Dağıstannı xalq yazıwçusu, dramaturg, tarjumaçı Mahammat-Soltan YAhyayew bulanğı bir axşamğı laqırdan.
İnsan wa inqılap
- Mahammat-Soltan, siz, bulay alğan da,XX-nçı yüz yılnı adamısız, yaşawuğuznu köp yanı da o asruğa tiye. Köp zatlağa özügüz şahatsız, köpnü görgensiz, köpnü bilgensiz, üstewüne yazma da yazğansız. Eger de bu axşamğı laqırıbıznı XX-nçı asruğa baylawlu yürütsek, neçik göresiz?
- Neçaqı da yaxşı. Maʼnalı bolmay qalmas. XX-nçı asru Rossiyanı, Dağıstannı wa bütün dünyanı tarixinde ötesiz bay wa maʼnalı dewür. Üstewüne onu iç maʼnasınäxşı küyde terenden añlap, açıp da bitmegenbizdir.
- Busa başlayıq. Bulay alğanda, siz inqılapnı, onu yolbaşçıları C. Qorqmasownu, M. Daxadayewni, Ullubiy Buynakskiyni wa onu özge igitleriniçeber kelepetlerinäratıp, olağa "can salğan"yazıwçusuz. Şo sayalı birinçi soraw bulay.Sizge inkılapnı yazıwçusu desek durus bolurmu?
-Tüz bolur. Tek, ozoqda, "tegi" de bar. Bir başlap sorawğa göre aytayım. Gertiden de, meni yaratıwçuluğumunu özeginde "İnsan wa iqılap" temasıaslu yerni tutğan. Bu temanı meni güçüm wa pahmum çatğan çaqıaxtardım, bir-neçe romanlar, dramaturgiya asarlar yazdım. Olar xalqğa yaxşı belgili. İnqılap, rewolüsya dep aytılağan tarixi ahwalat — XX-nçı asrunu iñ görmekli ahwalatı — ülkebizni, milletibizni çi neçik de, hatta bütün dünyanı da qısmatın alışdırdı:
"Tegine" qaytsam, meni yaratıwçuluğum yañız inqılapğa bağışlanmağan. Yazıwçu hisapda men yaşlar uçun da köp kitaplar yazğanman, köp yıllarımnı milli dramaturgiyağa berdim, yañız Qumuq teatrnı sahnasında meni 12 pyesam salınğan, köbüsü dramaturgiya asarlarım tarcuma etilip özge dağıstan teatrlarında, Temirqazıq Kawkaznı, Orta Azyanı Milli teatrlarında oynalğan:
- Durus. Tek birdağılay da sorayım. İnqılapğa sizdegi bu haşıqlıq qaydandır?
- Men Oktäbr inqılabı üst gelip, Sowetler Soyuzu qurulğan 1922-nçi yıl tuwğanman. Sowetler Soyuzunu bayrağını tübünde tuwğanman, onu awleti de dürmendepaytsam da yaray. O qudratlı paçalığıbız bugün yoq, amma meni yimik onu haşıq awletleri bar...
- Tek, siz bilegen küyde, 90-nçı yıllanı başındağı "ullu buruluwdan" soñ inqılapğa wa inqılapçılağa, ayroqda, bolşewiklege, aldağı dewürlerde yimik yılı yanaşıw yoq çu...
- Razimen. Bolsa da ullu tarixi ölçewleni gözünden qarasaq, bolşewik harakatnı sahnağa çıqmaqlığını wa üstünlük qazanmaqlığını temel sebepleri bolğan. Bulay bir tarixi haqlıqnı inkär etme tüşmeydir dep esime gele. Başında Lenin toqtağan bolşewikler, misal uçun, şo yol tañlayğan dewürde o zamanğı (tap bugüngüsü yimik) wahşi kapitalizmni yeñmekni çaraların yañız burjuazyağa qarşı dünya inqılabında görgenler. Birewü yanından busa,olar Rossiya ne ekonomika, nede madanyat yanından sosializmge hazir tügülün yaxşı añlay bolğanlar. Şoğar da qaramaylı, xalqıbıznı dünya inqılabını ilhamçıları, alğa eltiwçüleri bolma çaqırğan. Dünya inqılabı yuwuq ekenge inanğanlar...
- Yaxşı. Bu pikrunu, tolu küyde bolmasa da,men de qabul etemen. Bolşewikleni o dewürgü aslu muradı inqılap üst gelgen soñ, Rossiyanı camyatın abbat-abat, dawamlı küyde örden taba yañırtıp, Yewropa siwilizasyasına baylamaq bolğanı, ozoqda, şeksiz.
- Tarixni gözünden qarağanda da,Rossiyanı ölçewünde de aldınlı "bir abbat", alğa barıw harakatı bolğanı açıq.
- Şoğar da qaramaylı şulay bir soraw bermey bolmayman. Tarixde qaysı inqılapnı alıp qarasaq da, görebiz, onu idealistler hazirley, romantikler yaşawğa çığara, hasillerinden busa paydalanağanlar -başğalar bola. Olar dane qılıq, ne ideya yandan inqılapnı hazir etgenlege çer bolup çıqmaylar. Üstewüne, bir qadar olağa art da bereler. Şo sebepden bolma yaray, "inqılap"degen ullu alamatğa artda da özü özünü awletlerin aşayğan bir wahşige (Saturn) yimik qaraw barlığı da. Siz bu haqda ne aytar edigiz?
- Tüz aytasan, tolu küyde qabul etemen şolay qıymatlawlanı. Olanı teren filosofya maʼnası bar. Tarix özü de şoğar şahat...
- Amma inqılapğa wa inqılapçılağa baqğan yaqdağı qarawlarığızartdağı zamanlar alışınğan dep aytıp bolamısız?
- Bolmayman, bolma da bolmajaqman. Nege tügül de, inqılap bolmağan edi busa, onu natijasındasowet hukumat qurulmağan edi busa, meni yimik yetimlege bulayäşawlar qayda edi... Men çi atam da, annam da ölüp yap-yañız qalğan edim. Sovet hukumat meni wa meni yimik millionlanı ösdürdü, oxutdu, ullu yaşaw yolğa çığardı... Qumuqlanı alayıq, Dağıstannı alayıq, başğa, ne ete, utdurğanmı inqılapnı natijasında?... Qumuq adabyatnı, qumuq madanyatnı çeçekleniwü şo dewürge gelmeymi? Çersiz Bariyat Muratowa, çersiz Hamit Rustamow, olay neçeler wa neçler. Ayta tursa, uzun söz bola, amma unutmağa, göz yummağa neger tarıqdır?...
Ozoqda, hatdan ozdursa, bir zat da yaxşı bolmay. Köp tüzsüzlükler boldu adamğa baqğan yaqda da, xalqlağa baqğan yaqda da. Qumuqlanı alayıq. İnqılap bolmasa bir de yaramay dep, onu üstünlügü uçun canların qurban etgenleni köbüsü bulardan tügülmü? Dür. Natijada qıyıqsıtıwlağa tarıp, yerin-yurtun tas etip turağanlar da bulardan tügülmü?... Wa bulay neçese suallar bar.
İnsan wa dewür
- Ötgen asrunu tarixinde qumuqlar, Dağıstan bulan baylawlu ne yimik ahwalatlanı ayrıça esgerer edigiz?
- Qumuq xalq harakatın. Ozoqda, köp yañılış işler de etildi... Men özüm de bar edim onu başlağanlanı arasında. Ölüp-pısıp turma yaramay, eger de ixtiyarlarıñ qıyıqsıtıla busa...
- Dağıstannı, Rossiyanı ölçewünde alğanda, "XX-nçı asrunu iñ de ullu adamı, görmekli çalışıwçusu" dep kimge aytma yarar?
-Ullu tarixi ölçewleni wa mezgilleni gözünden qarasaq, Ullubiy Buynakskiyni, M. Daxadayewni. Alibek Taxo-Godini aytar edim. Calaw Qorqmasownu ayrıça aytar edim. Oğar yetegeni yoq da yoqdur, baliki de... Onu yaşaw harakatı, çalışıwu sawlay XX-nçı asrunu toltura desek de yaray. Harakatçılıqda çeri yoq çalışıwçu dep aytma gerek. Ondan soñonu ölçewündegi bir syasi çalışıwçu bizde tuwup da bitmegendir desek durus bolur. Tek neçaqı bola busa da talçığasan bu insannı qısmatı artda daneçik tragedyağa aylanğannı esge alsañ... Neger, ne uçun?
- Siz de razi bolursuz dep oylaşaman, bu suallağa tuwra cawaplanı onu ulanını ulanı A. Qorqmasow tapma qast ete.Dağıstannı XX asrudağı syasi tarixin axtarıwda artdağı yıl Anatoliy Qorqmasownu yılı boldu dep aytsa da yaray.Siz onu publikasyalarına ne yimik baha beresiz?
- Men razimen. Çaqda-çaqda ol mağa Moskwadan telefon söyley bola. Aytma gerek, ullu iş etip tura. Ol, neçağı aççı ölet busa da,tarixi gertilikni, tarixi haqlıqnı yanı — süyse o Calawğa baylawlu bolsun, Najmutdin Samurskiyge, süyse özgesine.Mağa birleri nege tarıqdır o dep aytalar.Men aytaman olağa, nege tarıq bolmay dağı, yoldaş, eger deo gertilik bizin durus yolğa çığara,elte busa, gelejekdegi xatalardan qutğarılağan küyleni üyrete busa? Bütün dewür quru yalğanda yaşap turma yaramas çı, yalğançılar bolup turma yaramas çı. Xalq tarixnihaq gertisin bilme gerek, haq gertilikde tarbiyalanma da gerek.
- Tüz aytasız. Gertini tışğa çığarıp, har kesgeayan etme qarayğanlağa, bilesiz, tınç bolmay. Şo bayağılar, olağa"wöreçiler" deyikmi, yada "töreçiler" deyikmi, hasilikalam, haqıllarından ese hillasıköpler arağa qısdırıla, erkin yol alma qoymaylar.
- Tüz aytasan.Olaylanı men neçaqı da yaxşı tanıdım, romanlarımnı üstünde işleygen de. Yoldaşlarıñ, oydaşlarıñ bolsa, neçaqı uzaqwa çetim busa da yollar da alına... Şuhayıp Mahammatowiç dep bar edi meni bir yuwuğum, yuwuğum desem de yoldaşım, yolumda tayawum. Ullu wa haq gertialim edi. Uniwersitetde işledi, inqılapğa bağışlap, Ullubiyge bağışlap köp kitaplar çığardı. Amma dünyadan tez getdi. Olay neçeler... Anwarnı, Atqaynı,Abdul-Wahap Suleymanownu köp oylaşaman. Rasul Hamzatowdan ayrıldıq. Ullu şair edi... Ullu tas etiw. Olar getip, men qalğanman hali qanatı sınğan turnaday... Bu dünyada can qurdaşlarsız, teñlilersizqalmaq bir azap ekenni bu çağıma yetgende tügül bilmedim. Köp oylaşaman olanı haqında.
Yazıwçu wa hakimyat
- Men bilegen küyde, Mahammat-Soltan, siz KPRF-ni Dağıstan region bölügünü politsowetini çlenisiz. Bulay aytğanda, KPRF haligi camyat sistemanı partiyası busada, bugüngü hakimyatğa daim oppozisyada turağan bir syasi güç bolup görüne.Ayıp etmegiz, sizge bulay sorama süyemen. Hakimyat bulanğı aralıqlarığız neçikdir?
- Men özüm hakimlege qarşı tügülmen, qarşı bolmağa haqım da yoq. Men Sowetler Soyuzu tozulğan soñ qurulğan yaşaw wa hikimlik qurumuna qarşıman. Men Sowetler Birligi (Soyuzu) qurulğan1922-nçi yıl tuwğanman, yaşawda yetgenlerime de Sowetler Soyuzunda yetgenmen. Bu haqda örde de esgerdim. Sovet hakimyatı bulan hisaplaşmağa meni haqım yoq. Xalq yazıwçusu degen atnı da alğanman, şu turağan üç üylük kawrtirimni de ondan alğanman. Dağıstannı haligi hakimlerine de sözüm yoq. Men, başğa, qarawsuz da, tayawsuz da qalmağanman, amma xalq yazıq...
Baraz allarda, esiñdedir, Dağıstan hukumatıbız 80-yıllıq yübileyimni de ör darajada ötgerdi. Bücetden xarj görsetilip, eki romanım, birisi Ullubiyni haqındağı, birisi de Calawnu haqındağı, bir kitap bolup "Bessmertiye" degen at bulan basmadan çıqdı. Men bek süyündüm, ozoqda. Bek razi de qaldım, ozoqda.
Abusupyan, bilesen,xalqına kitap sawğatlar etip getgen, özünü kitaplarını birisine de "Watanıma-sawğat" dep at taqğan. Asil, haqıllı adam bolğan o.Meni şu kitabım da xalqıbıznı gelejek naslularına menden bir sawğat bolsun. Taxçalanı bezendirmek uçun tügül, bilmek, oxumaq uçun, oxup dars almaq uçun, esde saqlamaq uçun...
Yazıwçuluq — qısmat
- Adabyat tarmaqdağı haligi hallanı neçik qıymatlaysız?
-Ökürmege çaqı zat yoq dep aytma yaray. Adabyatnı bir sessizlik dewürümü eken dep oylaşmay bolmaysan. Oylaşdırağan köp zat bar, ozoqda, oylaşmayğan adamğa tınç yaşamağa bu haligi zamanda. Oylaşağan insanğa, ayroqda ol, üstewüne, yazıwçu busa, har zat da oy etdire. Hatta qayğı yeñip tura köpleribizni. Amma yeñilme gerekmey.
Nege tügül de, Yaratğanıbız bizge xalq görgenni görmege göz bergen, eşitmege qulaq bergen, eşitgeniñ-görgeniñni aytmaq uçun til bergen, süymege de,güymege de yürek bergen, can bergen.
Eger de haq gerti yazıwçu, haq gerti şair busañ (adarşay tügül busañ),xalqıñı qayğı yeñgen şartlarda bülbül bolup çarnamajaqsan...
- Şulay bir soraw bereyim. Siz yazıwçu bolmağan busağız, kim bolar edigiz?
- Bilmeymen, o haqda oylaşmağanman. Yazıwçu bolmaq — käsbu tügül, qısmatdır. Xalqnı qısmatından ayrılmayğan, xalqnı qısmatına temirleyin baylanğan...
- Mahamat-Soltan, tarixden wa xalq awuz yaratıwçuluğundan bilebiz, qayğılı-quwunlu günler "Hayt!" degen de, "Wayt!" dep el namsuna baylanağan ulanlar köp bolğan xalqıbızda. Olar bulan bar bolup da gelgen bizin xalqıbız.
Adabyatnı alsaq, yazıwçularıbıznı alsaq bugüngü, kimlerdir o "men-men" degen ulanlarıbız-qızlarıbız, siz oylaşağan küyde?
- Başğalar, ozoqda, başğalanı aytmaq bar. Men Ahmat Caçayewni, Ataw Atayewni, Badrutdinni,Mahammat Atabayewni, Şeyit-Xanımnı aytar edim...
- Barakalla, Mahammat-Soltan, kassetabız bitdi, laqırıbız bitmegen busa da...
- Sawbol... Ullu üyge çığıp, laqırıbıznı ekinçi bölügüne göçeyik...
...Wa hasilikalam
Ullu üyde de aş üstünde uzaq laqır yürüldü. Ötgen ömürler bulan dewürler haqında, yuwuqları bulan kitapları wa olanı igitleri haqında. Bugüngü qıyınlı zamanlardan wa adamlardan, insanlar bulan qılıqlardan söz çıqdı. Ozoqda, tamazanı qawşaltğanmandır degen pikru meni bir-neçe kerenler turup sawbollaşayım degen xıyallağa elte edi. Amma har gezik, tamazabıznı canlı laqırı, canlı gözleri wa sözleri toqtata, laqır da uzatıla edi.
Aytma gerekmen amma, laqırlaşıw pikru alışdırıwdır. Laqırlaşıwnu waqtisinde de, ondan soñ da yazıwçu tamazabıznı pikrularını köpleri bulan razi bolsam da, bir-birlerin qabul etmedim. O da bir tabii zatdır.
Tek bir zatğa barıbız da mükürbüz. Mahammat-Soltan YAhyayew — inqılapnı haşığı,inqılapnı yazıwçusu. Ol özünü şeksiz pahmusu bulan dağıstan adabyatında alda heç bir de bolmağan küyde 1917-nçi yılğı inqılapnıjanlı çeber tarixin yaratğan adam. Ulluİnqılapnı ullu qurbanlarına ol"can salıp" canlı kelpetlerin yaratğan. Ol yaratıwçu.
Xalqıbıznı gelejek nasluları onu kitaplarından taba özleni ata-babalarını XX asrudağı canlı tarixi bulan tanış bolajaq. Baliki de, olar öz dewürlerinde qazanğan bilimlerine wa sınawlarına tayanıp, o tarixlege biraz başğaçalay yanaşar, başğaçalay qarar.
Amma bugüñüler yimik tañala yaşajaq naslularıbız da bu yazıwçubuznu yaratıwçuluğunu, umumi tirajı bir millionğa çıqğan köp sanawdağı kitaplarını qıymatın yaxşı bilejekge şeklenme gerekmey. Bu bir ulluruh warislikdir.
Kamil Aliyew
DOSYE
YAhyayew Mahammat-Soltan
Dağıstannı xalq yazıwçusu.
Suleyman Stalskiyni atındağı respublika sawğatını laureatı.
Yırçı Qazaqnı atındağı adabyat premyanı laureatı.
1922-nçi yıl Qarabudaxkent rayonnu Qaqaşura yurtunda tuwğan.
Birinçi çeber asarları 1941-nçi yılda çığa başlağan.
Ullu Watan dawnu ortaqçısı (1942-1945).
Birinçi çeber kitabı 1953-nçü yılda çıqğan.
Dağıstannı adabyat tarixinde wa awtornu yaratıwçuluğunda ayrıça yer alğan asarları: "Tri solnsa" (Roman ob U. Buynakskom), "W poldnewnıy car..." (Roman o Clalutdine Korkmasowe).
Çıqğan kitaplarını umumi tirajı — bir million.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş"