Töben Cüñüteyni xalqı ne zamanda da şat turuşu, yırğa, yıbawğa, masxarağa, biyiwge amraqlığı, hawaslığı bulan belgili bolup gelgen. On toğuzunçu asrunu başında yaşaw sürgen, yarlı sabançı ahlüden çıqğan Alimurat da özünden yır çığarma, maqam çığarma, yırlama ötesiz süye. Toylarda, bulqalarda, yaş tuwğanda, özge şatlıqlarda yurtlular onu çaqıra. Ol köp süyüp yırlay, yıbaw bere, bağışlap kupletler ayta, erişip sarın ayta, yurtluların yıbata. Heç bir haq da almay. Xalqnı süyündürmek, yıbatmaq onu qanında. Qumuq maqamlanı ötesiz süye. Şonu uçun bolma da yaray, baynı qızı Zazaw oğar erge bara. Zazaw da arğan soğup, xalq arada bolmasa da, üyünde çaqda-çaqda yırlama süye bolğan. Olardan tuwğan qızlar Nyarxanım wa Balaxanımnı busa yır pahmusu sawlay Dağıstanğa wa tışğa da belgili bola.
Şo waqtilerde Peterburgdan gelgen milli madanyatnı axtarağan delegasyanı axtarıwçuları da qızardaşlanı pahmusunu haqında eşitip yurtğa gele. Olağa tıñlap, tawuşlarına hayran bola. Yazıp almaq uçun apparaturası bolmağanı sayalı qızardaşlanı Peterburgğa çaqıra. 1900-nçü wa 1905-nçi yıllar Nyarxanım da, Balaxanım da Peterburgğa barıp yırların grammofon plastinkağa yazdıra. Qızardaşlanı hayran tawuş bulan yırlayğan yırları plastinkalağa yazılıp, sawlay Rossiyağa yayıla.
Töbenjüñüteyli yarlı ulan, yıraw Alimuratnı wa onu qızlarını pahmusunu haqında yazağanımnı sebebi bar. Şo da — 20-nçı asrunu başından başlap, şo qızlanı ulanqardaşı Tatam Muratow Dağıstannı madanyatını ösüwüne, çeçekleniwüne ullu qoşum etgenlik. Özünü yır pahmusu bulan sawlay Sovet Soyuzuna atı belgili bolğan Tatam Muratownu bu tuxumdan ekenligi. Tatamğa şo pahmu da — ata-babalarından qantamurlar bulan gelgenligi. Qızardaşlar özleni hayran taʼsirli tawuşun Peterburgda plastinkağa yazağanda, ulanqardaşı Tatamğa üç yıl bola bolğan. Ol 1902-nçi yıl mart ayda Töben Cüñüteyde tuwğan.
Yaş çağından tutup, qumuq biyiwleni biyime, yırlama, özünden yır çığarıp aytma pahmusu bulanğı Tatamnı yurtda ne şatlıq busa da yurtluları çaqıra bolğan. Bulay tergewnü tübünde ösgen yaş milli muzıka alatlanı soqma üyrene wa bir de tartınmay majlislerde özünü yıraw pahmusun görsete. Tatamnı atası da ağaçqomuznu ötesiz taʼsirli soğa bolğan.
Uzaq qış axşamlar yurt yerde yalqıwlu. Muratowlanı ahlüsü teatr qura. Olar salağan spektakllerde yarlılanı qıyınlı yaşawu, biyler olağa etegen zulmunu, qıyınlıqlanı haqında aytıla. Olar salağan spektakllerde Tatamnı ağası Murat, qızardaşları Balaxanım, Nyarxanım, Hapixanım wa özge qardaşları oynağan. Özleni sögegen biy taypa, aslu halda knäz Mextulinskiy, olanı tuxumun yurtdan çıqma borçlu etgen. Temirxanşurada da olar özleni bu harakatın uzatğan. Çağı giççi busa da, Tatam da spektakllerde ortaqçılıq ete, maqamnı tañlama, yırnı tañlama aktör kasbunu sırlarına, maqam soğağanlağa dirijörluq etme üyrenme talpına.
1917-nçiyılğı inqılapdan soñ Tatam Muratow birinçi Dağıstan at polkunda qulluq ete. Munda ol klarnetni, trubanı, fortepianonu notalağa göre soqma üyrene, bara-bara polknu duxowoy orkestrini yolbaşçısı bola. Marşlanı, biyiwleni çığarma üyrene. Şo waqti Buynakskide «Dom gorsa» degen madanyat qalası açıla. Tatam Muratow onda birinçiley xornu qura wa özü de qoşulup yırlap, konsert programmalanı görsete.
1922-nçi yılnı axırında narkompros (prosweşeniyeni xalq komisariatı) Tatam Muratownu İtalyanı La Skala degen opera teatrına oxuma baqdıra. Azerbayjandan Bül-bül oğlı da bola. Baküde bir neçe gün turup, olanı inçesanyatı, madanyatı bulan tanış bolup, Tatam İtalyağa barmay, Dağıstanğa qayta. «Nege qaytdıñ, nege barmadıñ?» — degen sorawğa ol: «Meni yarlı, bilimsiz xalqımnı madanyatın kim göterejek, mağa operanı yırawu bolma neger tarıq, men özümnü elimde, özümnü xalqım bulan işleme süyemen»,- dep cawap bergen.
Tatam Muratownu yırlama da, har türlü muzıka alatlarda soqma da pahmusu barnı bilegen Dağıstannı Hukumatını o zamanğı başçısı Calalutdin Qorqmasow respublikada madanyatnı wa inçesanyatnı ösüwüne yaxşı tergew ete. Milli teatrlanı quruwğa wa çeber iş göregen kollektiwleni quruwğa ahamyat bere. İnqılapdan alda da qurulup iş göregen Muratowlanı ahlü teatrını haqında, Tatamnı pahmusunu haqında bile. III İnternasional fabrikni işçilerinden çeber iş göregen kollektiv qurmaq uçun Tatamnı Mahaçqalağa çığara. Ol yırlap wa biyip bilegen cahilleni cıyıp krujok qura, qumuq yırlanı wa biyiwleni biyiy. Nege tügül de, fabrikde Tarğudan, Kaxulaydan, Albörügentden, Atlıboyundan, Dörgeliden gelip qumuqlar işley bolğan. Fabrikni yolbaşçıları kollektiwge har ne yaqdan da kömek ete.
1925-nçi yılnı yay waqtisi. Dünyağa atı belgili inqılapçı Klara Setkin Dağıstanğa gele degen xabar xalqnı awzunda. Şo gün wokzalğa köp xalq cıyıla. Tatamnı çeber iş göregen kollektiwi wa duxowoy orkestri bu qarşılawğa ullu programma oñara. Tatamnı duxowoy orkestrini tawuşu wokzalnı maydanın yañırta. Qonaq poyezdden tüşgende orkestrnı oyununa, klarnetni pahmulu küyde soğağan isbayı, 23 yıllıq cahil ulan Tatamnı oyununa tergew etmey bolmay, irjayıp, ikram ete. Fabrikde, xalqnı aldında Klara Setkin nemis tilde söyley, onu söylewü tarcuma etile. Sözün ol: "Yaşasın Dağıstan!" — dep qumuqça bitdire. Tatam Muratowğa bu qarşılawnu oñarğanına barakalla bildirile.
1927-nçi yılda Oktäbr inqılapnı 10 yıllığına Mahaçqalada radio-berilişler açıla. Tatam Muratow birinçi bolup radiodan qumuq yırlanı yırlay. Dağıstanlılar onu hayran tawuşun bek uşata wa köp süyüp tıñlay. Uzaq qalmay sovet Dağıstannı 10 yıllığına bağışlanğan çaralar göz alğa tutula. Madanyatnı wa inçesanyatnı tarmağında şo çaralanı oñarmaq Tatam Muratowğa tapşurula. Moskwada ötgerilegen yırnı wa milli biyiwleni qarawuna hazirlik görüle. Tatam respublikanı har yerinden yırawlanı, biyiwçüleni cıya. Olanı arasında Xasawürtdan arğançı Yakow Şubayew, awar yıraw Ayşat Arakanskaya, azerbayjan yırlanı yırlayğan Sara Derbentskaya, qumuq yırlanı yırlayğan Bariyat Muratowa, biyiwçü Azamat İdrisow wa özgeleri bolğan.Olanı programması üstünlük bulan bite. Konsertden soñ Nadejda Krupskaya Bariyat Muratowanı özünü yanına çaqıra, qızı yimik issi qarşılay wa Moskwağa oxuma gelmege çaqıra. Dağıstanda da olanı qıymatlı sawhatlar bulan qarşılaylar.
Moskwadan qaytğan soñ Tatam radio-komitetde milli soğuw alatlanı orkestrın qura wa onu çeber, muzıkalı yolbaşçısı bola. 1930-nçu yılda Alibek Taxo-Godini sipteçiligi bulan Mahaçqalada Dağıstan xalqlanı sentralnıy drama teatrı açıla. Onu direktoru etilip Tatam Muratow belgilene. Şo busa onu pahmusuna, bajarıwluluğuna ullu inanıw bola. Şo yıl oğar birdağı bir cawaplı tapşuruw berile. Dağıstan xalqlanı yırlarını wa biyiwlerini çeber kollektiwin qurmaq wa Moskwada bolağan olimpiadada ortaqçılıq etmek. Tatam özüne xas cahlıq bulan kollektiwni cıyma başlay wa Moskwağa alıp da bara. Onda bu kollektiv birinçi yerni ala.
Tatam Muratownu yolbaşçılığı bulan xalq muzıkalı alatlanı orkestrı oynay. 1938-nçi yıl.
1931-nçi yıl Tatam Muratow birinçilerden bolup radiokomitetde simfonya orkestr qura wa oğar yolbaşçılıq da ete, dirijör hisapda da işley. Orkestrde işleme ol kompozitorlar Xanukayewni, Proskurinni, Abramänsnı, Gotfrid Hasanownu çaqıra. Orkestrnı işi canlana. Olar respublika ölçewde ötgerilegen çaralarda ortaqçılıq ete.
1935-nçi yıl Tatam Muratow Temirbolat Biybolatownu, Akaşim İbrahimownu, Gotfrid Hasanownu, Xizgil Xanukayewni de qurşap, yırlanı wa biyiwleni milli ansamblin qura. Şo birinçi professional kollektiv respublikada muzıkanı wa xoreografya sanyatnı sentrı bolup toqtay.
Qumuq teatrnı direktoru Tatam Muratow wa aktrisa Haybat Mahammatowa
Şo yıl Moskwadan Dağıstannı inçesanyat uprawleniyesine kağız gele. Onda etnografiçeskiy ansambl qurmaqnı talap eteler. "Ansambl çı añlaşıla,- dep oylaşa uprawleniyeni başçısı. — Etnografiçeskiy ne eken?"
Baliki, Tatam biledir dep onu çaqıra. "Etnografiçeskiy ansambl qurma tarıq", — dey oğar yolbaşçı. "Tarıq busa, qurarbız!"- dep, Tatam getme aylana. "Tatam Alimuratowiç, toqtağız", — dey yolbaşçı. Ol toqtay. "Etnografiçeskiy degen nedir?" "Bilmeymen". "Bilmey busañ, qurarbız dep nege aytasan dağı?" "Aslusu, ansambl, qalğanı küyge tüşer". "Busa, başlağız qurma", — dep, yolbaşçı onu yibere. Qurma da qura. Onu atı da: «Milli paçalıq muzıkalı-etnografya ansambl". Ansamblni birinçi baletmeysteri xoreograf Akaşim İbrahimow bola. Qumuq cut biyiw, köp biyiwçüleni ortaqçılığı bulanğı biyiwler şo waqtiden tutup salınma başlay.
Ansambl qurulğan şo yıl Tatam birdağı özüne tapşurulğan borçnu da üstünlü küyde küte. Temirqazıq Kawkaznı çeber iş göregen kollektiwlerini konkursu — qarawu. Tatamnı yolbaşçılığı bulan barğan Dağıstan paçalıq etnografya ansamblge cüri birinçi yerni wa 6 miñ manat aqça sawğat tapşura. Ondan qayrı da, ansambl şo üstünlügü bulan birçe Moskwada ötgerilejek Bütünsoyuz olimpiadada ortaqçılıq etmege putöwka ala. Köp respublikalar ortaqçılıq etegen yerde biz utup bolmajaqbız deygen göñülsüzler de bar. Tatam olar bulan añlatıw iş yürüte wa olimpiadağa hazirlik görme başlay. Moskwağa baralar. Gertiley de, Sovet Soyuznu har yerinden gelgenler neçe de köp . Busa da, Dağıstandan barğan bizin ansambl şonça ullu konkurs-qarawda üçünçü sawğatlı yerni alma bola. Birinçi, ekinçi yer busa Ukrainağa, Belorussiyağa berile.
Ullu Watan daw başlanğança Tatam Muratow ansambli bulan Moskwada har türlü dekadalarda dağı da bola. Daw başlanğan soñ yırawlardan, biyiwçülerden ayrı gruppa qurup, ol frontdağı bizin asgerlege konsert programmaların görsetip, olanı göñün alıp, ruhlandırıp, raziligin alıp çalışğan.
- Daw başlanğan yılnı dekabr ayı, Gori şahardabız,- dep esge ala Tatam bulan tanış bolğan küyün muallim Bulaç Hajiyew. — Dağıstandan göñüllü küyde dawğa barağan 150 komsomoles barbız, frontğa alğasaybız. Bir gün tizdi wa marş bulan alıp yürüdü. Getdik frontğa dep süyünebiz. Qar yapğan maydanğa gelip toqtadıq. Göregenibizge inanıp bitmeybiz. Qabalaylar giygen, gülmelliler baylağan qızlar, çepkenler, yamuçular giygen cahil ulanlar... Komandirni buyruğuna da qaramay, çabıp yiberdik, quçaqlaşabız, soraşabız, bizin dağıstanlılar: «Yaşasın Dağıstan»,- dep qıçırğan birewnü awazına hura qıçırıp yiberdik. Hasili, konsert görsetip, göñübüznü açdı, frontğa barma ruhlandırdı. Tatamnı qoñuraw tawuşu busa bir de esimden taymajaq. Dawğa getdik. Can yerine yara tiygende, asger qurdaşım aytğan sözler bir de esimden taymay: "Tatamnı tawuşuna, yırına tıñlama küy busa, ölsem de qayırmay edim",- dedi ol ölgençe. Daw bitip, üstünlükden soñ men Tatamğa şo sözleni aytdım. Ol bir başlap innemey turdu, talçıqlı oylaşdı, soñ pianinoda şo bizge yırlağan küynü soqdu, yırlama qaradı, bolmadı, buzuldu, pianinonu da urup yabıp, qırğa çıqdı. Şolay güçlü taʼsiri bar edi Tatamnı tawuşunu, añını, yırlarını...
Kompozitor Gotfrid Hasanownu esge alıwlarından: "Köp pahmulu, hayran tawuşlanı eşitgen meni de Tatam tamaşağa qaldırdı. 1943-nçü yıl Qumuq teatrda "Ayğazi" yürüle edi. Onda yırlağan Tatamnı yırına men dünyağa atı aytılğan belgili tenorğa, opera teatrda yırlayğanda yimik tıñlay edim. Şonça da taʼsirli tawuş bulan yırladı."
"1943-nçü yıl G.Hasanownu "Xoçbar" degen operasın sala edik,- dep esgere Dağıstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu Yunus Babayew. — Xoçbarnı rolün Tatam oynay edi. Onu qatınını rolün biz SSSR-ni xalq artistkası M.P. Maksakowağa tapşurduq. Ol Tatamnı pahmusuna yaxşı baha berdi wa: "Sizin yerigiz Moskwada, opera teatrda!"- dedi.
Tek Tatam Muratow İtalyağa barmağanda yimik, Moskwağa da, Opera teatrğa da barmay, öz elinde, öz xalqına qulluq etip, Dağıstannı madanyatın wa inçesanyatın ösdürüwde aslam qoşum etip, qayda baqdırsa da, aldına salğan borçlanı üstünlü küyde kütüp yürügen. Bir misal. Respublikanı xalq yaratıwçuluğunu üyünden taba ol Qarabudağgent rayonğa bir ayğa komandirowkağa baqdırıla. Şo bir aynı içinde ol 50 adamnı qurşap, yırlanı wa biyiwleni özbaşına iş göregen, çalışağan ansamblin qura. Ansamblde ergişileni xoru da bola. Şo ansambl çeber iş göregen kollektiwleni respublika konkursunda birinçi yerni ala. Muna Tatamnı pahmusu, qurumçuluq bajarıwluluğu, madanyatnı wa inçesanyatnı masʼalaların terenden añlayğanlığı wa bilegenligi.
Tatam Muratownu eki de ulanı Murat wa Aleksandr da — atasını yır pahmusun alğan ulanlar. Ullu ulanı Murat kompozitor hisapda köp spektakllege maqamlar yazğan, qumuq şairleni şiʼrularına göre maqamlar çığarğan. 60-nçı yıllarda Caminat Kerimowanı "Gülnarat" degen şiʼrusuna ol yazğan maqam xalqnı awzundan taymay edi. "Bir qısır gerek edi", "Rayhanat", "Qaçaqnı toyu" degen spektakllege yazğan maqamlanı qarawçular köp süyüp qabul etgen. Aleksandr busa Armawirdegi woyennıy uçilişeni bitdirip, lötçik-ispıtatel bola, Baltıq deñiz boyda eskadrilyanı komandiri bola. Gitaranı qoluna alıp yırlasa, onu tawuşuna hayran bolup qalasan.
Bugünlerde Tatam Alimuratowiç Muratow tuwğanlı 110 yıl bite. Asrudan aylanıp yıllar ötse de, ol Dağıstannı madanyatına, inçesanyatına etgen ullu qoşum bir de unutulmajaq, onu qoñurawday asil tawuşu, yırlağan yırları, çığarğan maqamları, onu yarıq kelpeti xalqnı esinde daimge qalajaq. Dağıstan filarmonyağa wa Mahaçqalanı bir oramına onu atı berilgenligi de şonu isbatlay.
Yırlay Tatam Muradow
«Yoldaş», 06.04.2012