Ötgen günlerde "Yoldaşnı" baş redaktoru Kämil Aliyew redaksiyada belgili yazıwçu, qumuqlanı tarixine bağışlanğan wa oxuwçulanı yanından geng küyde tergew qazanğan bir-neçe asarlanı awtoru Bammat Atayew bulan yoluqdu.
- Bammat-muallim, redaksiyağa gelip ariw etdigiz. Xoş geldigiz! Sizge tezden bir-neçe sorawlarıbız bar edi. Razi busağız, şolanı aylanasında laqır yürüter edik...
- Buyuruğuz. Bütün ömürüm tarixibizni axtara getip bara. Tarixni axtarmaq onu yazmaq yimik ahamyatlı zat dep aytalar.
- Tüz aytalar, amma artdağı waqtiler tarix yazağanlanı asarların oxuğanda, tamaşa zamanlar gelgen dep oylaşasan. Tarixi haqlıqğa qıyışmayğan neni de yazıp, neni de aytıp çığalar.
- Razimen, gertiden de, tamaşa zamanlar gelgen, Qazaq da aytğanlay, yañız tarixge baylawlu da tügül.
- Muna hali-halilerde bir belgili tarix axtarıwçunu bizde çığağan gazetleni birini redaktoruna bergen bayanlıq bulan tanış boldum. Baliki, siz de oxuğansızdır... Ol xazarlanı wa qumuqlanı talihine baylawlu suallağa, men oylaşağan küyde, yañılış cawaplar bere. Laqırıbıznı bulay sorawlardan başlama süyemen: — Xazarlar kimlerdir? Olanı asluları wa nasluları kimlerdir? Bizin, qumuqlanı, olar kimi bola?
- Çeçekleniw waqtisinde xazar dewleti köp yerleni biylegen. Onu dazuları günbatışdağı Kiyewden, güntuwuşdağı Xorezmge, qıbladağı Derbentden, şimaldağı haligi Woronejge yetişgen.Cıns yaqdan xazarlar dep aytılağan qawum türklerden bolğan. Bulay aytğanda, olar qumuqlanı ata-babalarından bolğan, nege tügül de olar özge bırınğı türk qawumlar yimik qumuqlanı etnogenezinde ortaqçılq etgen.
"Xazarlanı böşügü Şimalı Kawkazda, Kaspiy deñiz boy tüzlügünde çayqalğan" — dep taşdıra, olanı tarixin terenden axatarğan rus professor, arxeolog, tarix ilmulanı doktoru S.A. Pletnewa, 1986-nçı yıl Moskwada "İlmu" basmaxanasında çığartğan "Xazarlar" degen kitabında. Artdağı zamanlarda ötgerilgen yañı axtarıwlanı natijasında alimler xazarlar bu topraqlarda gelginçi tügül, yerli, minalı xalq bolğanın da toqtaşdıralar. Aytağanım, xazarlanı özübüzge, yani Dağıstanğa bir zamanlarda gelip yerleşgen yat qawumlağa yimik qaramaq bir yañılış zatdır. Tarix bulan terenden maşğul bolağan rus yazıwçusu A. Soljenisın artadğı yıllarda çıqğan "Dwesti let w Rossii" degen kitabında, "Xazarlanı tuwra warsileri (xazarlardan qalğanlar) Kawkazda — qumuqlar, Qırımda busa — qumuqlağa qardaş bolağan qırım tatarlardır" dep yaza.
Xazarlar 635-nçi yılda özleni hakimligini tübünde Şimalı Kawkaz türk qawumların birikdirip, "Xazar imperyasın" qura. Oğar özler, xazarlar qawumu, bulan tili bir, dini bir, demek, — bir tabyatlı, bir tamurlu özge türk qawumları sawirler (suwarlar), bulğarlar, akasirler (ağaç erler), barsiller, kamaklar (qumuqlar) qurşala.
Bulanı birinçi taxşaharı, yani başgenti Semender, başğaçalay aytğanda, — Anjiqala bolğanı da tarixlege belgili. Tarixge hürmet etip üyrengen har alimge bu haq gerti zat. Haq gerti zatdan bir-bir axtarıwçular neçaqı qaçma qarağan bulan da o bajarılmay. Yalğannı artı tez ne geç açılmay qalmay. Yalğan aytğannı aburu kemise tügül artmay.
- Yaxşı. Bulay bir soraw. Artdağı yıllar bir-bir axtarıwçular alimler, qumuqlar Şimalı Kawkazğa X1-nçi asruda gelgen kimaklar, yani qıpçaqlar degen pikrunu yürütme qaraylar. Sayki, mundan aldağı dewürlerde olar munda bolmağan.
- Şo bir tarixi haqıqatğa da qıyışmayğan yañılış, yalğan (!) pikru. Qumuqlanı tarixin ne etip de bolğan çağı qısğartma qarayğanlar bar. Bir-bir milli tarix yazıwçular haligi dağıstanlı xalqlanı birlerin bırıñı türk qawumlar bulan genetika baylawluğu yoqluğuna da qaramaylı, olağa güçden "qardaş" etme hitineler. Qumuqlanı busa, ne qadar, olardan ayırma süyeler.
Bırıñı türk qawumlar Şimalı Kawkaznı Kaspiy yağa tüzlügünde bizin yañı dewürnü baş waqtilerinde bolğanı ilmuda malim. Olanı arasında kamaklar, yani qumuqlar da bolğan. Bizin dewürnü 175-182-nçi yıllarında yaşağan geograf Pliniy bildiregen küyde, "Kaspiy yağa tüzlügünde bırıñı zamanlardan berli kamaklar yaşay". S. Bronewskiy, A.-K. Bakixanow yimik X1X yuzyılda yaşağan alimler wa soñğu belgili tarixçiler (S. Tokarew, L. Lawrow, Z. Togan, F. Kırzıoglu) qumuqlanı şo örde esgerilgen kamaklanı naslusu ekenni isbatlaylar. IV-XI asrularda busa ermeni, rum tawarixlerinde de Şimalı Kawkazdağı gunn qawumlanı arasında gunnug-undurlar (haligi til tarjuması: gunnug qawum) degenleri bar. Alimler şo gunnuglanı qumuqlar bulan baylaylar. Qumuqlağa baylawlu maʼlumatlanı IX X asrularda yaşağan arap yazıwçular Baladzorini, Masudini, Kufini, Xaukalnı, ibn Rustanı, at-Tabarini VII-VIII asrularda Şimalı Kawkazda, Kaspiy yağa tüzlügünde yüz yılğa yuwuq yürülgen arap-xazar dawuna baylawlu yazılğan asarlarında tababız. Olar "qumuq" degen qawum atnı "gumik", "gumuk" dep yazağanlıq bizin dewürdegi bir-bir tarixçileni başın qarışdıra "Gumuk", sayki, qumuqlanı atı tügül, olay dep laklağa aytıla bolğan dey olar. Bir yañılış pikru.
"Gumik" dep başlap orta fars tilinde yazılğan, arap awtorlar da şo qaydanı saqlağan. Masala, "Şirwannı wa Derbentni tarixi" dep XU asruda yazılğan kitapda "Şimaldan Käfir-gumikler al-Babnı (Derbentni) gentlerine çabıp, köp muslimannı öltürgen, malın-mülkün talağan, yasaq salğan" dep aytıla.
Arap awtor İbn Rusta, VI asruda iran-xazar aralıqlanı haqında maʼlümat bere turup, şo arada "gumikni" de esgere. "İrannı şahı Anuşirwan 570-nçi yılda Alal-i Gumik beklik qalasın tikgen" dep yaza ol. Şo beklik haligi Käpir Qumuqdur. Bulay maʼlumatlanı dağı da geltirme bola...
Şulay bir zatnı da aytmasa bolmay. Söz yürülegen dewürlerde qaysı busa da bir qawum, dewlet birligine giregen bir qawum özgelerinden hakim çıqsa, örlük qazansa, o orlük qazanğan bölüknü qawum atı (etnonimi) bütün dewletni xalqını atına aylana bolğan. Xazarlar degende de, biz bu paçalıqda bir xalq bolup birikgen köp qawumlanı, olanı arasında da kamaklanı, yani qumuqlanı görmege, hisapğa almağa gerekbiz. O zamanğı ata-babalarıbıznı qawum atı kamak, dewlet birleşiw atı busa xazardır. Xazarlanı qumuqlardan ayırağan, qumuqlanı bulğarlağa, qıpçaqlağa qarşı salağan bir-bir tarix yazuwçular qumuq (türk) etnogenezine xas etnopolitika almaşınıwlanı, yañıdan formalaşıwlanı logikasın añlamayğanlardır dep oylaşaman. Belgili kawkaz, qumuq tarix axtarıwçusu İ. Pantüxow da yazğanlay, soñğu asrularda, yani XI-XIII-nçü asrularda, xazar atı tarixlege çomulğan, qumuq atı, qumuq milleti, busa daimge qalğan wa özünü milli esinde, milli tilinde, milli kulturasında xazar-bulğar (gunnlar) warisligin qoruğan.
Sözümnü uzata turup aytma süyemen. Xazarlar özler de kimleni nasluları wa kimleni asluları ekenni yaxşı bile bolğan. Yusup (İosif) paçanı Kordowağa (İspanya) yazğan kağızında o haqda mekenli maʼlumatlar bar. Terek tamurların sezmey, his etey bolamı — bolmay. Haligi qumuqlar da şo xazar terekni bir butağı bolğan soñ, geng yewrazya geografyasın quçaqlap alğan öz türk tamurların sezmey, ana toprağını dahnisin emmey qalmağan wa bolma da bolmay.
- Bulğarlağa baqğan yaqdağı qarawuğuznu da açıq etsegiz ariw bolur edi.
- Eteyim. Yañı ilmu axtarıwlanı natijasında qazanılğan añlawlağa göre haligi qumuq tilni özeginde bir türlü bulğar til substratı (söz warisligi dep aytsaq da yaray) saqlanğan. Şo da qumuqlanı bulğarlar bulanğı genetika baylawluğun görsete. Bu bir. Ekinçiley de, tarixge göz qaratsaq, toplanğan maʼlumatlanı tarixni süzgüçünden geçirsek, bulay bir zat açıq bola. Kafkazya bulğarlarını xanı Kubrat 640-nçı yıl geçingende, ulanı Asparux xazarlar bulan dawlama başlağan, tek utdurğan. Wa özüne tabiʼi kawumlanı da alıp, Balkanlağa çığıp getip, onda yañıdan paçalıq qurğan. Muna şo türk paçalığını xalqını atından haligi Bolgarya at alğan wa bir maʼnada Asparuxnu türk bolğarlarını warisleri sanala. Başğa inisi Kuwer busa dağı da ari getip, haligi Makedonyanı, İtalyanı topuraqların öz xalqına yurt etgen. Asparuxnu birdağı bir inisi Kotrag Edil-boy Bulğaryasın qurğanlardan dep tarixlerde belgili. Asparuxnu Batbay degen inisi, tarixlerde aytılağan küyde, ağası Asparuxnu yaqlamağan, ol başğa yol tutup, xazar xanlanı hakimyatın qabul etgen wa Kawkazlarda qalıp, hakimlik sürgeni yimik, ömür de sürgen. Ol haligi qumuqlar, balqarlar bulan qaraçaylanı ullu atalarını biri sanala.
Demek, haligi qumuqlar bulan balqarlar wa qaraçaylar Xazar paçalığındağı on da qawumnu, olanı da arasında — xazarlar bulan bulğarlanı da, tuwra warisleri sanala.
Şu yerde birdağı bir zatnı taşdırıp aytma süyemen. XU1 yüz yıldan aldağı dewürlerde, ruslar Qazan, Aştarxan xanlıqların yelegençe qumuqlağa qardaş özge türk qawumlanı Kawkazlağa göçüwleri üzülmey turğan. Qumuqlanı özleni bir-bir taypaları da göçmey turmağan. Aytağanım, tarixden ayrı-ayrı faktlanı ayırıp alıp, qumuqlanı, ne de bütün Kawkaznı milli tarixin üyrenmek bir yañılış usuldur. Şo usulnu haligi tarix yazıwçular geng qollaylar, şonu uçun bir-bir yañılış hasillege de geleler.
- Bammat-muallim, bu temağa çıqğan soñ, bulay soraw berme de gerekdir. Şo bir türlü axtarıwçular kawkaz türklerin aytağanda "primitiwnıye koçewniki" degen söznü köp qollaylar. Sayki, tarix boyu bu topuraqlardağı barı da buzuqluqlar-balahlar olanı qolundan gelgen. Hatta çeçek açıp turağan Semender şaharıbıznı da XI yuzyılda axırınçılay olar darba-dağın etgenler. Şo, ozoqda, tübüqaradan yalğan. Siz bu haqda ne oylaşasız?
- Şo olar aytağan göçüwül qawumlanı tarixi rolüne, sivil-camyat darajasına yañılış qaraw. Olağa tüz qıymat bermey turup, biz Kawkaz tarixin tolu wa mekenli añlama bolmaybız. Bu bir. Ekinçiley de, tarixler görsetegen küyde, türkleni arasında, olardan alda yaşağan skifler bulan kimmerleni arsında da bir yerden bir yerge göçüp yaşayğanları bar bolğanı yimik, bir yergede göçmey, bir yerge baylanıp, mekenli yerleşip, şaharlaşıp yaşayğanları da bolğan. Misal uçun, örde biz esgergen xazarlar bulan bulğarlanı alayıq. Tawarixler mekenli esgeregen küyde, olanı arasında şaharlarda yerleşip, makän tutup yaşayğanları bolğanı yimik, özgeleri de bolğan. Xazarya siwilizasyası şahar siwilizasyası bolğanın unutmayıq. Orta asrularda bütün dünyağa öküregen, atları aytılağan xazar şaharları tügülmü?...
- Sözüñ yaxşılıqğa bölünsün, tügül deygenler de barçı dağı: Anjini tarixin alayıq.
- Olaylanı birisine sen, Kämil, özüñ Qumuq madani camyat qurumunu (KNKO) curnalında tiyişli cawap bergensen. Men senden artıq aytıp bolmasman. O sözler ne uçun aytılağannı biz yaxşı bilebiz. Olaylar qumuqlanı tarixlerin de özlege mal etme çalışalar. O taypalar bizin yañız millet hisapda yeñip qoyma tügül, tarixleribizni, tilibizni, dinibizni de yeñme süyeler. Şo gertileşse, ozoqda, yeñilmeygen nebiz qala?.
- Tüz aytasız, Bammat-muallim. Laqırıbız artıq uzatılıp bara buğay. Bir olturup, tarixge baylawlu barı da masʼalanı çeçme qıyın. Oylağan sayın, ozoqda, oy tuwa. Laqırnı şulay bir hasil-i käläm bulan tamamlasaq ariw bolur. Milli tarix bulan milli til, mil his, milli kultura arsındağı baylawluq bek güçlüdür. İnsanlar ilanqığa salağan köp zatlar bar. Amma neni de, kimni de ilanqığa salma, qoyma yaramay. Milli tarix, milli til, his, madanyat...
- ...Pikruñnu uzatayım, bular barı da bizin bir milli karamatlarıbızdır. Olağa baqğan yaqda adilli bolmaq har birewnü insanlıq borçudur. Nege tügül de, milli bayraqğa, sın taşğa tükürmessen, sıylı Quran kitapnı ne yerge de salmassan, el namusnu, milli namusnu, heçge sanamassan, milli tarix bulan da oyunlar oynamassan. Milli karamatları bolmağan xalq millet de tügüldür...
- Sizge barakalla, Bammat-muallim, laqır yañıdan qızıp getme tura buğay...
- Qoyduq. Gazetge laqırğa çaqırğanıñ uçun sağa da razilik.