Oxuwçu, inandıraman, xalq artist, xalq artistka degen ör wa sıylı atğa (ozoqda, şolay özge kasbulanı da pasih küyde yürütegenlege de) yes bolmaq uçun xalq qabul etmese, hakimyat qurum bermege bolmay.
Xalq artistka: neçik ör atdır! Qumuq teatrda şolay ör wa sıylı atğa yes bolğan pahmulu adamlar az tügül.
Şolanı bugün Qumuq teatrnı sahnasında tamaşaçılanı-qarawçulanı tamaşağa qaldırıp çalışağan artistka Totuxanım Osayewanı haqında bir-eki söz aytmağa süyemen. Şoğar sebep de bar. Deygenim, dekabr aynı 8-zi Totuxanımnı tuwğan günü. Qarawçular uçun da, teatr uçun da şo ullu yübiley.
Qatıñişige neçe yıl bolağannı arağa çığarmaq ariw, etikalı tügül ekenge, men de Totuxanımnı çağın esgermey qoyaman. Ol bizin zamandaşıbız. Aslusu,Dağıstannı, dağıstan sahna madanyatını, qumuq milletni yarıq yulduzu. Bugün onu maripatlı sahna çalışıwu bulan tanış tügüller yoqdur. Ol 30 yıllanı uzağında Alimpaşa Salawatownu atındağı teatrda yaratğan neçese-neçese kelpetleni esinde saqlamağanlar azdır.
Totuxanım Osayewanı yübileyi bulan baylawlu bolup men, aldağı gün onu bulan yoluğup, laqır etdim.
Totuxanım Osayewanı 1956-nçı yılda Qumuq teatrnı maşğur artisti Mamaş Aqmurzayew, belgili şair Aqay Aqayew tuwğan Qapçığay yurtdan yalanayaq yaşlığı başlanğan.Bir yıllıq çağında atası İbrahim geçinip, yartı yetim qalğan Totuxanımnı anası Umrayhan balasın yatlağa xarlı bolma qoymay ösdürgen.
Sahna kasbuğa hawaslı giççipaw Üçgent yurtdağı orta şkolanı tamamlay wa bu yurtdağı madanyat üyünde iş göregen çeber kollektiwni ortaqçısı, az da getmey onu yolbaşçısı bolup belgilene.
Osayewanı yaşaw yolu 1976-nçı yılda Qumuq teatrnı sahnasında uzatıla. Göresiz, Totuxanım Qumuq teatrnı sıralı sahnasına abat alğanlı muna bu yıl durus 30 yıl bitdi. Şo abat, gertiley de, ajayıp sıralı bolğanğa men de, meni yimik miñler bulanğı qarawçular da şahat.
- Hasili,- dep uzata Totuxanım,- haliden 30 yıl alda menibütünley yaşawum, oyum, qastım Qumuq teatr bulan üzülmesdey baylandı. Ozoqda, şolay hasiretli baylawluqğa anadaş teatrım qol uzatğanlıq da sebep boldu. Yani, teatr meniöz balasıday qabul etip qarşıladı.
- Tamaşa tügülmü, adam uçun oñaylı, gesimli küyde qurulğan zat eken bu yaşaw: Esli nasluözünü ornuna gelegen yaş naslunu üyrete, yolğa sala turup öte eken yaşaw. Aytağanım, meni bulan birge teatrğa gelgen cahiller Mawlet Tulparow, Zaripat Tulparowa, Hüsen Canbekow wa özgeleriQumuq teatrnı darharlı orta bağanası bolup turğan Hamit Rustamownu, Serwer Cetereni darslarına-nasihatlarına tıñlamağa, Bariyat wa Sanyat Muratowalanı, Amir Qurbanownu, Alim Qurumownu, Tajutdin Hajiyewni, Mamaş Aqmurzayewni pasih küydegi sahna oyununa qaramağa, olardan ülgü almağa wa üyrenmege nasip boldu.
- Totuxanım, seni teatr sahna sanyatğa üyretegen xas oxuw ojaqnı bitdirgen bilimiñ yoq, tek sahnada sen yaratağan kelpetler busa akademya bilimi bulanğı adam yaratğanday yasala. Şonu sebebi ne eken?
- Dalhat, seni şosorawuña berilejek cawapnı men sen neçese kerenler "Yoldaş" gazetge yazğan yazıwlarıñda oxuğanman. Pahmu, ne käsbu bolsa da, tabiatdan gelegen zat. Aytağanım,teatr ilmunu kürçüsün salğan Stanislawskiy üyretegen küyde, pahmunu özegi tabiatdan. Özekge san busa har günlük wa qanığıwlu küydegi ter tögüw, harakat etiw bulan yasala. Mende de Allah, yani, tabiat bergen şolay özek bolğan busa yaray.
Teatrğa, sahna oyunğa men şkolada oxuyğan çağımdan berli hasiret edim. Yurtğa Qumuq teatrnı artistleri spektakl görsetmek uçun gelgen gün meni uçunullu bayram gün bola edi. ..
- Totuxanım, sen de bilegen küyde, 2002-nçi yılnı iün ayını 20-sında ullu ahwalat boldu. Şo gün özünköp yıllanı boyunda qarawullayğan A-P. Salawatownu atındağı muzıkalı-drama teatrnı yañı binasını quruluşu tamamlanıp, onu açılıwu şat küyde ötgerildi. Şo sizge, aktörlağa, yaratıwçuluğuğuzda ullu ilham bergendir?
- Biy, nedeysen xari sen, ozoqda, ozoqda, berdi. "Üylü-eşikli" bolğur dep alğış etegeni de nehaq tügül çü!
- Qumuq teatrnı sahnasında sen yaratğan kelpetler, men bile turup, 150-ler çi bardır?
Totuxanım özüne xas küyde, tatli irjaya wa sözümnü:
- Şolanı 100-ge yuwuğu baş kelpetler, — dep uzata.
- Sağa "Dağıstannı xalq artistkası" degen atnınehaq bergenmi dağı,- dep, men de toğuşuw etemen.
Totuxanım, men aktör bolup işlemesem de, sen bilesen,teatrnı hatsız süyemen. Aktörnu kasbusun pahmulu küyde yürütegenleni aldında baş iyemen. Curnalist hisapda Qumuq teatrnı sahnasında salınğan spektaklleni köbüsüne resenziyalar yazğanman. Sen ortaqçılıq etgen şolanı birlerin esge alayım.
Haliden durus on yıl alda Qumuq teatrda "Tarğulu şawxal Adilgerey" degen pyesağa göre İslam Kaziyew spektakl saldı.Sen şo spektaklde I Pötr paçanı qatını Yekaterinanı kelpetin yaratdıñ. Resenziyamda: "Aktrisa T.Osayewa öktem, şo bir waqtini içinde şaşıq, erine iriya, süykümlü tiştaypanı harakatın inanıwlu küyde bermege bajarğan",- dep esgere edim. Ozoqda, sen yaratğan kelpetge bu isbatlaw tolu tügül busa da yaray. Aytağanım, pahmulu artist sahnada bir-eki minut turup, eki-üç söz aytıp, şonu bulan qarawçunu aldına dağı çıqmay qalsa da,kelpetniyaşawnamesin göz alğa geltirmege bolabız. Esgerilgen spektakldegi kelpet de, Totuxanım, şolaylıqğa misal.
Stanislawskiy, şo haqda ayta turup, bulay dep yazğan: "Köbüsü aktörlar sahnada yañız söyleygen mühletlerde yaşay. Söz yoq busa, kelpet söne. Pahmulu artist kelpetni yüregin, ruhun yasawçu,adamnı hislerin kelpetlew bulan yasawçu". Stanislawskiy artistleni eki tarapğa böle. Birinçisi-kelpetni yürek uruwunu har terbenişin özünü hisi, özünü iç seziwü bulan yaratağan artist (oğar şkola perejiwanya dey), ekinçisi — özünü, yani,kelpetnihislerin qarawçuğa görsetmek: "Muna qarağız, men yaratağan kelpet şulay adam". "Bu,- dey asarını özge yerinde Stanislawskiy,- kelpet yaratıw tügül, kelpetni malim etiw (buğar şkola predstawlenya dey). Demek, artist kelpetni yaşawunda yaşamay, özünü yaşawunda yaşay".
Totuxanım, men seni sahnada kelpet yaratıwuñnu Stanislawskiy aytğan birinçi tarapğa qoşar edim.
Pikrumnu dawam ete turup esgereyim. Stanislawskiy çarlana turmayğan pahmunu axırı xayırlı bolmas dep de aytğan. Seni tabiat bergen pahmuñ kelpetden-kelpetge çarlanağannı qarawçular görüp tura.
Osayewanı sahna yaşawundağı misallanı uzatayıq. Qumuq teatrda Şillerni "Süyüw wa namartlıq" degen tragedyasına göre spektakl salındı. Totuxanımnı harakatı bir görünüşde öte busa da, gersognu oynaşıledi Milfordnu kelpetin bek inanıwlu küyde yaratdı waqarawçuğa şo kelpetni sawlay yaşawnamesin "oxumağa" imkanlıq berdi.
Haliden on yıl alda Qumuq teatrda "Awliyalar, qaydasız?" degen spektakl salındı. Şo haqda "Yoldaşda" men bulay yazğan edim: "Spektaklde Zazawnu rolün yaratğan Totuxanım Osayewa mağa da, zalda olturğan özge qarawçulağa da ullu süyünç geltirdi. Yaşırmay aytayım,alda men Totuxanım yaratağan bir-bir kelpetlege inanmay edim. Bir xasyatlı kelpetleni yarata dep esime gele edi. Pikrumdurus bolmağan eken. Aktrisa bu spektaklde onça da erkin, onça da inanıwlu küyde yaşay çı, kelpetni har terbenişi yerine yetişdirilgen. Eri aqça tabıp gelgen mühletde onu gözleri qorqup arala, şo bir mühletde olar yarıq bere.Men oylaşağan küyde, bu kelpet-yañız Totuxanımnı üstünlügü tügül, teatr uçun da ullu üstünlük".
Aktörlar mükür bolağan küyde, tragedyanı oynamaqdan ese, komedyanı oynamaq qıyın. Nege tügül, aktör komedyada, qarawçulanı kepine geleyim degen zat bulan, hatdan ozup "harakat etip" yaratağan kelpetniinanmayğan darajağa çığarmaqnı qorqunçluğu tuwa.Totuxanım Osayewa yaratağan kelpet busa bek inamlı, onu har harakatı, har sözü degenley qarawçulanı süyündürerdey mekenli, ötkür wa pasih.
Totuxanım Osayewağa xalq "Dağıstannı xalq artistkası" dep bergen bahanı haqlığın wa halallığın isbatlayğan misallanı uzatmağa bolajaq edi. Hay aman, şoğar gazetni maydanı imkanlıq bermey.
- Totuxanım, sen oynağan rollanı ayrıça qabul etegenleri qaysılardır?
- H.Rustamownu "Yürek süyse" degen pyesasına göre salınğan spektaklde Soltanatnı, Şiridannı "Duenya" degen pyesasına göre salınğan spektaklde Rupyanı, "Qısğa ömürnü uzaq gününde" degen spektaklde ananı, "Molla Nasrutdinde" Cumaysatnı kelpetleri:
- Totuxanım, birewler bugün har üyde televizor bar, üyde olturup, süyse kinoğa, süyse spektaklge qaraybız deyler. Yani, teatrğa gelegenler, oğar muştarlılar kemiy bara deyler. Sen şo haqda neçik oylaşasan?
- Men şolay oylaşmayman. Pikrumnu dalilleyim. Masala, beş-on yıllar balasın görmey turğan ana o yibergen suratın ala. Şo suratğa qarap, ozoqda, ana süyünejek. Tek awleti özü gelip, issi wa hasiret qolları bulan quçaqlasa, şo ananı neçik ullu süyüw qurşajaq!
- "İlmuda geng şahra yol yoq, onu şawlalı töbesine çağıl taşlı, aylanç soqmaqlarda qast etip, yallıq tapmay örlenmege bolğan adam yetişmege bolajaq",- degen Karl Marks. Şonu yimik, tuwmadan pahmusu bar busa da, artist pahmunu "şawlalı töbesine" yetişmek uçun har günlük qastda bolmağa tüşedir?
- Ozoqda, ozoqda. Hatta yaratajaq kelpetimni haqında oylaşa turup, yuxum qaçağan gezikler az bolmay.
- Totuxanım, "Til masʼalası-can berip, can alağan masʼalä",- dep yazğan töbenqazanışlı alim Abusupyan Akayew. "Ana-awletlerinden adamlar, til-adamlardan millet etegen güçler" dep de eşitgenmen. Aytağanım, teatr, gazet tilni yaqlawçuları da dür, saqlawçuları da.
Sen şo pikru bulan razimisen?
- Tolu küyde razimen. Tek, hay aman, bizin teatrda şoğar tiyişli ahamyat bermeydir dep esime gele.
- Qumuq teatrda bir-bir spektaklleni rus tilde oynalağanlıqğa neçik qaraysan?
- Aktörlar rus tilni ana tili yimik bile busa çı yaraydır:
- Sen "Molla Nasrutdindegi" Cumaysatnı kelpetin rus tilde yaratıp bolarmı ediñ?
- Bolmas edim.
- Men qumuq artistler " Oh, qatınlar, qatınlar" degen spektaklnirusça salğanına qaradım. Tek netesen, tilden "aqsayğanı" sebepli, sahnada yürülegen harakatnı cawharı yoq edi. "Goränkanı"("Tawlu qıznı") qısmatı da şolay boldu dep esime gele.
Sağa, Totuxanım, "ekinçi Bariyat" deyler. Yani,SSSR-ni xalq artistkası Bariyat Muratowa bulan teñleşdireler. Sen şoğar razimisen?
- Halige tügülmen. Bariyat meni uçun-özüne bağıp talpınağan yıraq, yarıq yulduz. Tek şo teñleşdiriw mağa oğar bağıp talpınmağa, yuwuq bolmağa ruh wa ilham bere.
- Şo talpınıwuñdawa yaratıwçuluq yoluñda, qumuqnu asil qızı Totuxanım, yübileyiñ bulan da qutlay turup, yañı-yañı üstünlüklege yetişmekni yorayman. Yoluñ yol bolsun!
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 8 dekabrä 2006g.