Alda da bildirgenibiz yimik, görmekli camiyat-politika çalışıwçusu, RF-ni Paçalıq Dumasını deputatı Xizri İsayewiç Şixsayitow bulan "Yoldaş" gazetni redaksiyasında yoluğuw boldu wa onu bulan betge-bet bek maʼnalı laqır yürüldü. Şo yoluğuwnu barışında ol "Yoldaş" gazetni yaratıwçu qulluqçularını sorawlarına da cawaplar berdi. Yoluğuwnu aça turup, gazetni baş redaktoru K.M.Aliyew özünü söylewün bulay başladı:
- Siz bizin redaksiyağa gelejegigizni barıbız da bile edik, köp süyüp de qarawullay edik. Alda da siz bizde bolduğuz. Bizin unutmayğanığızğa da barakalla bildiremen. Bugün biz sizge tıñlama süyebiz. RF-ni Paçalıq Dumasına saylanıp, deputat bolğanığızdan berli de yarım yıl bitdi. Sizge berme oñarılğan sorawlarıbız da bar. Birdağı da xoşgeldigiz, dağı da gelegen boluğuz. Bir aldın özügüz aytmağa süyegenigizden başlasağız, soñ sorawlarıbız da bolur.
- Meni özüne tartağan eki yer bar. Birisi — Qumuq teatr, birdağısı — bizin "Yoldaş" gazetni redaksiyası. Redaksiyağa gelip, adamlar bulan yoluğup, laqır etip, bizin halıbıznı, günübüznü bilme bolasan. Soñ dağı da, sizge de tıñlap, özümnü işime baqğan yaqnı da küyleme bolaman. Baliki, xıylı masʼalälanı da başğaçalay añlarman, görermen. Onda, Moskwada turağanda respublikada bolup, yürülüp turağan ahwalatlanı televizorğa qarap, radioğa tıñlap, zamanında bilmege, eşitmege bolmaysan çı.
Sizge köp gelmesem de, tek yüregim tarta, sizin bulan yoluqma hasiret bolaman. Bulay yoluğuwlar har zamanda da bolup da turmay, yetişme de yetişmey. Şo sayalı da yoluğuwlar deputatlağa da, kimge de, ayroqda politika bulan yaşayğan, turağan adamlağa tarıq, paydalı da dür. Baş redaktoruğuznu da yaxşı tanıyman, birçe de işlegenbiz. Har yoluqğanda gazetni halın, oğar yazılıw ne darajada ekenin soray bolaman. Onu tirajı az busa, ozoqda, yüregiñ awrumay bolmay. Yada hakimler, xalq gazetge tergew etmeymi, yada başğa sebeplerden yazılıwğa qurşalma süymeymi? Şoğar sebepler de yoq tügüldür. Tek, ne bolsa da, yaşaw özünü ağımı bulan ötüp tura. Soñ da, gazetni bir neçe sahifaları rus tilde çığağanın da ariw göremen. Nege tügül de, yaşlar, köbüsü ullular da ana tilin osal bile. Olay bolğanda, rus tilde sama da oxup, xalqnı halın, yaşawun, qısmatın, tarixin, Dağıstanda ne bolup turağannı haqında bilejekler.
- Xizri İsayewiç, sizin RF-ni Paçalıq Dumasında neçik qabul etdi? Onda özügüznü neçik his etesiz, kimler bulan iş tutma tüşe. Şo haqda oylarığıznı, pikrularığıznı aytsağız ariw bolar edi.
- Gertisin aytsam, RF-ni Paçalıq Dumasındağı halnı men uşatmayman. Şonu neden görme bola? Birinçiley, 450 deputatnı 315-i, aslam yanı, "Birikgen Rossiya" degen partiyağa gire. Qalğan partiyalar busa şoğar qoşum hisapda qabul etilingen. Ondan qayrı da, şo partiya ortaqçılarını gengleşgen cıyınlarda sözü de tutulmay, olanı taklifleri de hisapğa da alınmay. Nege tügül de, örde de esgerip getdim, "Birikgen Rossiyağa" köp adam gire. Zakon qabul etme yada onda tüzeltiwler etme tüşse, şo tawuşğa salına. Şo partiyağa qoşulağanlar köp bolğan soñ, ozoqda, olanı tawuşu, sözü taʼsir etip, muratları da yaşawğa çığajaq.
Paçalıq Duma başlapğı maʼnasın tas etgen, güçü osallaşğan demege yaray. Aytağanım, alda deputatlar bir qarar yada zakon qabul etgençe, onu arağa salıp erişiwler, pikru alışdırıwlar bola edi. Hali olay adat yoq. Bir gezik cıyında deputatlanı arasında bir masʼaläğa baylawlu erişiwlük bolğanda, onu Predsedateli B.Grızlow: "Bu sizge erişiwler yürütegen yer tügül",- dedi. Sayki, onu da oylarına göre, parlamentdegi, Paçalıq Dumadağı iş özler talap etegen, aytağan yolda yürülejek. Olar süyegen küyde qararlar da qabul etilinejek.
Parlamentni içinde gruppalağa bölünegenlikni de tüz görmeymen. Misal uçun, sanktpeterburglular, moskwalılar wa özgeleri de ayrı-ayrı gruppalağa bölüngen. Ozoqda, kemçiliklege de yol berilejek. Soñ da, kulturanı komitetini predsedateli Rossiyanı xalq artisti İ.Kobzon edi. Partiyanı ortaqçıların, barı da deputatlanı da çaqırıp, cıyın etip, İ.Kobzonnu, sport komitetni predsedateli W.Tretyaknı kütegen qulluqlarından azat etip, sanktpeterburglulanı saylap, olanı yerlerine belgilediler. Şondan soñ belgili kinorejissör Goworuxin özünü söylewünde: "Biz artdağı on yıllanı içinde kommunist partiyağa qabuna edik. Hali "Birikgen Rossiya" busa, özleni işine, analiz etip, açıq gözden qaramay, öz-özüne qıymat beriw, işin analiz, kritika etiw yoq. Özgeleni oyuna, pikrusuna qulaqasmay, hisapğa almay, hızından çıqğannı da, yolundan tayışğannı da süymey, adamlanı inciteler. Olay partiya uzaq saqlanarmı eken?"
Onu bulan razileşmege de yaray, nege tügül Paçalıq Dumanı içinde olay, haqıqatğa qıyışmayğan şartlar yaratma, özgeleni qıyıqsıtma yaramay. Başından tutup da "Birikgen Rossiya" aytğan bar, aytmağan yoq dep gelgen. Başğa partiyalanı pikrularına tergew etmey, qararlar, zakonlar qabul etme yaramay. Bu men uşatmayğan bir yanı. Birdağı, meni kepime gelmeygeni — RF-ni Paçalıq Dumasında kadrlağa baqğan yaqda alışınıwlar yoq. Partiyalanı, komitetleni başın tutağanlar, buyruq beregenler de, talap etegenler de daim birewler bola. Soñ dağı da, bizin respublikanı da, Temirqazıq Kawkaznı da alğanda, "Birikgen Rossiya" degen partiyağa saylanğan, tawuş alıp, onu ortaqçıları bolğan 20 adam bar. Şonu uçun da bizin yaqlılardan da, misal uçun, qabartı-balqarlanı, mıçığışlanı, iñuşlanı wakillerin de bir-eki komitetge başçı etip belgileme yaray çı. Ne busa da, bizin yaqnı tergewge almağan. Men örde de esgergen küyde, bizin özübüznü komandabız bar, ne etme gerekni de bilebiz, biz aytğan küyde bolajaq demege süyeler. Şo sayalı xıylı deputatlanı özleni borçların kütme, çalışma göñü de yoq. Siz televizordan da görgensizdir, Paçalıq Dumanı cıyınlarında köbüsü deputatlar bolmay, gelmey qala. Nege tügül de, olağa ahamiyat beregen, tawuşun eşitegenler yoq. Eger de onda aslu masʼalänı arağa salıp qarama gerek busa, şo zaman aldanoq fraksiyalanı yolbaşçıların toqtaşdıralar. Olardan qayrı birewnü de söyleme, söz aytma ixtiyarı yoq. Fraksiyalanı cıyınında har kim özünü pikrusun, oyun aytıp, erişiwlükler etme bola, tek ullu gengeşlerde, cıyınlarda partiya aytğannı etip, onu yaqlama gereksen. Birew sama talaplanı geri ursa, ol adamnı çaqırıp, oğar ayıplar etip, onu bulan ayrıça laqır yürütejekler. Olay da, köpler W.Putin "Birikgen Rossiyağa" yolbaşçılıq etegenni uşatmay, öz arasında oğar razisizlikler bildiregenler de boldu. Partiyanı ortaqçısı, çleni tügül busa, ol oğar başçılıq etme bolamı? Bu, ozoqda, qıyışağan iş tügül. Ondan qayrı da, ol paçalıqnı Predsedateli bolğanın da onça qabul etegenler yoq. Bulay qarsalawlu hal erişiwlüklege, qalmağallağa geltirme bola.
Soñ dağı da, 2020-nçı yılğa yerli har tarmaqda iş görmek muratda programmalar qabul etilgen edi. Bugün, tañala, birisigün ne bolağannı, ne etejegi belgilenmegen ondan ne programmalar bola. Sayki, 12 yıldan soñ ondağı talaplar yaşawğa çığajaq demege süyeler. 12 yıldan soñ olar özler de, oğar cawap berme adamlar da bolmay qalmaq bar. Programmalar köp bolğan sayın, iş az yürüle. Şonu uçun da Paçalıq Dumadağılanı köbüsü şoğar qabuna, qarsalay. Nege tügül de, şo programmalağa göre xalqnı yaşawu yaxşılaşajaq dep maslahat etip turalar. Tek pensiya alağanlanı, studentleni, ayroqda bilim beriw, sawluq saqlaw tarmaqlarda çalışağanlanı yaşaw halı dewletli, mollu, tarçıqsız bolsun uçun etilegen iş, alğa barıw yoq. Bulay bolajaq, olay bolajaq dep, xalqnı başın çırmap, boş umutlağa tayandırıp turalar. 14 prosentge aläpalanı artdıra, infläsya busa, 20 prosentden de ozup, artıp gete. Siz özügüz de ne bolup turağannı göresiz. Barı da mal-matahlanı, aşamlıq produktalanı bahaları artıp terbey. Aläpalağa bir-eki manatlar qoşup qoyma tüşmey, olanı yaxşı küyde artdırma tarıq. Şo zaman adamlar başğalıqlanı his etejekler.
Hali bulay halnı göz alğa tutuğuz. Misal uçun, gaznı da, napnı da çığarıwu kemip, az bolup qalsa yada olanı bahaları töben tüşse, ne bolajaq? Bizin yurt xozäystwobuz, promışlennostubuz barmı? Ekonomikanı neçik göterme bolajaq? Şo zaman bu masʼalä arağa da salınajaq, erişiwlükler, razisizlikler de tuwulunup, hal örçümek de bar. Gertisi, W.Putin Hukumatıbızğa başçılıq etme başlağan waqtini içinde ülkebizni aburu da göterildi, özge paçalıqlar da bizin hisapğa alağan boldular. Umumi küyde alğanda, nizam da yaxşılaşdı. Tek bizin ekonomikabız gaz wa nap tarmaqlağa arqa tayap tura. Olar ekisi de bolmasa, ekonomikabız çögejek, awajaq demege yaray.
Bizde bir taypalar yaxşı aylıq aläpalar da alıp, ariw yaşaylar. Qalğan xalqnı yaşawu, turuşu maqtarday oñlu tügül. Ozoqda, açıq etip aytmasa da, bulay hal deputatlanı, ayroqda kommunist partiyanı ortaqçıların bek rahatsızlandıra. Olanı partiyası daim özleni qarşılığın da bildire. "Adilli Rossiya", LDPR Prezidentni administrasyasına tabi, olanı taʼsirine tüşgen partiyalar.
- Paçalıq Dumanı deputatını ne yimik borçları, ixtiyarları bar? Kimni üstüne de erkin küyde, assi bolmay girme bolamı?
- Alda partiyalağa girmey, okruglardan saylanıp çıqğan deputatlar bulan saylawçular yoluğup, laqır yürüte edi. Olar ne yimik işler yürütegenni, talapları haqda sorap bile ediler. Hali olay tügül. Nege tügül, barı da deputatlar partiyalağa qoşulup, olağa göre saylanğan. İxtiyarlanı, borçlanı haqında ayta turup, bir misal geltirme süyemen.
Paçalıq Dumanı gengeşi ötgerilegende, KPRF-den professor, yürist ilmulanı doktoru, siz de bilegen aburlu deputat Xaritonow söz alıp, Paçalıq Dumanı Predsedateline: "Men sizin üstügüzge girmek uçun yazılıp, gezikge salınğanım dört ay bola, tek siz qabul etmeysiz. Onçaqı da zaman tabıp bolmas yimik, siz ne bulan maşğulsuz?"- dep soradı. Ol da onu eşitmeygen yimik, sorawdan qaça. Gertisi, Predsedatelni üstüne girme tınç tügül. Ministrleni üstüne girmek uçun da yazılıp, zaman qaçan yetişejek dep, üç-dört ay qarawullama tüşe yada busa olar özleni zamestitellerine tapşurup qutulma qarajaq. Qanığıwlu küyde harakat etse, girme bola. Dağı da esgersem, hali alda yimik tügül. Alda deputatlağa üyler qurma gerek, onu-munu etme gerek dep tapşuruwlar berile edi. Hali olar barı da ölgen. Saylawlarda üst gelgen partiya özler süyegen küyde programmalar hazirley, oñara, olanı yaşawğa çığara, barı da cawaplıqnı özleni boynuna ala. Olay yanaşıwlar bulan xalq razi tügül busa, dağı saylawlarda tawuşların şo partiyağa bermey, başğasına bersin demege süyeler.
Kadrlağa baqğan yaqda da tüz yanaşıw yoq. Adamlanı bir şahardan çaqırıp, Prezidentni administrasyasındağı, Paçalıq Dumanı içindegi boş yerlege belgileme yaramay. İşge qurşay busa, kim qaydan gelgen dep qarama tüşmey çi. Olanı bilim, añlaw darajasına ahamiyat berip, xalqnı qısmatı haqda oylaşağan, oğar berilgen adamlanı cıyma gerek.
- Xizri İsayewiç, Paçalıq Dumanı sostawına giregen sanktpeterburglulanı, moskwalılanı da bir-biri bulanğı aralığı neçikdir?
- Şoğar baylawlu Paçalıq Dumağa artda bolğan saylawlanı alayıq. W.Tretyak biznesge, satıw-alıwğa, politikağa qoşulmağan taza adam. Sport komitetni yolbaşçısı edi. Olay da, İ.Kobzon kultura komitetni başçısı edi. Olar ekisi de moskwalılar, şaharnı meri YÜ.Lujkownu komandasına gire. Ekisin de işlerinden azat etip, olanı ornuna başğalanı saldılar. Ne ete, YÜ.Lujkow xalqnı duşmanı sama tügülmü? Popow başçılıq etegende, Moskwa neger oşay edi? YÜ.Lujkow şo şaharnı neçaqı türlendirdi, neçaqı yaxşı iş etip, onu oñsuz halından çığarıp, şaharğa oşatdı. Moskwa ekonomika yaqdan da öse, onda köp türlü üyler de qurula. Ozoqda, onu kemçilikleri de bardır. Bolsa da, eki de adam onu bulan baylawlu dep aytıp, işinden taydırıp, olanı yerine sanktpeterburglulanı olanı yerine belgilemekni maʼnası barmı? Sankt-Peterburgdan gelgenler özleni gruppasın da qurup, bir-biri bulan baylawluq tutup, yoluğup, politikanı yürüteler.
Milli respublikalanı alğanda, halige yerli paçalıqnı aqça bulan taʼmin etegen, onu neçik paylanağanın tergeygen qurum yoq. Bizin Rossiyanı bücetinden daim aqça alıp turağan, dotasya görsetilegen respublika dep öpkeleyler. Özübüznü xayırıbız 10 prosentden biraz artıq bolup toqtay. Gertiden de, 90 prosentge yuwuq dotasya biz örden alabız. Şonu uçun da, 90 prosent dotasya alğandan soñ, respublikanı haligi halından çığarmaqnı haqında oylaşma tarıq. Özübüznü xayırıbız bolsun uçun da adamlağa işlemege yerler etme, aläpalanı, pensiyalanı artdırma gerek çi. Şonu birew de etmey, olağa olay iş görmekni paydası da yoq. Nege tügül, aburlu, barı yaqdan yetişegen, toyğan adam bulan söyleme, yol tapma qıyın bola. Toymağan, har-bir yaqdan yetişip bolmayğan adam bulan laqır etmege de, gelişmege de tınç.
Bizin nap wa gaz zapaslarıbız bar. 300 milliondan da artıq nabıbız, 90 milliard kubdan artıq gaz maʼdanıbız bar. Bizin respublikada ekonomikanı turizm bulan göterejekbiz dep aytalar. Şolar barı da boş yommaqlar. Birinçiley, har gün yimik adam öltüregen respublikağa birew de gelmejek. Ekinçiley de, bizin respublikada turistleni qabul etmek uçun da qonaqüyler işleme gerek, yollanı oñarma, yañırtma tarıq, olay başğa yanların da göz alğa tutma tüşe. Onçaqı işni yaşawğa çığarmaq uçun, kim aqça berejek, görsetejek? Ondan qayrı da, respublikanı ekonomikasın göterer yimik ondan gelegen gelim de bolmas. Putöwkalar da, barı da zat da uçuz toqtayğan, burnubuznu tübünde Türkiya, Yegipet, İspanya bar. Olay yerlege yal alma adamlar üyahlüleri bulan bara. Lap da aslusu — amanlıq yaqdan da yüregiñ paraxat bola, sen de kimsen dep aytağanlar, hızarlayğanlar bolmay. Olay da, bek ariw oñaylıqları, şartları bulanğı qonaqüyleri de bar.
Turizmni masʼaläsı bizde Umaxanownu zamanından berli yürüle. Respublikanı ekonomikasın göterejek eki tarmaq bar. Napnı, gaznı bahaları arta bara. Şo sayalı da, napnı, gaznı hayın etip, olar bar yerleni tabıp çığarma gerek. Özge hukumatlağa, misal uçun, Tatarstannı, Başqartostannı, Qazaxstannı, Azerbayjannı sınawu görsetgen küyde, nap, gaz çığarıw başlanğandoq, yollar da, şkolalar da qurulajaq, özübüz qazanıp, gelim almağa bolajaqbız, xayırıbız da, iş yerler de bolajaq. "Nemes yurtnu", "Lazurnıy beregni" qurma aylanalar. Şonda quruwçulağa üç yılğa tügül iş bolmajaq. Soñ olar ne etejekler? Şo sayalı da, birdağı da takrarlayman, napnı, gaznı hayın etip, şolar bulan gelim, payda geltirme tarıq. Şo masʼalänı çeçiliwü de ördegilerden, Rossiyadan hasil. Onda süyse "Lukoylnı", "Rostneftni" wakilleri bolsun, olanı çaqırıp, muna sizge lisenzya da, Dağıstanğa barıp, napnı, gaznı çığarıwnu hayın etigiz dep aytsa bola. Şossahat respublikadağı yaşaw, hal alışınma başlajaq.
Tüzü, terrorçuluqnu da bizdegi adamlar osal yaşayğanlıq bulan baylayman. Üyahlüsü de, yaşları da bulanğı, üyü-eşigi, imkänlıqları da yoq 23-24 yıllıq cahilleni göz alğa geltirigiz çi. Olaylanı oñaysız yaşawubuz, işim de yoq, paçalıqnı yanından da yaqlaw yoq, neçik eteyim, ne yol tabayım dep oylaşmağa borçlu ete. Olaylanı da, sağa aqça da berejek, kömek de etejek dep damahlandırıp, islam dinni de sebep etip, terrorçu gruppalağa tartma, qoşma qarayğan adamlar arağa çığa. Bizdegi bilim beriw tarmaqğa da, oxuw ojaqlağa da başğa gözden qaraylar, razisizlikler bildireler. Gertiden de, Mahaçqaladağı ör, xas oxuw ojaqlanı bitdirgen käsbuçulanı, spesialistleni Moskwada, Sankt-Peterburgda işge alma süymey? Nege tügül de, bizde oxup diplom alğanlanı 90 prosentini bilimi yoq. Siz de bilegen, göregen, eşitegen küyde, bizde aqçanı güçü bulan oxuy. Nege dars beriwçüler uruşbat, aqça alağannı hali añlama başlağanlar? Soñ, dars beriwçüler bulay adamlar, aqçağa qaray dep aytalar. Dars beriwçüler de paçalığıbız yaratğan qıyınlı yaşaw şartlardan, qaydalardan neçik de yol tabıp, yaşamaq uçun studentler bergen aqçanı alma borçlu bolalar.
Hasilikalam, bizde olar uruşbatçılar, Rossiyada busa olanı studentlege bilim bermey dep hisapğa alğanlar. Oxuw ojaqlanı bitdirgenleni gelejegi neçik bolajaq dağı? Uruşbat beregenler de dars beriwçüleni başın söylemey, nizamsızlıqğa qabunmay, rahatsızlanmay tügül çü. Bolsa da, amalı yoq, awletleri özgeler yimik bilim alğannı, üy-eşik qurma aqçası, daçası bolğannı da, maşin de alıp, adamşawlu yaşamağa süyeler. Bular barı da haqıqatğa da qıyışa, oğar birewnü de qarşılığı da bolmas. Qudratnı Yesisi adamlar yoruğu-yolu bulan, xarlısız küyde yaşasın uçun, dünyanı barı da niʼmatın-topuraqnı, ağaçlıqlanı, deñizleni, aylanabızdağı gözellikni yaratğan. Paçalığıbız busa dars beriwçüler, professorlar 15-16 miñ tügül, 60, 70, 80 miñ manat aläpa alıp, yüregi tınışağan küyde yaşamaq uçun şartlar, nizam, imkänlıqlar boldurma qaramay. Şo zaman uruşbatçılıqğa da axır salınajaq edi.
Ne uçun ekonomikanı yoruqlaşdırağan fond aqça toplay yada tış paçalıqlardağı banklarda ne sayalı olanı saqlay? Şo aqçanı, uruşbat da almay, yaxşı, tındırıqlı küyde studentlege bilim bersin uçun dars beriwçülege berme gerek edi. Ör oxuw ojaqlanı tarıq-gerek qurallar bulan yasandırmaq uçun xarjlama tüşe edi.
- Bizin Prezidentibiz awzun tolturup kadr masʼalälanı çeçegende, bir-bir adamlanı qulluqlağa belgileygende, milletleni göz alğa tutabız dedi. Tek qumuqlar işlep gelgen, misal uçun, Hisap palatağa, Federasya Sovetge bizin milletni wakillerin taydırıp, başğalanı saldı. Qumuqlar şo masʼalänı götergende, ol dargi, awar, qumuq yerler yoq, adamnı bajarıwluğuna qaraybız degen edi. Ne busa da, qumuqlağa yetişgende, hal alışınıp qala. Soñ dağı da, M.Aliyew DR-ni Xalq Cıyınını Predsedateli zamanda Babayurt rayondağı topuraqlarda haywançılıqda işleygenler uçun fermalar qurma gerek degen. Haqıqatda busa şo yerlerde awarlar yurtlar qurğan, olanı topuraqnı yesilerine beregen bir kepekge tiyegen paydası da yoq. Özler olar taw rayonlanı tabiliginde. Şo bir yerde de bolğan iş tügül. Eki de masʼaläğa siz neçik qaraysız?
- Kadr masʼalälağa baylawlu — qıyın soraw. Nege tügül de, pelen yerden, qurumdan qumuqnu taydırğan dep aytağanda, biz özge tarmaqlağa, ministerliklege, wedomstwolağa belgilenegen qumuqlanı unutup qalabız, olanı his etmeybiz. Ozoqda, mizanlağa da salıp, tartıp, milletlege göre yerleni paylamaq bek qıyın iş. Gertiden de, har milletge görsetilingen, olanı atına baylanğan, toqtaşdırılğan yerler yoq. Tek umumi alğanda, har milletni arasında prosentlege göre yerleni paylawnu, qulluqlağa belgilewnü saqlama gerek. Misal uçun, qumuqlanı 14 prosenti yaxşı qulluqlarda busa, şo sanawnu saqlama tarıq. Aytağanım, hakimlik qurumlarda çalışağanlanı 14 prosenti añlawlu, bilimli, aburlu qumuqlar bolma borçlu.
Bir-bir qurumlarda, ministerliklerde 40-45, ondan da artıq yıllanı uzağında bir milletni wakili işlep, yolbaşçılıq etip turğan gezikler bar. Sawluq saqlaw ministerlikni alayıq. 45 yıllanı uzağında bir milletni wakili onu başın tutup gelgen. Birisin taydırğanda, qaytarıp şo milletden başğasın belgileyler. Şolay hal medisina akademyada da bar. Aslu halda şo milletni wakillerinden spesialistler hazirlene. Bolnisalarda da, poliklinikalarda da çalışağanlar, işge alınağanlar köbüsü şo bir milletni adamları bolup toqtay. Bu tüz yanaşıw tügül. Sawluq saqlaw ministerlikden bir xalqnı wakili işinden azat bola busa, onu ornuna başğa milletni adamın belgilemege gerek. 45 yıllanı uzağında ministerlikge yada başğa qurumğa bir milletni adamı yolbaşçılıq etip turmağa yaramay, qıyışağan iş tügül. Biz süysek de, süymesek de, özlügünden şo bir milletni ministerligine yada qurumuna aylanıp qala. Bolğan çaqı işge özleni adamların, dos-qardaşın qurşamağa süyeler. Olay misallar köp, olanı tüzleme tarıq.
Eger respublikanı başın tutğan milletni wakili dağıdan da köp özge xalqlağa tergew etme tüşe. Şolay yanaşıw ol adam internasionalist, başğa milletlege abur-sıy da etegenin de, yaxşı qılıqlı adam ekenin de açıq ete. Respublikağa yolbaşçılıq etegen adam başğalanı görmeygen bolup, yañız özünü milletini wakillerin hakimlikge tartmağa, oğar yuwuq etmege yaramay. Biz süysek de, süymesek de, şolay hallar bar. Oğar baylawlu xalq arada razisizlikler de tuwuluna, adamlar rahatsızlanma da başlaylar.
Birdağı yağından, başğa milletleni bilmeymen, tek awarlar bir-birin tuta, qumuqlarda halige şo birlik yoq. Xalqnı arasında birewge baylawlu masʼalä tuwulunsa, qıyıqsıtıwlar bolsa, başğaları şo mağa awara tügül, onu hayın özü etsin, baş çarasın görsün dep qoyalar. Respublikağa yolbaşçılıq etmek de, kadr masʼalälar da politika bulan baylawlu. M.Aliyew de politikanı yaxşı bilegen adam. Bir-bir masʼalälanı çeçme tüşgende, birewleni özüne yuwuq ete, başğalanı arekge tebere. Şonu uçun bizin xalqnı arasında birlik bolmasa yaramay. Şo sayalı da har kim yañız özünü başını hayın etmey, xalqnı qısmatı haqda da oylaşma tarıq. Baliki, xalqnı hayın etegenin açıqdan-açıq görsetip aylanmağa da tüşmeydir. Har kimni içinde, yüreginde patriot hisler, xalqına baqğan süyüwü bolma tarıq. Ne etme gerekni har yerde ayta turmay, içinde saqlap harakat etme tüşe.
Şo temalağa baylawlu biz yoldaşlar bulan cıyılıp, bir-birew bulan yoluğup, olanı arağa salıp laqır etebiz. Şolay giççirek çaradan soñ, haribiz üyleribizge tozulğanda, barı da zatnı unutup, bir taypalar şo masʼalälar ne tarıqdır, ol özünü başın xaşıp aylana, bizge şo tarıq bolsa, soñ qararbız, bolağanı bolur dep aytıp, bir yaqğa yılışalar yada busa bu olay, ol bulay adam dep, har kimge baha berme, başın söyleme qaraylar. Şo uwaq-tüyek sözleni qoyup, olturup, açıqdan-açıq laqır etip, bizge bir yolnu, politikanı yürütme tüşe edi. Bizin adamlar birikmey, bir-birin yaqlamay, har kim özbaşına aylana. Şolaylığıbız birewlege tarıq da dür, iş etip, purşaw etegenler de bar. Köp söz yürülse tügül, iş toraymas. Topuraqğa baylawlu busa bir misal geltirme süyemen. Yañıqumuq degen yurt barnı barığız da bilesiz. Onda üyler işlemek uçun, onu camiyatı harisi üç-dört yıllıq yaşlarına yerli uçastka yerler, topuraq aldılar. Adamlanı xatirin qaldırmaybız dep, yerler berildi. Şo berilgen topurağında eki üy işlengen soñ, üç uçastkası boş qalğan adamlar bar edi. Olanı awletleri de Mahaçqalağa, Kaspiyskige göçüp getgen soñ, şo uçastkalar olağa tarıq bolmadı. Aytağanım ,şonda qumuqlar yaşay. Olar bulan yoluğup, cıyınlar da boldu, laqırlar da yürüldü. Şolay yoluğuwlarda men qumuqman, olay etejekmen, bulay etejekmen, xalq uçun canımnı berejekmen deygenler bar edi. Olar bir iş de etmediler. Hali şo yurtda yaşayğanlanı 30 prosenti — başğa milletni adamları, aslu halda, awarlar. Şo uçastkalanı, topuraqnı olağa kim satıp bergen? Yerlerin satağanda, qaysı milletsen dep soramay, sen neçaqı beresen dep soraylar. Natijada, şo yurtdağılanı 70 prosenti — yerli xalq, 30 prosenti har yerden barğanlar yelegen. Allahğa şükür, olanı arasında türtüşüwler bolmay, paraxat yaşap turalar.
Bir yerden başğa yerge göçüw hali de yürülüp tura. Onu toqtatma da bek qıyın. Babayurt rayonda da şolay hal bar. Şo haldan çıqmaq uçun ne yol qala? Eger de şo topuraqlağa bir xalq yes busa, olanı raziligi bulan şo yerleni satıp alıp, aqçasın alda da onda yaşap gelgen şo xalqğa üleşsin. Şo aqça bulan adamlar özleni iç, yaşaw masʼaläların çeçme bolur. Şolay da etilinmey. O topuraqlarda har yerden göçüp gelip, üyler işlep, yurt qursa, ondan birewnü de çığarma bolmajaq. Şamil rayonğa giregen Üçgentge yetişginçe beridegi Nowıy Uradanı alayıq. Öz zamanında şo yerde ferma yada bir zat qurma dep qarar qabul etilingen. Hali onda busa, tawdan göçüp, üy-eşik qurup yaşayğan neçaqı xozäystwo bar. Olanı ondan çığarmaq uçun, zakonğa göre iş görme tarıq. Ekinçiley, qumuqlar masʼalänı göterip, güç bulan çeçme qarasa da, şo ne bulan bitejekni, neger geltirejekni de bilesiz. Şonu, yüristleni qurşap, saburluq, yoruğu bulan masʼalänı çeçegen yolnu tapma tarıq.
Soñ dağı da, şo topuraqlanı paydalandırmay, bizin qumuqlar qoyup, har yerlege geteler. Yaxşı oñaylıqları, şartları bar yurtlardan da Tümenge, Sankt-Peterburgğa, Germanyağa wa olay başğa yerlege aslu halda bizin qumuqlar gete. O da ekonomika bulan, iş yoqluq bulan baylawlu. İş de yoq yerde cahiller ne etejek? Har kimni tonap, urlap, öltürüp yaşasınmı? Birewleni qanında işleme hasiretligi bar, şo sayalı da har yerlege barıp qazanalar.
- Babayurt rayonnu topurağın yelep, tawdan göçüp gelgenler üyler de işlep, yurtlar da qurup, topuraq, yer sayalı nalogun rayon administrasyağa tölemey çi. Olanı yerli hakimlikge tabi bolağan küyde etse, soñ ne bolajaq edi?
- Olay etse, qumuq adam şo rayonğa bir zamanda da yolbaşçılıq etmejek. Olay hal Qayagent rayonda da bar. Onda qumuqlanı da, dargileni de sanawu halige teñ gele. Xalqnı arasında kisdiregenler, pitne salağanlar bolsa, başğa millet talap etip, hakimlikni özleni qoluna alma qarajaq. Bu masʼaläğa saq bolup yanaşmağa gerek.
- Xizri İsayewiç, qumuqlar sizin Dağıstannı yada partiyanı wakili hisapda qabul etmey, iñ başlap bizin milletden saylanğan deputatğa yimik qaray. Sizin bulan xıylı umutların da baylay. Sizge bugün, bussahat qumuq yurtlarda, qumuq rayonlarda bolup turağan gerti halnı yetişdiregen, şonu iş etip axtarıp, yazıp aldığızğa salağan kömekçilerigiz barmı? Yada siz olarsız da mundağı hallanı bilemisiz?
- Birinçiley, munda esgerilgen topuraq masʼalädan başlayıq. Nege tügül, RF-ni de, respublikabıznı da zakonları bar. Respublikanı zakonları Rossiyanıkine qıyışıwlu gelme tarıq. Bu yerde birew de zakonnu alışdırma, yañılıq etme bolmay. RF-ni zakonuna tüzeltiwler etmege qıyın. Tek, qayırmas dep, yürekge maslahat salıp, qol sillep qoyma yaramay, harakat etme tarıq. Munda topurağıbızda başğa milletler üyler-eşikler etip, yurt qurup yaşay dep esgerdik. Şo yerler özleniki degen oy olanı başında, yüreginde tezoq siñip de, tamur atıp da bitgen. Eger, şo masʼalänı göterip, bir yollar, qaydalar bulan topuraqlanı birew çığarıp alma qarasa, ol respublikanı duşmanı yimik bolajaq. Ekinçiley de, bu yurtlanı, awullanı topuraqğa yes rayonlanı sostawına almaq masʼaläğa bek saq yanaşmağa gerek.
Hali qumuq adam yolbaşçılıq etegen bir şahar da yoq. Rayonlağa baylawlu da şolay politika yürüle. Misal uçun, "Xasawyurt şahar" munisipal quruluwunu da wa şahar administrasyanı da başçıları bir milletni wakilleri. Prezident şoğar baylawlu masʼalänı göterip, "Buynaksk rayon" munisipal quruluwnu başçısın qumuq, rayon administrasyanı başçısın etip başğa milletni adamın salma tarıq dep bildire. Ol şo masʼalänı çeçiwnü, iñ başlap, Xasawyurtdan başlasın. Nege onda şaharnı da, administrasyasını da başçıları bir milletni adamları dep oğar tiydirip aytğanda, şonu uşatmadı. Şossahat, biz sağa ne yamanlıq etgenbiz dep razisizligin bildire. Men qumuq xalqnı wakili bolğan soñ, oğar etilinegen qıyıqsıtıwlar, toğas salıwlar mağa da tiymeymi, şonu añlama süymeyler.
Tüz oylaşasız, men qumuq xalqımnı adamıman, xalqdan aldın mağa ullu şanjallar da, qulluqlar da tarıq tügül. Men xalqdan ayrılmay, har zamanda da onu talapların yaqlajaqman, şoğar birewnü sözü de bolmas, şeklenmege de tüşmey. Eger de xalq arada lap da ahamiyatlı, ullu maʼnası bulanğı masʼalä tuwulunup, mağa birewnü aldına barıp, şonu çeçme tüşse, men har zamanda da barı da işimni taşlap, onu bulan maşğul bolma hazirmen. Nege tügül, men yaş tügülmen, olanı añlama taman çaqı yıllarım bar. Munda bolup turağan işleni de men yaxşı bilemen. Olanı harisini ne xıyalları barnı, ne yimik muratlanı göz alğa tutağannı, soñ olar neger geltirejegin de yaxşı bilemen. İñ başlap, özümnü yaşlarımnı da, olanı awletlerini aldında xalqımnı masʼalälarına baylawlu cawapsızlıq küyde yanaşsam, birdoqda tüz de bolmajaq, şo bir dazuğa da sıyışmajaq, soñ olanı betine de neçik qararman. Ozoqda, xalqnı arasında ne iş yürülegenni, ne bolup turağannı haqında mağa tolu bolmasa da, maʼlümatlar yetişe. Birdağı keren de aytaman, kürçüsü, maʼnası, paydası bulanğı masʼalä tuwulunup, şoğar baylawlu respublikanı yolbaşçılarından qayrı, dağı da ördegi hakimleni üstüne barma tüşse de, men şonu da yaşawğa çığarma harakat etejegim haq.
- Xizri İsayewiç, Siz "Yoldaş" gazetni haqında durus aytdığız. Birgine-bir milli, ana tilibizde çığağan respublika gazet bolğandan soñ, onu enniden soñ da saqlamaq uçun barıbızğa da yazılıwğa tergew berme tüşe. Sizin yimik xalqğa yüregi awruyğan adamlar da bu işge qurşalmasa, gazetni tirajın götermege bek qıyın. Şoğar baylawlu neçik kömek etmege bolasız?
- Birinçiley, men, özüm xarjın berip, dos-qardaşımnı da yazdırtajaqman. Men, qumuq rayonlanı wa özge qurumlanı yolbaşçılarına aytıp, tilep, olanı da şo masʼaläğa qurşamağa qararman. Dağı da men bilegen, tanıyğan bankirler bar, olanı da qoşup, bir rayonnu yada şaharnı gazetge yazdırmağa aqça bersin dep aytıp qararman. Men bolağan kömegimni etejekmen, şo masʼalänı boynuma da alajaqman.
- Siz DR-ni Hukumatını Predsedatelini qulluğundan tayağanda çığıp aytğan sözlerigiz esibizde qalğan. Şonda siz, yañız men tügülmen, mundan getegen dağıdalar da bolajaq degen edigiz. Şonu siz neni, kimleni göz alğa geltirip aytğan edigiz?
- Bar yaqdan, alğa getgen kapitalist paçalıqlarda işleygenler haqılsız adamlar tügül. Olar hisap etegen küyde, ör, paçalıq qulluqlarda çalışağan yolbaşçılar beş yıldan soñ işleygen yerin alışdırma gerek. Nege tügül, adam şo işge üyrenip de qala, kemçiliklerin de görmey, özüne tabi bolağanlanı, talaplanı kütegenleni qızğanma başlay. Şolay bolma da bola. Ondan qayrı da, özüñ de daim bir masʼalälardan talasan, qawşalasan. Ekinçiley de, eger sen bir işni, xıyallanı başından axırına yerli yaşawğa çığarma talpına, qast ete busañ, olar türlü-türlü sebepler, hallar, purşawlar bahana bolup, çeçilmey qalsa, qarsalamay, talçıqmay, yüregiñe tiymey bolmay. Özüñ süyegen küyde işni kütme bajarılmasa, toğaslar salına busa, şoğar yüregiñ neçik tınışajaq? Men DR-ni Hukumatını Predsedatelinden tayıp, başğa qulluqğa çıqğanıma şo yanı da sebep boldu.
Şo zaman, siz de esgergen küyde, men aytağan sözler kadrlağa baylawlu edi. Nege tügül de, adamlar ör, paçalıq qurumlarda daim bir taypalar işlep, yolbaşçılıq etip tursa, olardan tez yalqa. Yañı yolbaşçı tüşse, misal uçun, RF-ni Prezidenti D.Medwedewni alayıq. Biz onu hali de tanımaybız, paçalığıbızğa ne xayır, ne payda geltirejegin de bilmeybiz. Tek yüregibizde onu harakatı bulan yaşawubuz türlener, yaxşılaşar degen umutlar tuwa, oğar inanma süyebiz. Soñ, ol ör oxuw ojaqda da işlegen, studentleni de halın-günün bile. W.Putinden ese 15 yıllağa yaş da, cah da, canlı da dür. Ol xalq bulan hallaşıp, gelişip, onu qıyının-tınçın añlar degen oylar bulan turabız, yaxşı umutlanı üzmege süymeybiz. Çağına türtüp aytağanım tügül, 70 yılından soñ işleme birewge de tınç bolmay, sawluğu, qarqarasını güçü de osal bola. Şonu uçun da yolbaşçılar, ör qulluqdağılar alışınma gerek.
- Xizri İsayewiç, siz gelip, bizge köp masʼalälanı haqında oylaşmağa ariw sebep boldu. Sizin darajağızdağı adam gelip, bulay açıq laqır etegeni birinçi gezik. Sizge barakalla.
- Sizge de barakalla. Bugün siz bergen sorawlar meni de oylaşdıra. Qumuq xalqımnı wakili bolğan soñ, men onu hayın etip, enniden soñ da dağı da yaxşı yanların görsetip çalışmağa qast etejekmen. Sizge barığızğa da sawluq, yaratıwçuluq yoluğuzda üstünlükler yorayman.
Laqırlaşıwnu yazıp hazirlegen Paxu HAYBULLAYEWA, İ. SOSURAYEW çığarğan surat
"Yoldaş", 06-06-2008