Hali-halilerde Türkiyanı Yalowa şaharında Türk Dünyasını maʼlümat qurallarını yolbaşçılarını (wakillerini) 5-nçi cıyını ötgerilgen. Şo cıyında Dağıstandan "Yoldaş" gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew wa "Derbend" gazetni baş redaktoru Haci-Mahmut Alifxanow ortaqçılıq etgen. Ozoqda, bulay bizin xalqğa da paydası tiyegen ullu ahwalatğa ahamyat bermey qoysaq, durus bolmas. Şonu uçun da camyat bölüknü redaktoru Kämil Mahammatsalihowiç bulan Türkiyada bolğan cıyınnı haqında laqır etgen. Şonu sizin tergewügüzge de berebiz.
Cıyınnı ortaqçıları
- Kämil Mahammatsalihowiç, siz Türkiyada ortaqçılıq etip gelgen xalqara cıyınığız xayırlı bolsun! Ondan xabar bergenigizni süyer edik:
- Bulay xalqara cıyın Marmar deñizni yağasında İstanbulnu yuwuğunda yerleşgen Yalowa şaharda "YAFEM" (Yalova Folklor Egitim Merkezi) degen madanyat qurumnu siptesi bulan ötgerilegeni beşinçi gezik. Bu yılğısına türkler yaşayğan 30 ülkeden 43 adam qatnaşdı. Ortaqçılarını geografyası bek geng edi — Altay bulan Uyğur elinden başlap, özü Türkiyanı, Temirqazıq Kipr Türk Respublikanı, Siryanı, Ukrainanı, Bolgaryanı, Rumınyanı, Gresyanı (türkler yaşayğan Batı Trakya bölügü), Balkanlanı qurşay edi. Rossiyanı aytsaq, munda Yakutyanı, Tatarstan, Başğırtstan bulan Dağıstannı, Qaraçay-Çergesyanı, Qabartı-Balqaryanı wakilleri bar edi. Cıyınnı günlügüne alınğan masʼalalar — türkleni tarixi wa haligi qısmatları (sürgünler, güçden göçürüwler, ixtiyarların qıyıqsıtıwlar) edi.
- Sizin söylewügüznü teması ne edi?
- Meniki "Sovet hakimyat wa qumuqlar" degen temağa bağışlanğan edi. Aslu halda men özümnü söylewümde 1917-1990-nçı yıllanı dewüründe qumuqlar başından geçirgen qıyınlanı, tarixi qısmatnı qıymatlama wa añlatma qast etdim. Bugüngü til, peçat wa yaşaw masʼalalarını üstünde de toqtadım.
- Kämil Mahammatsalihowiç, "Türk dünyası" degende, bizin oxuwçularıbız neni añlama gerek?
- Yeñil sual. Terenine tüşmey añlatayım. Misal uçun, "arap dünyası" degende biz köp qawumlardan amalğa gelgen arap milletin, onu tilin, madanyatın, araplar yaşayğan ülkeleni bütün göz alğa geltirebiz. "İslam dünyası" da şo küydegi bir söz tağım, añlaw.
"Türk dünyası" degen termin busa, tili, aslu halda dini, tarixi, kulturası, qılıqları, adatları, mentaliteti bir xalqlanı añlata. Qısmatları başğa-başğa busa da, tarixi tamurları bir türk milletin, haligi añlawlarıbız bulan türk xalqlanı, olar yaşayğan bütün geografyanı, hasili, elleni wa ülkeleni ayrılmaslıqda qurşayğan bir söz tağımdır, dağısın aytmağanda, bir geokulturalıq atdır.
- Ötgen bu cıyınnı neçik qıymatlaysız? Onu ahamyatı haqda aytsağız ariw bolur edi.
- Örde aytıp getgen sözlerime tayanıp, Türk dünyası bu gezikde de Türkiyada, Yalowada quçaqlaşdı dep aytar edim. Bu qardaşlıq yoluğuwlanı ötesiz ullu maʼnası bar dep oylayman. Bu, gertiden de, bir qardaşlıq, sırdaşlıq haqlaşıw, hisaplaşıw tügül. Bulay yoluğuwlarda, biz, qumuqlar, qumuq türkleri, neçik dullu-ullu türk milletni awletleri bolğanıbıznı yaxşı añlaybız. Biz azğanlardan, millet azdırğan küssüzlerden tügülbüz. Biz ullu dünya milletini ayrılmayğan bir gesegibiz. Şunu biz yaxşı añlama gerekbiz wa esgidegi "giççi millet, az xalq" deygen oylardan, baş awruwlarıbızdan arçılma gerekbiz.
- Eger de enni cıyınnı natijaları, hasilleri haqında söz etsek: Natijalı bolğanğa çı şeklik yoq.
- Hasilleri, meni pikruma göre, yaxşı. Tez arada bu beş yıl boyu ötgerilgen yoluğuwlanı dawamı bolup ullu qurultay ötgerilejek. Şo qurultayda Türk dünyasını maʼlümat qulluqçularını xalqara birligi qurulajaq dep hisap etile. Bu bir. Bu qaydalı yoluğuw dağı gezik ne de Başğırtstanda, ne de Tatarstanda Sabantoy bayramlanı günlerinde ötgerilme imkanlı.
Bizge baylawlu aytsam, Türkiyanı TGRT-AVAZ degen telekanalı qumuqlanı haqında dokumentli film çığarmağa göz alğa tutğan. Şo haqda söyleşiwleribiz de boldu. Soñ da, Türkiyada Awrasya yazarlar birligi çığarağan "Qardaş qalamlar" degen curnalnı tolu bir nomeri haligi qumuq adabyatğa bağışlanajaq. Şo nomerde "Yoldaş" gazetibizge, "Tañçolpan" curnalğa baylawlu materiallar da yer alajaq. Bular barı da, ozoqda, bizin öz harakatıbızdan hasil bolajaq:
- Kämil Mahammatsalihowiç, cıyınnı programması yañız söylewler bulan tamamlanmağandır?
- Ozoqda. Cıyınnı ortaqçıları Bursa şaharğa ekskursiyağa bardılar. Bilesizdir, Bursa osmanlılanı birinçi taxşaharı. Bir başlap biz, özünü Osmanlı İmperatorluğun qurğan Osman Beyin (1257-1326) türbesine hürmetde bolduq. Soñ ol qurğan mejitge de bardıq. Hasilikalam, osmanlılanı bay wa maqtawlu tarixine çomulduq. Artda da Bursada dünyada iñ de ullu tekstil kompanyalanı biri "YEŞİM" bulan tanış bolduq. Munda iş göregen, amma bütün dünyağa özünü berilişlerin sputnikden taba yayağan "Olay" degen telekompanyada qonaqlıqda bolduq. Onu studyalarını işi bulan yuwuqdan tanış bolduq. "Olay" teleberilişler hazirleygenden qayrı, özünü har günlük renkli gazetin de, bir neçe curnallar da çığara. Görgenibizni, eşitgenibizni taʼsirine tüşüp, bizin gazetleribiz, curnallarıbız, teleberilişleribiz mundağılarından neçaqı geride, artda qalğanlığın his etdim. Geride qalğanlığıbıznı sebeplerin öz-özümden axtardım. Şossahat Abusupyan Akayew, Nuhay Batırmurzayew göz aldıma geldi. Olar da öz zamanında "geri qalğanlığıbıznı" yaxşı his etgenler wa "alğa getgen milletleni artından yetmek" uçunğu haqıllağa berilip, yegilip degenley çalışğanlar:
- Özge yoluğuwlar da bolğandır...
- Men cıyınnı ortaqçılarını ayrıça tergewün tartğan wa iştahlandırğan birdağı eki zatnı esgerme süyemen. Birinçisi, 19 iülda Yalowanı grek yelewçülerinden azat etilgen gününü bayramı munda geng küyde belgilene. Bu bayramğa çaqırılıp gelgen Mahaçqala şahar administrasyanı wakilleri de bar edi. Şo gün şahar maydanında türk asgerleni ortaqçılığı da bulan bayram şatlıqlar ötgerildi. Axşam busa geçe geç bolğunça xalq cıyılıp konsert berildi. Konsertni açılıwunda görsetilgen 10 minutluq filmde Yalowanı özge tış paçalıqlanı şaharları bulanğı baylawuqları haqında aytılağanda, Dağıstannnı tahşaharı "Mahaçqala-Anjiqala" dep esgerilgeni, meni bir yandan, tamaşa etdirdi, birewü yandan da, ötesiz süyündürdü. Ekinçisi, Yalowa xalq madanyat merkezini salonunda atı aytılğan muzıkant Ali Özaydın (Allah rahmat etsin, ol biraz aldınlarda geçindi) bütün Türk dünyasından aylanıp, cıyğan türk muzıka alatlanı kolleksiyasını (cıyımı) ekspozisyası bulan tanış bolduq. Olanı arasında bırınğı qomuz da bar edi.
- Qumuqlanı qomuzu sama tügülmü?
- Yoq, yaqutlanıki edi.
Birdağı da, Yalowadağı günleribizni birinde türkiyalı yuwuğum, belgili alim wa curnalist Ufuq onda, Yalowanı qırıyında yaşayğan qaraçaylılar meni wa Qaraçaydan gelgen yoldaşlarımnı özlege qonaqlay çaqırağanın aytdı. Axşam maşin bulan artıbızdan da geldiler, olağa qonaqlay bardıq. İssi qarşıladılar, sır çeçe, dertleşe, pikru alışdıra turup, zaman tez getdi. Qonaqüyge, eşitgenibiz-görgenibizden yürek tolup-toyunup, geçortadan soñ qaytdıq. Bir zat yaxşı his etildi: bu qardaşlarıbıznı yüreklerinde yanağan watanına baqğan yaqdağı hasiretlik his naslulardan-naslulağa berilip sönmey yaşay. Watan degen şolay inçe zat.
Laqırlaşıwnu yürütgen Paxu Haybullayewa
Opublikowano: gazeta "Yoldaş/Wremena", 5 awgusta 2011 g.