Bu yoluğuwda men Burliyat İbrahimowanı kelpetinde yañız RSFSR-ni xalq artistkasın görüp qoymadım, özden adamnı, bajarıwlu tiştaypanı, qujurlu laqırdaşnı, inamlı sırdaşnı, adilli nasihatçını, haylı ullananı his etdim. Paçalıqnı yağından berilgen hürmetlew atlar da, ullu sawğatlar da, tıñlawçularını deryaday süyüwü de Burliyat İbrahimowanı asil xasyatın alışdırıp bolmağan.
- Burliyat Akaşimowna, siz barı da yetişgen örlüklerigizge de qaramaylı, bir başlap tiştaypasız. Tiştaypa uçun yaşawda iñ de aslu zat ne bolma gerek dep esigizge gele?
- Men oylaşağan küyde, tiştaypa uçun iñ de aslu zat — ol tutğan ojaq. Biz, tiştaypalar, ahlü qurmaq, ojaq açmaq, ana bolmaq uçun yaralğanbız. Bizin uçun kürçüsü bek, tatıwlu ojaqdan artıq nasip bolmas.
Olay aytağanım, meni ahlüm bar, yaşlarım bar dep üyden çıqmay turmaq deygenim tügül. Tiştaypağa özün unutup, özün bütünley ahlüge, yaşlağa qurban etip qoymağa da tüşmey. Tek birinçi yerde tutğan ojağıñ bolmağa gerek.
- Ahlü, yaşlar sizin işigizge purşaw etmedimi?
- Etmedi. Men ahlü borçumnu da, ana borçumnu da kütüp bolğanman dep esime gele. Ozoqda, neçaqı bola busa da qıyın edi. Geliw-getiw bizin üyde köp bola edi. Qonaqlanı da qarşılap, yaşlarımnı da paraxat etip, yatdırıp, opurağımnı da cuwup, erten yağınıp-tağınıp işime bara edim. Adamlanı busa men yañız özüme qulluq etip tura dep esine gele edi. "Seni üyde qulluq etegen adamıñ barmı?" — dep sorayğanlar da yoluğa edi. Aytağanım, adam özü süyüp tañlağan kasbuğa qanı-canı bulan berilmege gerek. İşiñni de, ahlüñnü de bir yimik süye busañ, barı da zatnı ebin tabıp bolasan.
- Özügüznü bay yaşaw sınawuğuznu töründen qarağanda, sizin iñ de süyündüregen esdelikler qaysılardır?
- İñ de birinçi süyünçüm — yaşlıq. Meni ullanam arğançı edi, atam sahnada türlü-türlü biyiwleni sala edi, ullanamnı erqardaşı Tatam Muratownu da bilesiz. Aytağanım, şolay pahmulu adamlanı arasında ötgen yaşlıq süyünçlü bolmay bolamı dağı?! Aytağanım, atam, ullanam bulan mağa yetti yıllıq çağımda Moskwağa barmağa nasip boldu. Biz Kremlni sahnasında özübüznü hünerleribizni görsetdik. Şonda birinçi sıdıralarda olturup Stalin, Molotow, Kaganowiç wa özgeleri bar edi.
Ondan soñ, 17-18 yıllıq zamanımda ullanam meni arğan soqmağa, yırlamağa üyretdi. Men adamlanı aldında arğan soğup, yırlap, konsertlege yürüme başladım. Şo günleni de men ullu süyünç bulan esge alaman.
Sahnağa çıqsam, qarawçular meni atımnı aytıp qıçırıp, xars urup qarşılay edi. Şo da mağa süyünç wa şatlıq qoşulğan şerbet suw yimik tiye edi.
Dağı da aytsam, 1960-nçı yılda mağa ekinçiley de Moskwağa dekadağa barmağa tüşdü. Şondan qaytğan soñ "Dağıstannı at qazanğan artistkası", uzaq qalmay "Dağıstannı xalq artistkası" degen atlar berildi.
- Burliyat Akaşimowna, siz özügüznü kitabığızda yazağan küyde, yaş yıllarığız atağıznı aldında ötgen. Atağız qattı adam bolğanın da, anağız bulan yaşırtğın görüşegenigizni de esgeresiz. Tek şolay ahwalatlar sizin yüregigizde açuw-öçlük tuwdurmağan. Sizin anağıznı görme de qoymayğan atağıznı atın ullu süyüw bulan esgeresiz...
- Ozoqda esgeremen. Ol — meni atamçı. Kim bile ata-anamnı ayrılmaqlığına ne sebep bolğannı? Ne bolsa da, awletleni ata-anağa sud gesmege ixtiyarı yoq dep esime gele.
- Siz bizin yırawlarıbıznı arasında birinçilerdensiz. Şo birinçilikni bugünge yerli saqlap da turasız. Birinçilege busa bir zamanda da tınç bolmağan...
- Mağa bergen bahañ sayalı köp sawbol. Gertiley de, qumuq yırlanı yırlağanlardan men birinçi edim. Hali, Allahnı yaxşılığından, bizin köp yırawlarıbız bar. Dağı da bar bolsun, ya Allah.
Bizin zamannı da, haligi zamannı da teñleşdirgende, kök de, yer de yimik başğalıq bar. Bizge toylarda yırlamağa yaratmay edi. İırlayğan yırlarıbız köp ullu tergewlerden ötüp, neçe kerenler alışınıp, tiyişli darajağa yetgende tügül ese, tıñlawçulanı aldına çıqmağa qoymay edi. Men busa inçesanyatnı köp süyegenligimden kasbumnu qolumnu ayasında saqlağanman.
- ?
- Añlatayım. Men artistkaman, tiyişsiz majlislerde ortaqçılıq etmegenmen, yırlama özüm özüme ixtiyar bermegenmen. Qaysın-birin aytıp başıñnı injiteyim. Yaşawum "yaramaylardan" tolğan.
Ondan soñ da, bizge köp az alapalar berile edi. Şo az aqçalar da bulan ahlünü de saqladıq, namuslanı da kütdük. Neçaqı da qıyın yıllarım bolğan. Şo yıllarda mağa: "Weçerlege, toylağa yırlamağa gelseñ, onçaqı-munçaqı aqça berejek edik", — dep tileygenler köp bar edi.
- Siz?!
- Yaramay! Men artistkaman! Tilep gelgenleni de, xatiri qalmayğan küyde: "Şolay zatnı aytıp menligimni yer etmegiz, men gelmeymen, geçip qoyuğuz", — dep, yolğa salğanman.
- Köp yırawlarıbız barın esgerdigiz. Olanı haqında ne dep aytıp bolasız. Bugüngü yırawlağa tınçmı?
- Bugüngü yırawlar barı da zatnı aqça bulan etip bola. Yırlamağa süye busañ, aqçañ da bar busa, kompüterni güçü bulan yırlap qoyasan. Pahmuñ barmı, sahnada özüñnü neçik tutasan, neçik giyinesen — birewge de awara tügül. Olanı yırlarını sözlerin, maqamın tergeygen adam yoq. Kim ne süyse, neçik süyse yırlay. Aqçası berilgen. İñdesi, barı da orus küyge qaytıp bara. Ondan da ötüp, başğa paçalıqlanı küylerine bek muştarlılar. Konsertlerin de ete, weçerlege de bara, toylarda da yırlaylar, sponsorlar da tabalar. Şo sayalı aqçası da bola, süyegen küyde yaşap da bolalar.
Ozoqda, arasında pahmuluları da yoq tügül. Bizin yimik ullular beregen nasihatlağa tıñlayğanları da bar.
- Siz olağa ne yimik nasihatlar berer edigiz?
- Yırğa pahmusu da, işine süyüwü de bar adam, birinçiley, yırlayğan yırını sözlerine tergewlü bolmağa tüşe. Qaysı sözler de neçik maqamğa qıyışıp qalmay, şonu da unutma yaramay. Sahnada qarawçulanı yañız yırlanağan yır, çalınağan maqam tügül, artistni görünüşü, özün tutağan küyü de razi qaldırmağa gerek. Hona, şo zaman aytma yaray men tiyişli darajada yırlap boldum dep.
- Siz toylanı esgerdigiz, haligi toylağa neçik baha beresiz?
Toy barmı hali?! Qaydağı orus küyleii de soğup, quturğan şaytanlar yimik barı da ortalıqğa da çığıp atıla. Olay toy bolamı xari?! Qayda qumuq sarınlar, qayda ağaçqomuz, qayda arğan-tep bulan etegen toylar?! Erişip aytılağan sarınlarıbıznı çı aytma da aytmay qoyayım.
- Siz, küyge qarağanda, yañız inçesanyatdağı almaşınıwlağa tügül, barı da yañı yaşawnu barışına razi tügülge oşaysız.
- Yoq, yoq, men bugüngü halğa razi tügülmen. Aldağı zamanlarda neçaqı qıyınlıqda yaşasaq da, tatıwluq, birlik bar edi. Hali birewnü de bir zatğa da tamaşağa qaldırıp bolmaysan. Barı zat da bar, tek rahatlıq yoq. Ne yaşawdur bu?! Dawda da ölmegendir şunçaqı adam. Har gün öltürüw, atıltıw. Ne bahana bolup da xalq qırıla. Arabızdan, çöplep-çöplep degenley, bar degen ulanlarıbıznı öltüre. Rahmu degen zat qalmağanmı dünyada?!
- Şulay dewürde yaşörümleni gelejegi neçik bolar dep esigizge gele?
- Neçik bolajaq edi, dewürge göre bolajaq. Muna tünegün meni bir tanışım, ullu bolğan adamlar, eri de bulan üyge qaytıp gelegende, skameykada olturup, külep-oynap turağan cahil yaşlağa yoluqğan. Özler ötgende, birisi atılıp turup, aqsaqlayğan bolup, bizin yürüşübüznü mısğıllay, qalğanları da oğar küley dey. Şonda toqtap, şolağa: "Balam, seni yoqmu ullanañ, ullatañ? Seni ata-anañ qart bolmajaqmı? Sen ullu bolmajaqmısan? Nege şolay yaman zatlanı etesen?" — dep aytdım dey.
Ne aytarsan?! Haligi cahiller erkinlikde, süygenin aşap, süygenin giyip, süygen küyde yürüp ösgen. Namus-yah unutulup bara, edepsizlik, rahmusuzluq üst bolglan dewür. Yırçı Qazaq da aytglanlay: "Dewür, dewür, pitne dewür zamanlar" tuwglan...
- Yaşörümleni barısın da bir sıdırağa salıp qoymadıqmı eken. Olanı arasında da adamlığı bulanğıları yoluqmay qalmaydır, neçik oylaşasız?
- Yoluğa, wollah. Neçaqı da ata-anasın, milletin süyündürer yimik ulanlarıbız-qızlarıbız da bar. Şo haqda da bir misal geltirmege süyemen. Bir gün üyge qaytıp gelegende, alda esgergen yimik, bir neçe yaşörüm sigaret tartıp, olturup tura. Meni görgende, olar qannaqların taşladılar. Arasından birisi, üstüme gelip: "Awtograf dayte, pojaluysta!" — dedi. Qaradım, ruçkam bar, yazmağa kağız yoq: "Balam, meni yazmağa zatım yoq", — dedim. Şo cahil ulan, kurtkasını aldın açıp: "Şunda yazığız da!" — dep aytdı. Hona şo mağa zal tolğan adamnı xars uruwlarından artıq edi. Şolay cahilleribiz de bar, Allahğa şükür.
- Alla Pugaçöwa, özünü konsertinde sahnağa çığıp, zalğa qarap: "Men ullu bolaman, meni tıñlawçularım yaş bola!" — degen edi. Özügüznü tıñlawçularığıznı haqında siz ne dep aytar edigiz?
- Alla Pugaçöwa tüz aytğan. Bizin çağıbızdağı, bizin yırlanı haq yürekden süyegen, añlayğan adamlanı xıylıları dünyadan getgen. Meni konsertlerimde, sahnağa gelip yayağımdan da öbüp: "Meni anamnı, ne de atamnı iñ de köp süyegen yırawu edigiz!" — dep aytağan yaş adamlar köp bola. Şolay yanışıw, ozoqda, süyündürmey bolmay.
- Burliyat Akaşimowna, adamlanı arasında, ayroqda sizin yimik yarıq pahmu, özgelerde suqlanıw, günçülük tuwdurmay bolmay. Sizin gülleygenlege neçik yanaşasız?
- Wollah, qızı, neçaqı da yüregim de yarılğan, köp purşawlar etmege qarayğanlar da bolğan. Konsertni aldında şarfımnı yoq etip de qoyğan ediler. Mağa nege berile "xalq artistka" degen at, özüne nege berilmey dep Moskwağa yazıp yiberegenler de boldu. Qaysın-birin aytayım. Olar barı da yaşawda bolağan zatlar...
Meni bir qurdaşım bar edi. Atın aytma süymeymen, başğa millet. Konserglerde qarawçulanı yanından mağa biraz artıq tergew bolsa, bir artıq gül uzatılsa, şişip-göbüp qala edi. Heyler, añlap bolmay assi bolaman, men qumuqça yırlayman, meni tıñlawçum başğa. Şonu añlamağa yaramaymı talaysızğa. Tek men, har zaman da, onu üstüne barıp, nege paşmansan, xatiriñni sama qaldırmadımmı eken dep, şo aralıqda tizilmege turağan taş barunu buzma qast etgenmen. Haman da şolay etip turmağa zamanıñ da, göñüñ de gelmey de qala çı...
Mağa "xalq artistka" degen at berilgende o amalsıznı başından getgen hal!
- Siz neni geçin bolmas edigiz?
- Men barı da zatnı geçip bolaman. Allah mağa şolay rahmulu yürek bergen. Şo da meni birdağı bir baylığım. Ozoqda, sağa namart çıqğan adamdan geçip qoyğan uçun içiñdegi yara saw bolup da qalmay, açıtğan canıñ unutup da bolmay. Tek yamanlıqnı yüregiñde cıyıp turğan sayın, o köp bolsa tügül, kemimey. Şo sayalı geçip üyrenmege gerek. Yürekni yaman hislerden taza saqlama qast etip, neçaqı sağa yamanlıq etgen adamnı da yaxşı xasyatların alğa salıp yaşasa, biraz tınç bola. Biz neçaqı yaman dep aytağan adamnı da bir sama yaxşı xasyatı bolmay qalmay. Kürçü etip, yaxşılıqnı saqlama gerek bola. Yürekni açuw-öçden tolturup yaşamaq sawluq uçun da zarallı, Allahdan da ayıp.
- Burliyat Akaşimowna, siz yetişgen örlükleni yolu neçik qıyın, neçik çetim bolğanlığı barıbızğa da belgili. Tek siz özügüznü öktem başığıznı göterip, bussahatda da sahnanı biykesi bolup turasız. Bugün sizin uçun iñ de ullu süyünç ne bolar edi?
- Tüz aytasan, qızım. Meni ösüw yolum da, yaşaw yolum da tınç bolmağan. Meni başımdan köp qıyınlıqlar getgen, köp qayğılanı yutğanman. Dağısın aytmağanda, ulanım Rasulnu qayğısı da taman edi. Ne etme gerek?! Allah yazğannı adam buzup bolmay. Canıbız çıqmağan soñ, yaşamasaq da qutulmaybız.
Süyünç dep ayta busañ, meni uçun bugün köp ullu süyünçler bar. Allahnı yaxşılığından awletlerim buzuq bolup, adamlanı nalatın almadım. Ulanım yat yerlerde öz bilimi, öz talpınıwu bulan polkownik bolup geldi. Qızlarım da, ör bilimler alıp, ojaqlar da qurup, yaşap turalar. Yaşlarımnı yaşları da süyündürse tügül, talçıq bermegen.
Uzaq yıllanı içinde xalqımnı mağa baqğan süyüwü kemimedi. Men de işime, xalqıma haq yürekden berildim. Yürekde heç hökünçüm yoq. Adamlanı arasında aburum da bar dep esime gele.
Gelegen yılnı mart ayında 80 yıllıq yübileyimni de qarşılama umutluman. Ozoqda: "Hali çi şu sahnanı qoysa da yaray edi", — dep aytağanlar da bardır. Tek meni sahnağa çığarağan — xalqımnı süyüwü. Şo ullu süyüwnü men de yer etmegenmen dep oylaşaman.
- Yübileyigizge süyünç bulan yetişmege Allah nasip etsin.
- Köp sawbol.
Laqırlaşıwnu yazğan Gögürçün Atayewa
"Yoldaş", 02-12-2011