Yaxsay tamaşa yurt. Yaxsaydan çaqı şairler, alimler, paçalık çalışıwçular, generallar bir yurtdan da çıqmağandır. Bulay yurtnu tarixi terenlerde bolma geregi busa tamaşa tügül. Dağıstannı xalq şairi Abdulla Mahammatow da yazğanlay: "Yaxsaynı yağası say, içi teren deñizden". Yaxsaylı alim, professor Zabit Akawow ata yurtunu kürçüsü 1500 yıl alda salınğan dep toqtaşdıra. Onu bulanğı laqırıbız yañız Yaxsaynı tarixi bulan dazulanıp qalmadı.
- Zabit Nasirowiç, bu yıl iün ayda Yaxsaynı 1500 yıllığına bağışlanıp yurtda ullu yübiley bayram boldu. Siz şo bayramnı cah ortaqçısı ekenigiz görünüp tura edi...
- Men bütün ömürümnü şo günge hazirley edim desem, qopduruw bolmajaq.
Giççi zamanımdan berli, ullular aytıp, esgi Yaxsaynı buzulğanını haqında, yurtubuznu atları aytılğan igit, haqıllı, pahmulu adamlarını haqında köp eşitip, oylaşğanman. Yaxsaynı bayramı ötgerilgen küyge men tolu küyde razi tügülmen. Qutlawlağa, maqtawlağa artıq köp zaman berilip, bayramnı maʼna yağına tergew az edi. Şonda Yaxsaynı tarixdegi ahamyatı haqındağı meni dokladım aslu ahwalat bolma tüşe edi. Sözümnü tüz añlağannı bildirme süyüp, şo bayramnı maʼna yanına, özüm yanaşağan küyge bayanlıq beremen. O busa Dağıstannı, tutdurup aytğanda, qumuqlanı tarixi mülkü hisaplanıp gelgen topuraqlağa bugününde bolup turağan hal bulan baylawlu. Yaxsaynı topuraqları da pastanday tilinip, neçe türlü taw qotanlağa "zamanlıqğa" ijarağa berilip, artı daimge aylana turup, hinkal çaqı bolğan dese de, yalğan tügüldür. Çaqda-çaqda eşitilegen xabarlağa göre, Yaxsaynı qalğan topuraq baylığına göz salğanlar, gezikli küyde qırawlap alma, yartısına yes bolma süyegenler barğa oşay.
Meni hisabımda busa Yaxsaynı 1500 yıllıq şo bayramı qonaqlıqğa gelgenlege de, tüpde yaşayğanlağa da bir haq, gerti zatnı — munda kim yes, kim "kwartirde" yaşayğannı — malim etmege tüşe edi. Bulay demek canğa tartıp aytılağan söz tügül: şonu da bilgeniñni süyemen. Meni bar-yoq, çontuq haqılıma göre, onda yaşayğan mıçığış bulan tawlular — barısı da yaxsaylılar. Allah yazğan qısmatğa göre, 1956-nçı yıldan tutup, olanı barısın da men yurtlularım dep hisap ete busam, qıyıqsıtmay busam, canawruş bolma çaqı arada ne qala? Enni aytığız: şo haqıl haqğa qıyışmaymı, şoğar kim daw etip bolur? Hürmetli oxuwçular da, Raşit, sen de tüz añlağız: Mahaçqaladan, Groznıydan, Mozdokdan, Pätigorskiden, Qaraçaydan, Dağıstannı rayonlarından gelgen alimler, özge qonaqlar şu taypa oylar wa göñül bulan qatnalğan, yasalğan meni dokladıma tıñlama süye ediler. Mağa busa söz geç berildi. Şo zamanda da qurum komitetdegiler artımdan gelip: "Tez bitdir. Reglament", — dep, söyleme qoymadı... Tek, umumi küyde alğanda, bayram ariw, şat ötdü. Köp xalq cıyılğan edi. Mayä Salawatowağa, yurt wa rayon administrasyalağa, Dağıstannı Hukumatına, sponsorlağa barına da barakalla. Esde qalajak ahwalat boldu.
- Birewler Yaxsayğa 1500 nıl bolağanğa şeklik ete. Şoğar tarix ilmuda birew de geri urup bolmayğan küyde daliller barmı?
- Şo haqda meni bayramda etilgen dokladımda aytıla. Dokladnı teksti sizin "Qumuq tüz" gazetde de çıqdı. Ayrı kitap bolup da çığajaq. Hali bolğança bizde Bammat Atayew misgin yazğan küyde, esgi Yaxsay Soltanmutnu dewüründe qurulğan dep yürüle edi. Bizin yurtlu tarixçi Ahmatpaşa Hajiyew bütün ömürün Yaxsaynı tarixin axtara turup yiberdi. Yurtnu muzeyin de qurup, şonu işin de yürütdü. Ol Yaxsaynı tarixine baylawlu köp maʼlumatlar cıydı, tek şolanı kitap etip çığarma ömürü yetişmedi. Ahmatpaşa da Yaxsaynı tarixi Soltanmutdan köp erte başlanğanın toqtaşdıra edi. Meni axtarıw işimdegi barı da dalillerimni geltirip turmayman. Süyegenler çığajaq kitabımda yada "Qumuq tüz" gazetde oxurlar. (Sm. takje na russkom yazıke: Zabit Akawow. K woprosu ob istorii selenya Yaxsay)
- Busa da hali bir aslu dalilni geltirsegiz yaxşı bolar edi...
- Geltireyim. Barıbız da bilegen Mahammat Awabi Aqtaşi yazğan "Derbent-name"" degen kitapdağı maʼlumatlar görsetegen küyde, 5-nçi asruda Derbentni wa sawlay Dağıstannı dazuların görsetegen beklikleni arasında Endirey bulan bir waqtide Aqsart degen yurt da qurulğan. Men axtarıwlarımda "Aqsart" dep haligi yazıwda yañılış yiberilgenni toqtaşdıraman. "Derbent-name" arap alifba bulan, özü bütün türk dünyasına ortaq, ilmuda, ayroqda türkologya ilmuda, "türki" dep aytılağan adabyat tilde yazılğan. Misal uçun alğanda, on birinçi asruda dünyağa belgili Qaşqarlı Mahmutnu "Türk sözlügü" ("Diwan-luğat at-türk" degen kitabı) tilni tarixin üyreniw uçun bugünde de maʼnasın-güçün tas etmegen, on beşinçi yüz yıllarda yaşağan qumuq şair Ummu Kamalnı asarları da şo adabyat qalipde yazılğan. O tilni grafikasın bilegenler meni tınç añlajak: "aqsart" degen sözde bir-eki harakanı-toçkanı alışdırsa, "aqsay" bola.
- "Aqsart" degen söz qumuq tilni fonetikasına da qıyışmay çı.
- Dür çü dağı. Aldın zamanlarda, basmaxanalar çıqğança, kitaplar qol bulan göçürülüp yazıla gelgen. Mahammat Awabini kitabı da neçese yüz yıplanı boyunda neçese türk milletli adibler, katibler (yazıwçular), mutarjimler (tarjumaçılar) özleni ilmu (şo añlawnu içine men olanı söylew qaydaların da hisapğa alaman) darajasına göre göçürülüp qoldan-qolğa yaya gelgeni belgili. Demek, "Derbent-namede" Awabi esgeregen "Aqsay-yurt", örde esgerilgen tarixi-kultura şartlanı hasilinde, "Aqsartğa" aylanğan demege yaray. Meni hisabımda, şolaylıqda bir perepisçik-göçürüwçü yibergen giççi yañılış, tarix ilmuda şulay çetimlik tuwdurğan.
- Tek busa da "Aqsay" desek de tüz tügül çü. Biz çi "Yaxsay" deybiz.
- Muna bu yerde men seni bulan razi tügülmen. Türk milletler yaşayğan yada yaşağan topuraqlarda "Aqsay" degen yurtlar, şaharlar wa özenler bir neçe bar: Qırğızstanda, Qazaxstanda, Rostownu tübünde. "Aqsay" demek "aq suw" demek bola. Bir-bir türk tillerde özen suwğa "çay", "say" dey. Men bir dewürde Yaxsaynı atı Aqsay bolğan dep ğisap etemen... Bir söznü "a" bulan başlayğan türk milletler de bar, "ya" bulan başlayğanlar da bar. Yıraqlağa barmağa neger tarıqdır — qumuqlar bulan bir ana tamurlu balqarlar Yaxsayğa Axsay deyler çi! Baliki, oruslar da bizin yurtğa Aksay dep nehaq taqmağandır...
- Hali tarixni qoyayıq. Bir waqti siz haligi Yaxsaynı halına talçığıp, ullu şiʼru yazğan edigiz. Bir-birewler şonu uşatmadı.
- Yaxsaynı bugüngü halı, tarixdegi yurtum bulan teñleşdirgende, maqtarday tügül.
- Şolay başğa yurtlarıbız da...
- Gumilöwnu teoryasına göre 1500 yıldan etnos "qart" bola Şo boljaldan soñ etnos ya öle, ya yañırıp ösme başlay.
- Bizge yañırmaq barmı eken?
- İnanma süyemen. Şu bulğawur, çetim dewürden menligibizni, özdenligibizni saqlağan küyde ötmege bolsaq, gelejekde millet ösme bola. Bizge sovet dewür bergen köp yaxşılıqlar bulan yanaşa aytmağa tilni güçü çatmayğan çaqı, ziyan da geltirdi. Milletni bar degen ulanları dawlarda öldü, repressiyalağa tarıdı: Ullubiy Buynakskiy, Batırmurzayewler, Soltansayit Qazbekow, Abusupyan Akayew, Temirbolat Biybolatow, Calalutdin Qorqmasow, Bahawdin Astemirow wa başğaları. Milletni genofondu puç boldu... Sovet dewürnü dinge baqğan hujumun göz alğa geltirseñ, tük-tügüñ ereturup getegen hal tügülmü: Yaxsaynı hali çökgen, ullu, özüne "orus köpür" dep aytağan köpürünü on beş-yigirma adam da qulaçlap bolmasday mazallığı bulanğı 5-6 metr biyiklikdegi üç kürçü taş bağanalanı taşları qaydan gelgen dep oylaşar ediñ — meni ata yurtum Esgi Yaxsaynı qaburlarındağı sıntaşlar!
- Başğa milletler şo darajada zaya bolmağandır...
- Bolmağandır dep esime gele. Nege tügül ese, aslu politika ahwalatlar tüzlükde, bizin topuraqlarda yürülgen.
- Men bilegen küyde, bilimli, haqıllı adamlarıbız -intelligensiya milletni yol görsetiwçüsü, mayağı bolma gerek. Gelejegibiz bolsun uçun ne yol tutma gerekbiz? Bir-bir yoldaşlar haligi dewürde innemey tergew etip tursaq yaxşı dey. Nege tügül de, qumuqlar politika yabuşuwda bir harakatnı başlasa, şonu artı utduruw bolup, hal dağı da bek qıyınlaşa dey. Siz neçik oylaşasız?
- İnnemey turmağa da bajarılmay. Tek talaplanı teren oylaşıp salmasaq, bizin millet alağan har abatğa da başğa milletler saq qaray. Soñ olar barı da bir bolup, biz yañız qalıp, utdurabız.
Misal uçun, "awtonomya tarıq" degen Anwar Hamitow misginni çaqırıwu arağa çığıp, bizden başğa milletler ürküp qaldı. Şo çaqırıw barı da Qumuq harakatnıki tügül edi, "Watannıki" edi. Awtonomyasız da çeçilme gerekli masʼalalarıbız köp. Bizge bugün bilimli, patriot ruhlu yañı naslunu tarbiyalama gerek.
- Şo işni kim etme gerek edi? Dagpeduniwersitetde siz yolbaşçılıq etegen dissertasya sowetden alimler bolup çığağanlar köpmü?
- Biz işleygen 15 yılnı içinde dört yüz adam ilmulanı kandidatı, on dörtew doktor bolup çıqğan.
- O alimleni san yanı neçikdir?
- Bir yimik tügül... Bizin Sowetde başlapğı yıllarda dissertasyaların Temirqazıq Kawkazdağı barı da türk milletleni tillerini wa adabyatlarını alimleri yaqlay edi. Hali "Rus til" wa "Rossiyanı xalqlarını adabyatı" degen bölükler de bar. Nalçikden, Karaçayewskiden, Pätigorskiden, Groznıydan, Baküden wa özge yerlerden gelegenler köp bar. Tek aslu kontingent — Dağıstandan.
- Soñ şo alimlerden ne bola? Uzatamılar ilmu harakatın?
- Uzatağanlar da köp bar.
- Birewlege haq berip, özler uçun dissertasya yazdırıp, "alim" bolağanlar da bar dey. Gertimi?
- Bola şolaylar da.
- Ne xayırı bar şolay alınğan alim atnı?
- İlmunu gerti küyde tañlap saylağanlar az tügül. Seni sorawuñnu da maʼnası bar. Birewler işleygen yeribizde alapabızğa qoşulajaq dey. Birewler "alim" degen atğa yes bolma süye.
- Gözemelik, boş maqtançıqlıq, baş aldatıw tügülmü şo?
- Dürçü dür, bir yaqdan. Başğa yaqdan alğanda, aylanadağı barı da yaşaw şolay bolup qalğan çı.
- Zabit Nasirowiç, siz adabyat axtarıwçusuz. Dünya, rossiya, dağıstan, qumuq adabyatı ne haldadır? Adabyatnı ösüwü toqtalğanı görüne.
- O — tüz. Sawlay dünyada da kitap oxuyğanlar da, yazağanlar da az bolğan. Rossiyada bazar aralıqlar adamlanı aldına başğa talaplar sala. İnternet arağa çıqğandan soñ çu oxuyğanlar şaylı kemidi. Hali çeber asarlanı da İnternetden oxup qoyalar. Klassika, maʼnalı, teren, haqıllı asarlar oxulmay.
- Dahı qaysıları oxula?
- Neçik aytayım, buhtan, demek, paxabnıy, wahşilik, demek, sadistskiy, bizin qılıqğa qıyışmayğan erşi zatlar köp oxula. Oxuyğanlar da — aslu halda cahiller, yaşörümler. Pelewin, Sorokin, Akunin degen yazıwçular — modda. Adabyat teoryanı gözünden qarağanda busa, şo awtorlanı asarları gerti çeber asarlağa salınağan talaplağa cawap bermey.
- Alim hisapda iñ de sizin tergewügüznü tartağan tema qaysıdır?
- Men DGPU-da Rossiyanı xalqlarını (şo añlawnu içine men orus wa Rossiyanı barı da milletlerin qurşap alaman) adabyatını teoryasını haqında leksiyalar oxuyman. Meni tergewümnü tartağan tema — literaturadağı "yewraziystwo".
- Siz şo terminni köp qollaysız. Şo neni añlata?
- Moskwalı politikler Rossiyanı yewropa paçalığı etip görsetme köp süye. Tek Rossiyanı paçalıq boluwunda Azyanı, türkleni taʼsiri güçlü. Rossiyanı paçalığı Altın Ordadan amalğa gelgen. Soñ-soñ Pötr Perwıy onu Yewropağa burma başlağan. Şo haqda köp yazağan orus alimler de bar. Rossiyanı xalqlarını adabyatlarında busa "yewraziystwo" munaman dep görünüp tura. Mahammat-apendi Osmanow eki kulturanı — Yewropanı wa Azyanı — qanığıwlu çalışıwçusu bolğan. Bu yañız bir misal.
- Bugüngü qumuq adabyatnı halına tergew beremisiz? Kitap çığarağanlar köp, yañı atlar yoq. Art waqti de tamaşağa qaldırarday bir kitapnı sama oxuğanmısız?
- Kämal Abukownu "Zapiski promçawşixsä godow" degen esdeliklerini kitabın bek ahamyat berip oxudum wa uşatdım. Yazıwçu, adabyatçı, kritik hisapda Kamalğa teñ gelegen adam bizden çıqmağan. Anwarnı, Atabayewni, Badrutdinni poezyasın neçe qaytıp oxusam da, hayran qalaman. Anwarnı xalqnı tilin teren bilegeni, çeberligi, ayroqda "Yırçı Qazaq" degen siklı, Atabayewni teren maʼnalı lirikası, inçeligi, Badrutdinni filosofyası, gengligi meni har zaman da tamaşağa qaldırğan.
- Olardan soñ gelegen naslular neçikdir?
- Men esgergenleni darajasına yetegenleri yoq.
"Yoldaş", 11-11-2011