Awgust aynı 21-nde iş yoldaşım mağa telefon söylep: «Qaramanda ne bolğan, eşitgeniñ barmı?» – dedi. «Wollah, men bilegen yoq, ne xabardır, ne iş bar», – dep, eser-meser bolup getdim. Hasili, ondan-mundan axtarıp, halnı bildim. Oğar seslenmey neçik bolabız dep, Qaramanğa barıp, bu injiwlü topuraq masʼalabıznı başından boynuna alıp, çabıp aylanağan Mahammatamin Mahammatow wa Zalimxan Waliyew bulan yoluğup, şo haqda laqır etdim.
Z. Waliyew: – Qaramanda bolğan ahwalatlanı bir-bir maʼlümat qurallar, bek belsenip, milli türtüşüwlege aylandırıp suratlama qaray. Biz bu boylarda olturağanıq yıl yarım bola. Qışı-yazı bulan degenley bir günge de, bir geçege de taymadıq. Taymajağıbıznı belgileygen «mühürübüz» de bar. (Zalimxan qolun uzatıp, biraz aride toqtağan, üç de yurtnu harakatı bulan qurulğan mejitni görsete). Bizin şunda bir millet bulan da, bir xalq bulan da çeçilmegen masʼalabız yoq. Arağa pitne salma qarayğanlar, iñ başlap, Qaramandağı topuraqlanı satğan adamlar. Birisine 40 gektar, başğasına 20, özgesine 15... Barın da alğanda, 204 gektar yer paçalıqnı ixtiyarından çığarılıp, zakonsuz küyde osuna-busuna paylanğan. Olanı dağı amalı-yolu yoq edi – yañız bizin maşin yolnu ari yağında turağan laklar bulan kisdirip, bir ullu qalmağallar etip, hakimyatğa bizin şundan güç bulan tozmaq uçun sebep bermek qalğan edi. Şükür Allahğa, yaraxsızlar muradına yetmedi.
M-A. Mahammatow: – Oraza bayramlanı aldında bizin üstübüzge qaralar da giygen bir esli qatın geldi. Onu eri ölüp, qırqı çığıp turağan waqtiler bolğan eken. Bek talçığıp, qağarlanıp söyledi. «Yolnu ari yağında sizge çapğın etme hazirlene, saq boluğuz. Meni üyüme gelip, eki de ulanımnı da şu namart işge qurşama qaraylar. Biz sizge topuraq paylar, aqçalar berejekbiz dep, qaydağı yalğan bulan başın çırmaylar. Tek men olağa inanmayman, olanı xalqda bir hayı da yoq. Olar tügülmü bu topuraqlanı satıp, bayınıp turağan? Erim de şo najjaslar sayalı, yüregi yarılıp, ölüp getdi», – dedi. Soñ kağız gesekge 5-6 adamnı atın yazıp: «Muna şular, şo işni başına tüşüp aylanağan adamlar», — dep, birdağı keren saq bolmaqnı tilep getdi. Şo kağıznı biz poliseyskiylege tapşurduq. Tüzü, şo adamlanı olar biz aytmasaq da yaxşı tanıy bolğan eken.
Muxbir: — Sizge şolay aldanoq bildirgen soñ, tiyişli çaralar görme tüşe bolhandır?
M-A. Mahammatow: — Çapğın, gertiden de, xaparsızdan boddu. Şolar tartınmay üstübüzge yaman xıyallar bulan geler dep inanıp bitmey edik. Şo gün erten polisyada işleygen tanışım telefon söylep, Qaramanğa OMON yiberilgen dep bildirdi. Sayki, olar Semenderde, Uçxozda bir türlü çaralar ötgere, şonu bulan birçe Qaramannı da tergep çıqma süye. OMON gelme çi geldi, tek, 15 minut da toktamay, burulup, aylanıp getdi. Olar bizge qarşı birewler çapgın etme hazirlenegenni bile bolğan eken. Qalmağaldan soñ, poliseyskiyleni arasındağı qumuq yaşlar: «Ya, biz sizge iş etip aytmay qoyduq. Aytsaq, xalqnı da cıyıp, ullu ala-peleket tüşüp qalar dep oylaşa edik», — dedi.
Şo waqti biz Qaramanda 30-ğa yuwuq adam bolğanbızdır. Birisileni sanawu, azından, 10 keren sama artıq edi. Gerti qalmağal başlanğanda, başğa OMON-çular gelip, eki de yaqnı arasında BTR-ler, KAMAZ-lar tizip, bizin bir-biribizden ayırıp toqtadı. Birden yolnu ari yağından bizin güçlü küyde taşğa tutdular. Bir de başğa tügül, taş yañur yawağanda yimik edi. Biz, ullular, yaşlanı haran toqtatdıq. Hatta çırlardan taba atılıp çığıp yabuşma çaba edi. Uçup gelegen taşlanı birisi xaparsızdan poliseyskiyge tiyip, onu yaralağanda, olar yaman açuwlanıp, laklanı mekenli toqalap, çaçıp-tozup çıqdı. Quwunlu xabar eki yaqğa tez yayıldı. Axşamğa taba Qaramanğa, azından, 4 miñ adam cıyılğan edi. Yollar begilgen sayalı, xıylısı yetişip de bolmadı. Birleri maşinlerin yolda qoyup, 5-6 çaqırım yürüp gelgen edi.
Muxbir: – Bizin yaşlanı arasında da, taşğa tutulğan soñ, yaralanğanları bolğan dep eşitdik. Hali olanı küyü neçikdir?
Z. Waliyew: – Yaralanğanlar boldu. Taşlar giççi-miççi zatlar tügül edi. Top yimik uçup gelegen taş tiyse, adamnı yerinde yığa. Bizin ulanlanı birisine taşlar betine de, başına da tiygen edi. Tek ol bolnisağa barma süymedi. Oğar munda yerinde kömek etme qaradıq. Hali zarallanğanlanı küyü yaman tügül. Qolayğa qaytıp turalar. Ozoqda, tiyişli qurumlar çapğın qaçan bolajağın bile turup, zamanında çaralar görgen bolğan busa, birewnü de burnu qanamas edi.
Muxbir:- Yıl yarım getdi. Masʼalä hali de çeçilmegen küyde. Yaşlanı, cahilleni göñülsüzlük, umutsuzluq sama qurşamağanmı? Ruhdan tüşmegenmi?
M-A. Mahammatow: — Yuxlap turağanları da uyanıp gele. Bu ahwalatlar bolğunça, birlerini arasında tamaşa santalıq, aysenilik bar yimik görüne edi. Üç de yurtnu cahilleri ayrıça brigadalağa paylanıp, gezigi bulan Qaramanda dejurnalıq ete. Baliki, cumadan-cumağa, aydan-ayğa takrarlanıp gelegen, alışınmay turağan hallar ayrı-ayrı yoldaşlağa taʼsir etmey qoymağandır. Tek 21-nçi awgustda bolğan çapğın halnı büs-bütünley alışdırdı. Qap-qarañı geçe, bir-birin ayırmaq, özleni başğalardan tanımaq uçun, göleklerin de çeçip, «Allahu akbar!» – dep de qıçırıp, alğa çabağan bizin yaşlanı görgen bolğan busağız, yüreklerigiz meniki yimik öktemlikden tolur edi. Har günlük yaşawubuzda biz olanı olay tawakallığı, qoççaqlığı barın bilme de bilmey qalabızdır.
Z. Waliyew: – Qaraman, yatıp-yuxlap, süygende gelip-getip turağan yer tügül ekenin camaat añladı. Cahiller ata yurtlarında tügül, muna munda awlaqda nizamğa üyrene, bütün camaatnı işine qurşala. Ullulardan ülgü ala, tuwğan yerine, tarixine tergew berme başlay.
Muxbir:– Artındağı gün, awgust aynı 22-sinde, Dağıstannı başçısı R.Abdulatipow yerli telewideniyede watan daşlanı har türlü sorawlarına cawap bere edi. Şonda topuraqnı masʼalası da göterildi. Eger de xalq talap ete busa, 90 gektar tügül, 150 gektar berigiz, dep aytdı ol. Siz R.Abdulatiiownu cawabın neçik qabul etdigaz?
Z. Waliyew: – Meni hisabımda, ol yañız Qaramannı haqında aytmay edi. Topuraqdan qayrı, R.Abdulatipow yerlerde işlengen üyleni masʼalasın da göterdi. «Eger de yaşawluq üyler qurulğan busa, adamlanı köp injitmey, şolanı tez zamannı içinde zakon yolu bulan tasdıq etme tüşe», – dedi ol. Hatta şolar qotanlarda yerleşgen busa da. Esigizde busa, RGWK-nı generalnıy direktoru Aznawur Hajiyew: «Qaramannı aytamısız?» – degende, Dağıstannı başçısı: «Bilmeymen, Qaramanmı yada başğa yermi?» – dep cawaplandı. Dağıstanda topuraq masʼalä – lap örçükgen, onu çeçiliwün artğa salma yaramayğan quwunlu masʼalalanı birisi. Tüzün aytğanda, haligi hakimyat şonu adilli küyde çeçip bolajağına mende inamlıq az.
M-A. Mahammatow: – Artdağı waqtilerde: «Topuraqnı milleti bolmay», «Dağıstan umumi üyübüz», – degen kalimalanı köp eşitebez. Bizin bulan alda da yoluqğan, Qaramanğa şo gün de gelip getgen respublikanı Hukumatını başçısını zamestiteli Ramazan Capparow da şo yoruqda oylaşa. Busa da ol mağa taza, haqıllı wa adilli adam yimik göründü. Prezident oğar bek inana, sözüne qulaqasa.
R. Capparow bizin birinçi yoluğuwubuzda, bizge tıñlağan soñ, hali mağa köp zat añlaşıla tura degen edi. Artdağı ahwalat onu gözün köp zatğa açdı. O mundan getgen soñ, R. Abdulatipowğa bolğan işni haqında bildirgenine şeklenme tüşmey. Şo sayalı da ol teleberilişde Qaramandağı misalnı da hisapğa alıp aytğandır.
Muxbir: – Bugünlerde yañız qumuq xalqnı tügül, barı da dağıstan milletleni tergewü Qaramanğa baqğan demege yaray. Birlerini canı awrup, başğaları, şulanı axırı ne bolur dep qarap tura. Dağıstannı şartlarında yurt camaat özünü ixtiyarların yaqlap, hukumat qurumlar bulanğı toğa tartıw da üst gelip bolamı? Siz neçik oylaşasız?
M-A. Mahammatow: – Alda şunda gelegen köp yoldaşlar bizin yurtlanı qısmatına, haligi halına yanaşıwun aytağanda, şolar haq yürekden çalınağan sözler tügüldür dep, bir tamaşa şeklene edim. Amma artda bolğan ahwalatdan soñ adamlağa yanaşıwum tübüqaradan alışındı demege yaray. Neçe yerlerden, qaysı yurtlardan söyleygenler boldu. Geleyik, kömek eteyik dep qolun uzatmağa hazir qan qardaşlarıbız, Allahnı yaxşılığından, neçe de köp eken. Ondan qayrı da, yañız mağa söylep qoymay çı, yurtlardağı neçaqı adam bar busa, olağa da har yandan hali de sesleniwler gele. Xasawürtdan alğasap yetişgen qumuq yaşlar, bizin Qaramanda orunlaşğan küyübüznü, qurulğan mejitni görgende, bek şat boldular. «Biz çi 90-nçı yıllardan soñ qumuq xalq dağı uyanmas dep tura edik. Hali görebiz, ruh bar. Şo bolğan soñ – umut da ölmejek»,- degen edi.
Z. Waliyew: – Hukumat bizin camyat hali de özünü ixtiyarların yaqlamağa «bişmegen» dep tura. Nege deseñ, olar xalqnı bir haywanğa hisaplayğanda yimik üyrenip qalğan. Bir-birde bulay bola: «Ya, bulanı çı ne añlawu bar? Ne etesen olağa sorap? Bütün camaat sayalı men cawap beremen», – dep, on yetti miñ xalq turağan yerde bir adam qarar çığara. Şoğar qol saldırağanlar nege aytmay:
«Hey insan, xalqıñnı cıy hali. Men de tıñlap qarayım. Sen, gertiden de, xalqnı atından söyleymi ekensen?» Halige bizde şolay hal bir yerde de tuwulunmağan. Dağıstanda watandaşlıq camyat yañı qurulup gele. Ozoqda, qumuqlar bizge iñ başlap anadaş, dos-qardaşğa yimik qaray. Başğa milletler busa, tüpden taba, xalqnı içinden yaratılıp tuwğan özünü ixtiyarların yaqlayğan bir camyat güçge yimik yanaşa.
Muxbir:– Üç de yurt şonça da güçlenip, politikada özleni hisapğa almasa yaramayğan harakatğa aylanıp qalsa, bir-bir taypalar şonu öz paydasına qollama qaramasmı?
Z. Waliyew: Bizin arabızğa 6aşğalar qoşulmasın, bolmasın degen oy yoq. Qoşulma süyegen adam, maydançada camaatnı ortasına çığıp, ant da berip, xalq uçun işleymen dep ayta busa, oğar kim qarşı çığajaq? Ozoqda, munda gelegenleni köbüsün biz barıbız da yaxşı tanıybız. Olanı milletine yada ata yurtuna qulluq etgenin yada etmegenin bek ariw bilebiz. Bugün men şonu yüregim talçığıp aytaman. Qumuqlardan ullu qulluqlağa saylanğan bir-bir taypalanı ayıbından bizin millet alda özlege xas özdenligin tas etgen. Şo taypalağa qarap, bütün xalqıbızğa da qıymat bereler. Şu xalqnı başın şulaylar tutğan busa, olağa ne etse de yaray dep oylaşalar. Camaat tolu küyde uyanıp bitgende, şoğar da axır salınajaq. Hakimyatlıqda özler xalq saylağan adamlar olturajaqğa şeklenmeymen.
M-A. Mahammatow: – Bizin bir neçe keren tergep çıqdılar. Ya, şulanı başın tutğanlar kimler eken dep, birewler bek axtarıp yürüdüler. Bulanı bir yaşırtğın odamanları bolmasa küy yoq dep esine gele edi. Hali enni biz kim ekenni, bizin artıbızdan yurt camaatdan qayrı birew de toqtamağanın añladı, bildi busa yaray. Xalqına halal qulluq etme süyegenleni qastın biz geri urmaybız. Tek bir-birde üstübüzge geleler. Haylı söyleyler, işni-halnı bilip, soñ özleni iç wa ahlü masʼalaların çeçme urunalar. Şolay taypalar camaatnı işin qarawullamağan küyde buzup qoya. Ondan qayrı da, biz kantğa dönüp, özübüznü qıyınlıqlarıbız sayalı başğa milletlege ayıp salma qaramaybız. Bir başlap, barı da ayıpnı özübüzge salma gerekbiz. İçibizden tazalanmasaq, bizge alğa barıw yoq.
Muxbir: – Şunçaqı zaman sizin camaatnı aldına da tüşüp aylanağanığızğa, ruhdan tüşmeygenigizge, qol sillep, işni tuwarıp qoymayğanığızğa ne güç sebeplidir?
M-A. Mahammatow: «Er ulanlar namus salmay yürekge, qudratlı quwat gelmes bilekge», – dep yazğan Y.Qazaq da. Milletiñni, yurtuñnu, dos-qardaşıñnı, atañ– anañnı, yaşlarıñnı aldındağı namusdur şo güç.
Z. Waliyew: – Bizge özübüznü halal qulluq etegenibizni daim gertilep yürümege tınç tügül. Yañız özümnü yada Mahammataminni aytmayman. Şunda qurşalğan barı da xalqnı aytaman. Biz bilebiz çi – bizden tuwğan yaşlanı yaşawu şulay getse, söylemege de halı qalmajaq. Har ata-ana özünü awleti sayalı oylaşa. Kim neçaqı ne aytsa da, dos-qardaşğa, ozoqda, bir qandan bolğan soñ, kimni de yüregi awurta. Tek oyu, pikrusu daim ojağında, awletlerinde qala. Biz şolanı paraxat yaşawu uçun yabuşabız. Nege biz bizden soñ gelegen naslulağa bu qıyın masʼalalanı qoyup, töşep getme tarıqbız. Men şu topuraq sayalı bizin yaşlar dawğa, peleketge tüşgenni süymeymen. Biz olanı yaşaw qursun, şat küyde yürüsün dep yaratğanbız. Bugün biz pısıp tursaq, bizin yaşlanı güçü-halı bolmajaq. Yaşlarıbız da özleni awletleri uçun bizin yimik bulay dawlaşıp turmasın. Şodur bizin talpındırağan, ruhdan tüşme qoymayğan güç.
Laqırlaşıwnu yürütgen Paxu Haybullayewa.
«Yoldaş», 30-08-2013