, Kitaynı, Yaponyanı bırınğı dramaturgiyasında wa prozasında Molla Nasrutdin yoluqmay. Tilibiz oşaş türkleni çeber yaratıwçuluğunda da — men yetişgen dazularında! — Molla Nasrutdinni xabarı çıqmay. Amma Yuwuq Günçığışdağı, demek bizin ülke ölçewlerdegi bir neçe milletleni awuzunda Molla Nasrutdin bar. Misal uçun, uzbek wa turkmen xalqlarda. Amma orta Azyada oğar Xoca Nasreddin deyler. "Poxojdenya Xoca Nasreddina" degen kino yürülüp turğanı da, baliki, esigizdedir. "Xoja" demek o yaqlarda madarlı sözü tutulağan adam demek buğay. Bizde Busa Nasrutdiñe "mollanı" qoşmaq adatlanıp qalğan. Amma o da Nasrutdin din ahlü, dinge berilip qalğan gişi demek tügül — oxuwğa madar etegen, camiat duwançı, maslahatçı, emçi degen maʼnağa yuwuq.
Molla Nasrutdinni qumuq arağa yayılmaqlığı Nuğay Batırmurzayewnu atı wa çalışıwu bulan baylawlu. Alim qurdaşıbız Soltanmurat Aqbiyew "Qolyazıw kitapdan basmağa yerli" degen axtarıwunda (1982 y.) özge kitaplar bulan birge milletibizni "Molla Nasrutdinni xabarları" degen kitap bulan da bay etgen dep esgere. Bu layıqlı iş inqılapnı aldındağı yıllarda bajarılğan wa ajamça yazılğan şo kitap meni atamnı kitapçasında hali de bar. Tüzü, qoldan qolğa tüşe turup, köp oxulup tawşalğan, bir-bir betleri yırtılıp da qalğan.
Türlü tilleni bilegen, kitap deñizleni boylağan Nuğay Batırmurzayew Molla Nasrutdiñe baylawlu xabarlanı tarcuma etip yada busa eşitgenlerin cıyıp toplaşdırğan bolmaq bar. Ozoqda, yaraşdırıp, ozoqda, bizin milli yaşawğa, milli qılıqlağa qıyışdırıp. Bu işde Nuhaynı tatarlar bulanğı tığıs aralıqlarını paydası bolmaq da bar. Hasili, Mahammat Qurbanow Nuğay Batırmurzayew oñarğan kitapğa asaslanğan degen oydan men qaqlıqmayman. Soñ da, ne yollar bulan gelse de, Molla Nasrutdin, bir yurtdan geltirip başğa yurtnu bawuna ornalğan terekdey, dertni yutup da, masxaranı qopdurup da üyrengen qumuq xalqnı awzunda yañı renklege boyalğan, kelpeti balqıp-badrap getgen. Aytağanım, yaş dramaturg şo çeber warislikden usta küyde paydalanğanğa da şeklik yoq.
Amma Mahammat Qurbanow belgili, hatta "çaynalğan süjetge" yañı, sosialnıy maʼna berip bajarğan. Komedyanı başlapğı betinde "Ahwalat bola Molla Nasrutdinni zamanında" dep esgerilegeni de nehaq tügül. Asarnı barışına göre de yurt baylar, starşina, çawuş arağa çığa. Olay bolğan soñ, XIX-nçu asrunu axırları — XX asrunu başları göz alğa gele. Hasili awtor, Molla Nasrutdinni Dağıstanğa inqılapnı uçğunları yayılıp gelegen dewürge tartğan. Bu — dür yañılıq!
Taşı-taqtası qaydan geltirilse de, mülk tizilgen topuraqnı yasağan ustanı matahı bolup toqtay. Yaratıwçuluqnu qumuq qazanında qaynay turup, Molla Nasrutdin de qumuqlanı lap da maşhur, lap da süyümlü igiti bolup toqtadı. Enni bu komedyasız Qumuq teatrnı wa qumuq qarawçunu ruh barlığı haqda söyleme de bajarılmay. Üstewüne, anadaş kollektiwibiz "Molla Nasrutdin" bulan qardaş xalqlanı da quwandıra turğan. Aytağanım, şo komedyanı teatr Temir-Qazıq Kawkaznı respublikalarında görsetgen, Bakude de bolğan. Amma Orta Azyanı respublikalarında — Turkmenyada, Uzbekistanda bizin kollektiwni ayra da artıq quwanç bulan qarşılağanlar. 1960-nçı yılda, Moskwada ötgerilgen on günlükden soñ, Qumuq teatr Uzbekistanğa sapar çıqğan. Buxarada "Molla Nasrutdiñe" qarawçulağa çı neçik de, dep esgere Hamit Rustamow, hatta özübüznü yuwuq-dosubuznu çaqırmaga bilet yetişmey edi. Teatrğa xalq onça da basdırılıp turğan. Rejisser H. Rustamow bu üstünlük komedyanı çeberliginden de, artistleni pahmulu oynawundan da hasil ekenge mükür, amma ol "Buxarada, Nasrutdin de bir-birine baylawlu ekenge" de (96-nçı bet) göz yummay.
Bu yerde bir tamaşa maʼlümat. S. Goworow "Qumuq teatr" (1955 y.) degen özünü kitabında 1945-nçi yılnı aprel ayında dağıstan milli teatrlarını arasında ötgerilgen smotrnı haqında xabarlay. Qumuq teatrnı repertuarına wa artistleni yaratıwçuluq darajasına Moskwadan gelgen qonaqlar, küyge qarağanda, umumi halda ör qıymat bergen. Amma olar orusçadan göçürülüp salınğan A. Solowyewnu wa W. Witkewiçni "Xaci Nasretdin Buxarada" ("Şat zinaçı") degen komedyanı uşatmağanlar. Kemçilikler pyesanı ideya wa çeber yaqdan osallığından, soñ da rejisser H. Rustamow aslu igitni kelpetin durus yolğa oñarıp bajarmağanlıqdan amalğa gelgen. Komissiyanı ortaqçıları Nasrutdin xalq awuz yaratıwçuluqda azatlıqğa talpınağan, özü ne süyegenni wa ne etegenni yaxşı bilegen, yarlı xalqnı yanın tutağan, itti söz bulan da, teren haqıl bulan da xanlanı-biyleni başın-gözün çırmap, özünü payın alıp bajarağan igit yimik suratlana dep toqtaşdıra. Amma sahnada busa, artist T. Hajiyew oynayğan küyde, dey olar, haysız, oysuz bir zırbazır yeligip aylana. Hasili, kelpet xalqnı xabarlarından, aytıwlarından köp arek darajada. Sawlay komedyada az-maz tüzewlü, külkülü yerleri de çi yoluqmay qalmağan, bir-bir artistleni oyunu da yaman bolmağanha oşay. Misal uçun, meççi Yusupnu rolün oynağan M. Raşitxanow, çayxananı yesi Alini rolün oynağan A. Zeynalow, usta Şirmaledni rolündağı N. Alxazow wa ayra da Otum-Bubini kelpetindegi B. Muradowa... Amma qumuq sahnada artistler neçaqı qast etse de, maʼna yağından o spektakl biz tanıyğan, biz süygen Molla Nasrutdinni haqında bolmağan. Atı ras gelgen uçun da, qılığı-xasyatı, aylanışı, yürüşleri, muratları oşamağan.
Olay bolğan soñ, anadaş teatrnı repertuarında qumuqlu yazğan, qumuqlar qabul etip bitgen "Molla Nasrutdin de" bar turup, orusçadan göçürülgen özge komedyanı salmaqnı ne maʼnası bar? Onu da yat gişi tügül — Hamit Rustamow özü salğan. O haqda sorağanda, Hamit Aliyewiç mağa bulay cawap berdi:
- Nemislege qarşı dawlar başlandı. Teatrıbız dewrügüp qaldı. Sawlay truppa dawğa getme arza berdi, amma bizin tilewibiz geri uruldu. Teatr bir hawur oboronitelnıy soorujenyalar quruw işlege qoşuldu. Bara-bara çı, tüzü, yaratıwçuluq hawas göterildi. Şo yañırıw patriot ruhnu, yelewçülege öjetlikni, duşmandan öç alıwnu temasın repertuarda aslu yerge salmaq bulan baylawlu bolup toqtadı. Ozoqda, qahrulu yıllarda külkü bulan ilanqı qıyışma da qıyışmay edi. Hasili, "Molla Nasrutdin" ixıla-sıtıla turup, artğa teberildi. Üstewüne, Mahammat Qurbanow özü de, dawğa getip, miskin boldu... Soñ-soñ, faşistler de elden quwalanıp, üstünlüknü iyisleri burnubuzğa urunup başlağanda, xalqğa da, xalqğa yimik inçe sanyatğa da quwanç qoşulup, yañı tolqunlar oynap yiberdi. Mağa da, baş rejisser hisapda, şatlı bayraqnı göterme buyruq berildi. Men tilimni tübünde turağan "Molla Nasrutdinni" esgerdim. Amma mağa ministerstwoda işleygen yoldaşlar Moskwadan yiberilgen Solowyewnu wa Witkewiçni asarın uzatdılar. Salmasam amal bolmadı. Tek güçden salğan göznü nürü bolmayğanı belgili çi. Aytağanım, Xoca Nasreddinni işleri bırıq bolup qaldı. Mahammat Qurbanownu "Molla Nasrutdini" busa — klassika, qumuq yaşawnu ensiklopedyası, xalqıbıznı ruh-qılıq şahatnaması...
Molla Nasrutdinni kelpeti ötesiz bay, aytıp bitmesdey qujurlu. Onu men lap uşatağan xasyatı — yüreginde qaralıq yoqluğu. Özüne qarşı çıqğanlağa ol açuw-öç saqlap turmay, masxara-ilanqı bulan qaytarış ete wa şonu bulan tatıwsuzluq taya. Misal uçun, onu Börü, Xasay wa Xosar bulanğı germarları. Özü yimik yarlılağa ol yan tarta. Nasrutdinni itti haqıllığı, neçaqı çetim tüşgen işlerden de qutulup, söznü, oynu güçü bulan yol tabıp, baş amalın etip bajarağanlığı da qarawçunu qurçun qandıra.
Molla Nasrutdin, örde esgerilgen yimik, oxup-yazıp bilegen, hatta yırlar-nazmular çığarma da amıraq adam. Onu allah bulan dawu yoq, amma oğar baş egip de çi turmay. "Qaçan da men namaz qıla turup qalğan edim!" dese de, mısğıllamay. Molla Nasrutdin başına bilmeygen adam da tügül: oñay tüşgen zatnı zaya bolma qoymay. Misal uçun, Börünü aldatıp alğan toqsan toğuz appası, Xosarnı börküne-çepgenine yes bolğan küy. Ol özüne yazığın çığarma da bajara. Cumaysat bulan canawruş bolğanda, Nasrutdin getemen dep tebine wa hatta qatınnı yüregin yımışatar uçun kantnı basa: "Dağı zat etip bolmasam, abzar-abzarğa girip sadağa tilermen. Qoy, xalqlar söylesinler: Molla Nasrutdinni qatınını eri sadağaçı bolğan dep..." Göremisiz, qatınnı yahın neçik usta çümley. Kepi istegende, ol Cumaysatğa yarap da bajara: "Etme dağı, qatın, sen tarlansañ, meni yüregim buzula...". Özünü oñayı uçun Molla Nasrutdin tiştaypanı göñün alma, örçükgen yüregin yımışatma yollar taba: "Ya, Cumaysat, esiñdemi toylarda sen biyime çıqğanda, cahiller quturup-qatalanıp getegen edi. Neçe de quymur zat ediñ xari şo zamanda!".
Eki süygenni arasında bolağanday, Molla Nasrutdinni Cumaysat bulan uwaq türtüşüwleri köp bola, amma er kesewnü yalınğa aylanma qoymay — uşanıwnu suwun töge. Esigizdemi, tañnı aldında beşikdegi yaş yılağanı? Onu kim çayqama tarıq: anamı yada busa atamı? Molla Nasrutdin qatınğa teberip qutulma hazir. Ol da başın bazarlağanda, esde yoq, tek dawsuz yol taba. "Cumaysat: Men anası busam, sen de atasısan. Mağa yimik sağa da ortaq şu yaş. Molla Nasrutdin: Tüz, qatın, busa başlap sen özüñe tiyegen payıñnı toqtat, soñ meni payımnı qayğısın men etermen. (Molla Nasrutdin yata)". Göresiz, bajarğanğa dünyanı awaraları onçaqı awurmu?!
Molla Nasrutdin haqıllı gişi de dür, amma bir-birde bebey yimik özünü yalğanlarına özü inanıp da qala. Qazanmatlanı üyüne ot tüşgen dep özü salğan quwunğa xalqğa qoşulup özü de çabağanı esden taymay. Tili ilanqığa-toğuşuwğa yügürük busa da, Molla Nasrutdinni yüregi yımışaq: gişige bolğan yaman işge onu canı awruy. Qazanmatnı haqında ol: "Köp zaral bolmasa çı yaxşı edi paqırğa..." dep talçığa.
Molla Nasrutdin ilyaqlı, gelişli adam, amma yeri gelse, ol azuw basıp söylep de, artın-aldın oylap ezilmey, tiyişlini betine suwlu çüperek etip urup da bajara. Esigizdemi, ol starşina Xosarğa qoynundağı qara bilew taşnı da görsetip aytağanı?
Molla Nasrutdinni kelpetin göz alğa tolu küyde geltirmek uçun, onu oljası Cumaysatnı da isbarlamasa bajarılmay. Aslusu — ol erine bir qalipden çıqğanday oşayğanlıq. Onda da yeñil albahlıq, awuz açıqlıq bar. Bolsa da dünyadan hawsuz da tügül. Satılmağan ağaçı satılsa, tüşejek qazançnı haqında söz çıqğanda, eşek alma umutlu erin bölüp: "Eşek de bola, sen de bola! Üst-boyu zelen-zelen bolup, tilençige oşap turağan qatınıña bir kapot alayım dep çi aytmajaqsan" dep de betleşiw etme esi bar.
Az-maz busa da onu hillası da yoq tügül — erini menmenligin xotğap bola. Esigizdemi, olar ayrılma bir qıl qalıp turağan waqti? "Cumaysat: Qayda barsam da, şunda yimik yazıq bolman. Barıp birewleni aldında qulluqçu bolurman. Dağı zat atip bolmasam, yetgen birewlege suw taşırman. Qoy, xalqlar söylesinler, Molla Nasrutdinni qatını har kimge qulluqçu bolup tura dep. Molla Nasrutdin: (tarlanıp). Yaxşı dağı, şulay biyabur ete busañ meni. Cumaysat: O çu heç, ondan oñsuzların da etermen...".
Sayki, başın bazarlay, quru qorquwlar berip, erin sınap qaray.
Cumaysatnı til baylığında Molla Nasrutdinden qalışmay demege bolabız, onu har awuz cawabı aytıwlarday — teñleşdiriwlerden, qopduruwlardan tolğan: "Wöw, adarşay, aççı wöw sağa. Arpağa göpgen atnı kişnewü yimik" dep Molla Nasrutdinni şiʼruların mısğıllay.
Soñ da, barı da açıq yürekli adamlar yimik, ol da ariw sözge aldanıp qala.
Eri yarawke maqtawlar etgende, qızğan erişüwün bölüp, biyip de yırlap da qoya.
Bir-birde Cumaysat özün-özü maqtap da yibere ("Özüm süysem, men söylemey turup da bolaman"). Hasili, bir-birde başın bazarlasa da, oburluğu, makrüçülügü yoq qatın. Şo sayalı ol Molla Nasrutdin bulan çer de dür, gelişme de gelişe.
Komedyada qumuq yaşawda yürüle gelgen adatlar, masxaralar, sarınlar, yırlar, aylandırıwlar, türtüp-qağıp söylewler sıq xalini omuzları yimik oynap, lans urup tura. Dağıların ayta turmay, Molla Nasrutdinni şüşgürüwlerine, geçe yurtğa qaçaqlar çabajaq degen boş quwunğa, Xosarnı qısır Zazaw bulanğı oynaş aralıqlarına, başı qağı Çawuş çağır alma barma tüşünüp bitmeygenlikge baylawlu wa özge külkülü yerleni esge alıp qoyayıq...
"Molla Nasrutdinni" tili taza wa bay til. Tek tilni çeberligi, men A.-P. Salawatownu pyesalarını haqında aytıp getgenim yimik, yañız aytıwlanı wa atalar sözleni köplügünde tügül — cumlanı xalq söyleygendey, laqırday ağılıp gelmekliginde, oşatıwlardan, yıltınday göz açdırıp qoyağan maʼna yaqdan qarıwlu söz tağımlardan paydalanıp bajarmaqda. Komedyanı bugüngü til quyusunu terenligi wa süzüklügü iñ başlap M. Qurbanownu pasihliginden, soñ da bizin teatrnı artistleri anadaş xaznanı ayama qast ete gelgenlikden hasil.
* * *
Har pahmu ayrıça paçalıq yimik: özünü dazuları, yañız özüne xas ösüw yolları bola. Şo sayalı da bir yazıwçunu özge yazıwçu bulan teñleşdirmek, qarışlap aylanmaq nayah da yürülmey. A.-P. Salawatownu wa M. Qurbanownu umumi alıp men de teñleşdirmeymen — olar bizge ekewü de bir yimik ayawlu. Amma "Ayğazi" degen xalqnı igit yırından drama quraşdırmaq "Molla Nasrutdinni" qalasın turğuzdurmaqdan ese tınç bolğandır dep yorayman. Nege tügül de, "Ayğazi" xalq yır darajada da sıqlaşğan, dazuları toqtaşğan, lap da aslusu — klass yarplanı bir-birine qarşılığı ayan belgilenip turağan asar. Molla Nasrutdiñe baylawlu xabarlar busa, özen yağadağı taş hujurağa oşay — türlü-türlü ölçewde, türlü-türlü tüsde, yatıwunu pakarı yoq. Bu işde tarığın saylap alma itti göz, çarlama hüner, çır tüzme de ustalıq tarıq. Bular barı da Mahammat Qurbanowda bolğanı mekenli. Onu harakatına, ozoqda, rejisser H. Rustamow da quwat qoşğan. Hasilde "Molla Nasrutdin" qumuq xalqnı inçe sanyatını tarixine waraq yazıwlar bulan yazılıp qaldı wa bizin milletibiz, ana tilibiz, anadaş teatrıbız bar çaqı komedya, Molla Nasrutdinni kelpeti aradan taymas.
Bugünlege yerli "Molla Nasrutdin" sahnada yoraw bulan 800 keren oynalğan wa har yıllıq repertuarğa qoşula gele. Haqıqatda qumuq drama asarlardan sahnada mundan uzaq yaşağanı yoq!
Sahnada... Amma adabyat asar hisapda "Molla Nasrutdin" hali de tarixde begilip, berçinlenip, qorğaşınday quyulup bitmegen. Nege tügül de, bugünge yerli peçat etilmegen. Şo sayalı da teatrdağı, atın tutup aytsa, baş rejissernu kömekçisi Muxtar Aliyewni qolundağı maşinkadan çıqğan birgine-bir ekzemplär (allah görsetmesin!) tas bolsa, biz zor milli baylıqdan mahrüm qalabız. Hali sama da "Molla Nasrutdinni" curnalda çığarağanıbıznı sebebi de — şo asarnı gelejek naslulanı qoluna tapşurmaq.
Peçatğa oñara turup ne yolda işleme tüşdü? Tekstde şaqı bulan qoşuwlar köp yoluğa. Şolanı birlerin komedyanı aslu maʼnasından, ağımından, ahwalatdan, igitni xasyatından baş alıp taydırma, ne de yoruqlaşdırma tüşdü. Rejisser etgen qısğartıwlar da az tügül. Şo qısğartıwlanı birlerin qaytarıp tiriltmekni ariw gördüm. Teatrdan meni qoluma tüşgen tekstde bir neçe keren Molla Nasrutdinni wa Cumaysatnı beşikde yılayğan narıstadan qayrı da, sayki, örüm qızı Gülbaryatnı atı esgerile. Amma ol "ortaqçılıq etegenleni" arasında görsetilmegen, men yañılış tügül busam, sahnada da onu atı esgerilmey. Şo sayalı da qısğartıp qoydum. Komedyanı güçlendirebiz dep salınğan yersiz, gölemsiz yamawlanı da sögüp alıp taşlamaq paydalı boldu dep yorayman. Misal uçun, asar bite turağanda, Molla Nasrutdin tas boldu dep haleklenip aylanağan Cumaysatnı görebiz. Bulay laqır yazılhan: "Cumaysat: Nasrutdin, qaydasan, gözümnü nürü? Way allah... Men çi tura edim seni öltürüp sama da qoymadımı dep. Molla Nasrutdin: Qorqma, qatın, menä öltüregenler hali de tuwmağan wa tuwmas. Xalq saw çaqı seni Nasrutdiniñ ölmes. Hali yürü, geteyik. Mundağı duwannı bitdirdim. Hali elni qulluğuna qarayıq. Cumaysat: Yürü, ayawlum. (Börüge, Xosarğa). Hay, aş haramlar. Mah (bir gözün görsete)".
Men his etgen küyde, şu gesekde Cumaysatnı erine baqğan sözleri yürekge şekeri köp çay yimik hatdan ozup tatli tiye, Molla Nasrutdin özü de bir tamaşa maqtanma küy çalıp aylanağan, özünden özü quwanıp turağan adamday görünüp qala. Şolluqda onu aburlu-salamatlı kelpeti uçuzlaşa.
Şu yoruqdağı bir-neçe özge gesekleni de, umumi barışdan tışqari görünegen söz tağımlanı da taydırma boluşluq etdim. Til qatlawğa bolğan çaqı ayap-asırap urulğan sürgü de zaral tiydirmegen dep yorayman.
Enni cam hisapda bir-eki söz. Eki qumuq dramaturg A.-P. Salawatow wa Mahammat Qurbanow günü-yılı ras gelip bir yaşlı bolmasadalar, bir naslunu wakilleri. Lap da aslusu, ozoqda, qısmatları oşaşlı — ömürleri qısğa wa sulah yutğanday boldu dep aytağanday, bir tolpanda yoq da bolğan. Şonça gözel can gümelek dünyadan bir gün quwana, bir gün yaşay degen pikru bar. Eki de pahmu, uçup aylanıwunda otda çirkigen gümelekler yimik, xalqıbıznı artından bozartıp, dawnu zulmatında güydüler. A.-P. Salawatownu başlanğan romanı yartı qalğan, qardaşlarını şahatlığına göre, Mahammat Qurbanow da yañı pyesanı başlama umutlu bolğan...
A.-P. Salawatownu esdeligine, yaratıwçuluğuna az-köp tergew etilmey turmay. Onu inisi yimik bolğan M. Qurbanownu da — enniden soñ sama da! — yaşawun wa yaratıwçuluğun mekenli axtarma, birgine-bir asarı, milletge qoyğan wasiyat dewleti "Molla Nasrutdinni" qumuq adabyatnı tör yanına çığarma wa hatta orusçağa göçürüp özge milletlege de ayan etmekni günü de, çağı da yetişgen.
"Adabyat Dağıstan" ("Literaturnıy Dagestan"), № 1, 1990g. 87-93 bet.