Alawutdin Qarabudağgent yurtda yaşayğan Haci wa Umusaybat Hajiyewleni ahlüsünde tuwğan. Şkolanı bitdirgen soñ, Xabarowsk şaharda asger qulluğun kütgen. Onda ol fizkultura institutda oxup bilim ala. Yabuşuwnu pankration curası bulan maşğul bolup, dünyanı eki keren çempionu bola, Rossiyanı kubogun eki keren utğan, Yıraq Güntuwuşnu eki keren çempionu, Azyanı kubogun, Xabarowsk şaharını merini kubogun, Saxa-YAqutyanı kubogun utğan, Yaponyada altı keren çempion bolğan Alawutdin HAJİYEW bulan "Yoldaş" gazetni redaksiyasında yoluğuw ötgerilip, qujurlu laqırlaşıw boldu. Şo laqırlaşıwnu sizin tergewügüzge berebiz.
- Alawutdin, eger kim busa da birew tañlağan käsbu yolunda yada tarmaqda üstünlüklege yetişse, başğalar oğar suqlanıp, onu soqmağına tüşme iştahlı bola. Artdağı yıllanı içinde busa sportğa hasiretligi, oğar qurşalağanlanı sanawu arta bara. Seni de sportnu yoluna tüşmekligiñe ne sebep boldu, kim ruhlandırdı?
- 2000-nçi yılda men asger qulluğumnu kütme Xabarowskige bardım. Tüzü, şkolada oxuyğanda da mende sportğa hasiretlik bar edi. Ullulanı, meni trenerim, uşu-sandadan Rossiyanı eki keren, Yewropanı da çempionu Mahammathasan Umaxanownu, özge sportsmenleni üstünlüklerinden quwana, olağa suqlana edim. Armiyada da meni harakatımnı görüp, ofiserler sport harakatımnı uzatmağa imkanlıqlar berdi.
2001-nçi yıl yumuruqlaşıp yabuşuwdan Moskwada çempionat ötgerildi. Onda men birinçi yerni alıp, yumuruqlaşıp yabuşuwdan sportnu ustası boldum. Meni armiyadağı qurdaşımnı sportnu "Draka" degen wersiyasını federasyasında işleygen tanışı bar edi. Ol meni yabuşuwlarımnı görgen edi. Soñ mağa şo qayda bulan yabuşmaqnı taklif etdiler. O çu meni giççiden berli umutum, olay imkanlıq tüşüp turamı dep, onu bulan razileşdim. Şondan işim alğa barma başladı. 2000-nçi yılda busa sportnu "nizamsız" yabuşuw curasına tergew beregenler köp bolup bara edi. Soñ şo federasyada men sportnu şo taypasına ahamyat bergenimni, özümnü güçümnü sınağanımnı süydüler. Şo yabuşuwnu da uşatdım. Men yaşayğan Xabarowskidegi pankration yabuşuwnu federasyası özü bulan kontrakt baylağannı süydü. Men de eki yılğa kontrakt bayladım.
2005-nçi yılda, Rossiyanı kubogun qazanmaq uçunğu çempionatda ortaqçılıq etip, birinçi yerge yes boldum, 2006-nçı yılda ötgerilgen yarışlarda Azyanı kubogun qazandım. 2007-nçi yılda pankrationdan Xabarowskide dünyanı çempionatı ötgerildi. Şo çempionatda finalda belgili, dünyanı eki keren çempionu Armen Garbayan bulan yabuşdum wa oğar utdurup, mağa gümüş medal tüşdü. 2007-nçi yılnı may ayında dünyanı dağı da çempionatı ötgerildi. Yañıdan şo sportsmen bulan yabuşma tüşdü. Ondan üst gelip, dünyanı çempionu degen atnı qazandım.
- Biz añlağan küyde, sen Yaponya bulan da kontrakt baylağansan, onda da yaşaysan. Yaponyağa çıqmaqlığıña ne sebep boldu?
- Men Yaponyada yaşayğanım üç yıl bola. Azyanı kubogu uçun ötgerilgen çempionatda Yaponyada atı belgili, bir neçe kerenler çempion bolğan Urita Kodzo bulan yabuşdum. Şo yabuşuw köpleni esinde qalğan. Nege tügül, köpler on minutnu uzağında yürülegen yabuşuwnu axırına yerli çıdap bolmay, yartı yolda toqtatıp qoya. Şo yaponlu sportsmen busa bek çıdamlı, qattı xasyatlı ulan. Ol, toqalap tursam da, on minutnu uzağında yahlanıp, axırına yerli yabuşdu. Onu awurluğu menden artıq da dür edi. Riñden çıqğandan soñ, menden bayanlıq ala ediler, ol busa halsız bolup yata edi. Urita yabuşuwnu toqtatmay, riñni içinde axırına yerli çıdap bolğanın görsetdi. Şolay xasyatlı adamğa hürmet etmey bolamısan dağı. Onu yanına barıp, ariw laqır etdik. Bugünlege yerli biz qurdaşlar da dürbüz. Yaponyada ol meni yabuşuwlarıma qarama da gele, kömekçim de bolup, yanımdan taymay. Berilgen sorawuğuzğa göre aytma süyegenim, Yaponyada Urita Kodzo bulanğı yabuşuwubuzğa qarağanlar. Soñ 2006-nçı yılnı dekabrinde olar meni Yaponyağa çaqırdılar.
- Yaponyada ne yimik natijalağa yetişgensen?
- Dekabrden başlap, bir yılnı uzağında 2007-nçi yıl bolğunça beş keren çempionat ötgerilip, onda yabuşma tüşdü. 2008-nçi yıldan soñ birdağı final yabuşuwum boldu. Şo beş de yabuşuwnu utsañ, başğa darajağa çığasan. Har utğan sayın örge göterilesen. Yaponyadağılar meni yabuşuwlarım nokautlar bulan bitegenine üyrenip qalğanlar. 2007-nçi yıldan bugünlege yerli onda yılnı lap da yaxşı nokauteri hisaplanaman. Yaponyanı altı keren çempionuman. 2008-nçi yılda ötgerilgen axırınçı çempionatda yabuşğan qaydama, men qollağan priömğa yaponlular tamaşa boldular. Şondan soñ menden köp keren bayanlıq aldılar, reklama etdiler. Meni bulan yabuşağan yoldaşım üstümde olturup mağa ura edi. Men busa tüpde turağan küyde urup, onu nokaut etdim. Sportda şolay iş, hal hali bolğunça bir de bolmağan. Yaponlular şonu sırların bilme süyüp, köp qast etip turdular.
- Yaponyada dünyanı çempionatları şolay tez ötgerilemi?
- Onda pankration yabuşuwdan dünya ölçewde birinçi bolğanlar gele. Olanı arasında altı keren çempionat ötgerildi. Şolanı barından da üst gelip, Yaponyanı altı keren çempionu boldum. Bulay alğanda, şo natijalarım dünyanı çempionu degen atnı darajasında bolup toqtay. Yeri gelgende esgerip de qoyayım, sport adamnı bek tarbiyalay. O adamlıqnı, tazalıqnı saqlama kömek ete, ullulağa abur-sıy etme gerekni unutma qoymay. Şo da bek yaxşı.
- Pankration yabuşuw Olimpiya oyunlağa girme imkanlıq barmı?
- Pankration Olimpiya oyunlağa girejek dep çi söz yürüle. Tek girse de, onu atı da alışınmaq, yabuşuwnu qaydaları da yeñilleşmek bar.
- Şo yabuşuwnu haqında añlatıw berseñ ariw bolur edi. Neçik qaydada ötgerile?
- Misal uçun, Rossiyada qollarıña qolğaplar giyme de yaray, yalan qollarıñ bulan yabuşma ixtiyar da berile. Ondan qayrı da, qaysı sanına da, neçik süyseñ urma da yaray. Yaponyada qolğaplarsız çıqma qoymay. Onda yelkesine, arqasüyegine urma yaramay. Yığılğanda tirsekleri, soñ da başı bulan da urmaq geri urula, yaratılmay.
- Belgili çempion, bizin dağıstanlı Wolk-Xan yabuşağanda olay talaplar salınmay edi.
- Wolk-Xannı zamanında yabuşuwnu nizamı başğa edi. Riñge tiyseñ de, yabuşuwnu toqtata edi, hali olay tügül.
- Çempion bolğanlağa yaxşı aqça da beriledir?
- Birinçi yabuşuwğa 5 miñ, ekinçisine 10 miñ dollar berile. Olar meni trenirowkalarımnı tergep qarap, şo qadarda aqça berme yarayğannı añladılar. Şonu uçun da, meni birinçi yabuşuwumnu uşatdılar. Bugünlege yerli, on miñden başlap, bir millionğa yerli, ondan da artıq aqça berme hazirler. Olanı özleni de bu yabuşuwda sportsmenleri bar. Olağa yaxşı qadarda aqça bereler. O da añlaşıla, olar özleni adamları dağı.
- Yatlağa, özge sportsmenlege yanaşıwu başğa dep aytma süyemisen?
- Sen dağıstanlımısan, yaponlumusan, olağa başğalıq yoq. Eger de seni qarawçular, xalq süye busa, senden aburlu, sıylı adam yoq. Misal uçun, konsertlege barsañ, ol ariw yırlay, başğasını tawuşu yoq dep qarawçular yırawlağa baha bere. Sportda da şolay, xalq yaxşı sportsmenleni tañlay, olağa hürmet ete. Xalq tañlay degende, esime tüşdü. Xabarowskide axırınçı gezik ötgerilgen yarışlarda ortaqçılıq etip bolmadım. Nege tügül, meni Yaponya bulan kontraktım bar çı. Şo gün Xabarowskidegi de, ondağı yabuşuwum da raslana edi. Men Yaponyada bolma gerek edim. Tek Xabarowskide ortaqçılıq etmesem de, olar, men de bola dep reklama etip, beletleni satğanlar. Şo çempionat başlanağan gün bolmay turup, men şonda ortaqçılıq etmeygenimni ondağılar bilmegen.
Getgen yıl Xabarowsk şaharnı 150 yıllığın belgileygende, meni "Altın ulan" degen altın medal bulan sawğatladılar.
- Bir taypa sportsmenler güçü, quwatı bolsun dep, tabletkalar, dopiñ qollay. Yaponyada şoğar tergew berilemi?
- Yañız yaponyalılar tügül, amerikalılar da, özge paçalıqlanı sportsmenleri de yabuşuwnu waqtisinde ruhun götermek uçun tabletkalar, dopiñ qollap çığa. Bizinkileni olay xasyatı yoq. Onda içgenmisen, içmegenmisen dep qaramay, tek qalğan barı da yaqdan tergep alalar. Men de, qoşulup özge sportsmenler de yabuşuwnu aldında şikalat aşaybız yada glükozanı içebiz. Bir keren Yaponyada men glükozanı içegende es etgen ediler. Yabuşuwdan soñ, meni arağa alıp, kamerağa çığarıp, neni içgenni bilme süyüp, sorawlar berdiler. Eger men masxarağa şu güçlü darman, şo sayalı utaman dep glükozağa reklama etgen busam, şossahat şonu talap alajaq ediler. Har yaqdan meni tergep, ne etejegimni, neçik yabuşajağımnı, yabuşuwumnu sırların çaqırıp da sorap bilme qaraylar. Men neçik yabuşağanımnı bilmeymen, riñge çıqğanda görersiz dep qoyaman.
- Sen Watanıñnı, dos-qardaşıñnı sağınmaymısan, yalqmaymısan?
- Ozoqda, sağınaman, yalqaman. Sağınğanda, Watanıma gelip, barı xalqımnı görüp getemen. Gelmege imkanlıqlarım da bar.
- Propiskası bolmasa, qayda da yaşamağa bajarılmay. Seniki barmı?
- Propiskam da bar, Yaponyada men olanı pasportun da alğanman, bir yılğa olanı watandaşı da bolğanman. Yıl bitgende, watandaşlığım dağı da üç yılğa uzatılajaq. Gertisi, Yaponyağa barmağa, onda bolmağa bek qıyın. Turistler busa da başğa tügül, viza da açıp, tamojnädan ötüp aeroportuna tüşseñ, sağa sorawlar bermege başlaylar.Şolağa cawap beregende yada kağıznı tolturağanda giççinew xata bolsañ, toçka salmay qoysañ da, seni qabul etmey, qaytarıp baqdıralar. Birinçi gezik barğanda meni biraz ösgen saqalım bar edi. Şoğar şeklendimi, bilmeymen, barı da xalqnı ötgerip, meni toqtatdılar. Tilmaç orus qatın sorawlar berme başladı. Men ne uçun barğanımnı, kim ekenimni axtarıp, açıq etgençe toqtatıp turdular. Onda tiyişli yerge söylep, pelen adam gelgen, onu qarşılama nege çıqmağansız dep bildirdiler. Olar da, aldıma gelip, özleni adatlarına göre, beş-altı keren geçip qoyuğuz dep aldımda başın iyip aylandılar. Hali olanı aeroportunda bolsam, awtografımnı alma xalq cıyılıp, meni arağa alıp qoyalar. Qonaqüyde turağanda, yabuşuw bolağannı reklamalardan bilip, yañız meni tügül, özge sportsmenleni de liftden çığağanda barı xalq tanıp, aralap qoya. Olanı bizden quwanağanına qarap, özüñ etgen işiñni analiz etip bahalaysan, harakatıñ nehaq getmegenine süyünesen, göñüñ de açıla.
- Yaponyada bizden barğanlağa neçik qaray? Olanı nizamı da başğadır?
- Olar qonaqlağa bek abur etegen, ariw qarşılayğan, issi, ilyaqlı xalq. Olarda yaman, honqa küyde söyleygenlik yoq. Tarbiyası da bulanğı, nizamlı, kultura yaqdan da köp alğa getgen adamlar. Oramlarında da giççirek kağıznı yada taşnı tabıp bolmassan.Oramdan yada bir köpürnü tübünden ötüp bara busañ da, sağa qollarıñnı sibirme yada tarığıña qollama salfetkalar berile. Bar yaqdan bek göterilgen, añlawu bulanğı xalq. Olanı tilin de üyrene turaman.
- Yaponyada qalma xıyalıñ sama yoqmu?
- Olar mağa qalmaqnı taklif etegeni köp zaman bola. Zal da alıp, yaşlanı yabuşma üyretgenni, trener bolğannı süyeler. Neçaqı yaxşı bolsa da, men onda eki-üç aydan artıq turma bolmayman.
- Seni onda rossiyalı yada dağıstanlı dep qabul etemi?
- Men yabuşma çığağanda, olar özleni tilinde Dağıstandan, Qarabudağgent yurtdan gelgen dep de bildireler. Şo da meni öktem ete.
- Seni ata yurtuñ Qarabudağgentde neçik qarşıladılar?
- Onda meni köpler tanımay. Üydegileni sağınıp gelemen. Ari-beri çığıp aylanma zamanım da bolmay. Köpler men gelgenni de bilmey qalalar. Meni tanıyğanlar, dos-qardaşım, üyge gelip geteler. Köpleni tanımasam da, olar meni bileler. Xabarowskide eki zuqarim asger qulluğun kütüp getdi. Olar meni yabuşuwlarım bulanğı disklerimni alıp gelip, munda yaşlar bulan qarap, olardan taba meni tanıylar. Xabarowskidegiler meni özleniki etme qaradılar. Birinçi çempionatda yabuşuwğa çığağanda atımnı aytdılar, disklerime busa Aleksey Hajiyew dep yazğan ediler. O da mağa yaman tiyip, biraz qalmağal etme tüşdü. Olay bajarılağan iş tügül, bolmağa da yaramay dep bildirdim.
- Yaponyadağılar qumuq yırlarıbız bulan, tilibiz bulan tanış tügülmü?
- Nege bolmay, maşinimde daim qumuq yırlar taymay. Ondağılar qumuq tilni üyrenme qaraylar. Bir-bir sözleni bileler, eki-üç ay Yaponyada bolmağanda, qumuq sözleni unutğandır dep tura edim. Barğanman, olar mağa qumuqça: "Xoşgeldiñ", — dep enkeyip, qarşıladılar. Men süyünüp, külep yiberdim. Olar qaytarıp qumuqça: "Nege küleysen?" — dediler. Bir söznü esinde saqlamaq uçun, köp kerenler şonu takrarlaylar. Bek tergewlü, har zatnı bilme süyegen xalq.
- Sportdan qayrı dağı ne bulan maşğul bolma iştahıñ gele?
- Har zaman sport bolup turmas. Yaşawda ne bolup qalmaq da bar. Sportdan soñ biznes bulan maşğul bolma, üylenip, ahlümnü hayın etme qastım bar.
- Xabarowskide dağıstanlılar bir-birine qatnaydır?
- Ozoqda. Onda biz, dağıstanlılar, özge busurmanlar da, mejitge cıyılabız. Bir-birew bulan laqır etebiz. Yaponyada mecit bar, tek onda halige yerli barmağanman. Allah buyursa, barma xıyalım bar.
- Yaponyadağılar atlar taqma usta. "Wolk-Xan" dep bir sportsmenibizge, "Ali Mudrıy" dep Porsuqowğa at taqğan ediler. Sağa da at qoyğanmı?
- Atlanı çı men onça süymeymen. Mağa "Udarnik" dep de ayta. "Odinokiy wolk" dep de at taqğan. Men yabuşuwğa birewnü de awara etmey, yap-yañız çığaman. Özgeleni yanında sportsmenleni uzatağan beş-altı adam bola. Men busa, şapkamnı da giyip, yañız çığa edim. Şo sayalı olar "Odinokiy wolk" deyler. Mağa olar futbolka sawğat etdiler. Onu al yanında burulup qarayğan börünü suratı bar. Börü yada ölejek, yada axırına yerli yabuşajaq. Şonu men de ariw göremen.
- Dağıstanlılağa ne yoramağa süyesen?
- Yaponyada dağıstanlılanı cigitler dep tanıy. Bussahatda da ondağı sport zallarda Wolk-Xannı suratları ilinip tura, onu bileler, esinde de saqlağanlar. Olar mağa oğar oşaysan dep aytalar. Bizin birdağı Wolk-Xanıbız bar deyler. Şo mağa bek ariw tiye. Milletlege bölünegenni men uşatmayman. Hali bolğança da dağıstanlılar barı da yaqdan aldınlı bolup gelgen, ne bolsa da, enniden soñ da ruhdan tüşmey, al sıdralarda bolğannı süyemen. Yaşörümlege busa, sportğa qurşalıp, dinge de qulluq etmekni yorayman. Narkotiklege, içkige, tarıqsız işlege aldanmağız. Yüregigizge salıp harakat etsegiz, barı da işigiz yaxşı bolajaq.
- Bizin bulan yoluqğanıñ sayalı barakalla, sağa dağı da üstünlükler yoraybız.
- Sawboluğuz.
Laqırlaşıwnu yazıp hazirlegen Paxu HAYBULLAYEWA. SURATDA: A. HAJİYEW. İ. SOSURAYEW çığarğan surat.
Opublikowano: gaz. "Yoldaş". 06.02.2009.