Qumuq xalqnı adabyatını wa madanyatını ösüwünde özleni yaratıwçuluğunu ullu ahamyatı bolğan, bizin xalqıbız uçun köp qıyın tökgen wa daimge tarixde wa onu esinde qalğan ulanlar bar. Alim-Paşa Salawatow muna şolay ulanlardan. Bizin madanyatnı wa adabyatnı ösüwü uçun ol etgen işleni neçik ullu ahamyatı barı hakında köp kerenler yazılsa da, Alim-Paşa Salawatownu atı oramlağa, Qumuq teatrğa qoyulup, onu esdeligi daimge muqayatlı küyde begitilip qalsa da, halige yerli onu naslular uçun etgen işine tiyişli wa tolu baha berilip bitmegen.
Bizin adabyatnı qaysı tarmağında da çalışma pahmusu wa hüneri bolğan Alim-Paşa Salawatow özünü az ömürünü içinde köp işler etip getgen.
Alim-Paşa Salawatow XX asrunu başında Xasawürt rayonnu Yaxsay yurtunda tuwğan. Ol özü yazğan ömürbayanında bulay dep aytıla: "1901-nçi yılda Xasawürt rayonnu Yaxsay yurtunda orta darajada yaşayğan Qanbolatnı ahlüsünde tuwdum, dört yaşımda anamdan, altı yaşımda atamdan ayrıldım. Soñ mağa Abdulhalim degen anamnı ulanqardaşın qayum etip belgilep, 1917-nçi yılğa yerli onu qolunda qaldım".
Yaşlayın yetim qalıp, giççi zamanından berli de köp qıyınlar görgen Alim-Paşa haqılbalıq bola turup, yaşawda öz yerin tapma, añlawlu-bilimli bolma qast ete, qıyınlanı tübünde yançılıp qalmay, gün-şawlağa talpınıp ösegen terek yimik, yaşawnu yañılıqların yüregi bulan seze, öz zamanını aldınlı adamları bulan baylawluq tuta, qatnay.
Alim-Paşa Salawatownu 110 yıllığına (RGWK "Dagestan")
"1918-nçi yılda Yaxsayğa qaytıp, — dep yaza ol ömürbayanında, — Zaynalabit Batırmurzayew, Bahawdin Astemirow yimik yoldaşlanı yolbaşçılığı bulan qurulup işleygen yerli ulanlanı inqılap bölügünde işley başladım. Tüzün aytğanda, mağa uzaqğa atlanıp, sawut bulan aylanmağa tüşmedi. Oğar sebep haqıqat hallar boldu. Neçik alay da, qısğaça aytğanda, men şo arada dört keren qazaqlağa tutulup çığarıldım. Zaynalabit gelgen soñ, yurtda daw krujogu qurulup, şoğar cawaplı sekretar etilip ayrıldım, şonu uçun da mağa yurtda işlemege tüşdü (asgerge sursat wa başğasın yibermek, front bulan aralıq tutmaq uçun). Örde esgerilgen zatlanı gertilemege bolajaq şo zamanda men özler bulan bolğanlardan Astemirow, Buhrow, Hajiyew, Hanaqayew, Batırmurzayew wa başğaları".
Şu örde esgerilgen sözlerden görünüp turağanı yimik de, Alim-Paşa Salawatow şo zamanlarda yañı yaşaw uçun çalışağan yaşörümleni al sıdıralarında bolğan, yaş zamanlarından tutup da xalqğa, elge qulluq etmek degen murat onu canına siñgen.
Alim-Paşa Salawatow oxuwsuz-bilimsiz yaşawda alğa barma bolmayğanın yaşlayın añlağan wa xalq arada yarıqlandırıwnu yaymaq uçun, bilimsiz-oxuwsuz qalğan yurtlu yaşlağa bilim bermek uçun çalışğan. Ol başlap ata yurtundağı maktapğa başçılıq etip, şoğar bolğan çaqı köp yaşlanı qurşama qast etgen, şolaylıqda xalqnı köp raziligin alğan.
Buynaksk şaharda muallim kurslanı bitdirip, Alim-Paşa Salawatow xalqarada bilimleni yayıwğa, yaşlanı oxutuwğa qurşala, özü de köp oxuy. Onu kitapxanasında ondan soñ qalğan köp kitaplar, gazetler şahatlıq etegeni yimik, Alim-Paşa yaş zamanından tutup da orus, qumuq tillerde çıqğan kitaplanı, gazetleni, curnallanı köp oxuy, cıyıp saqlay, inçesanyatnı har türlü tarmaqlarını yañılıqları bulan iştahlana.
1926-nçı yılda Alim-Paşa Salawatow Bakü şaharğa barıp, ör pedagogika institutuna oxuma tüşgen. Şo yıl onda ötgerilgen türk xalqlarını ilmu cıyınında Calalutdin Qorqmasow yolbaşçılıq etegen dağıstan delegasyanı wakili hisapda ortaqçılıq etgen. Baküde oxuy turup da ol ata yurtundan, öz elinden ayrılmay, daim baylawluk tuta, oxuw arada boş zamanı bolğanda, kanikullarda, ata yurtunda qısğa kurslar açıp da, yaşlağa bilim berme çalışa. Şonda hatta aylana yurtlardağı yaşlar da qurşala bolğan.
Alim-Paşa özü oxutağan yaşlanı arasından birlerin, yaxşı bilegenlerin alıp getip, özge yerlerdegi oxuw ojaqlağa da sala bolğan. Misal uçun, Alim-Paşanı qastı bulan yurtdağı maktapğa qurşalğan Abdul-Wahap degen yaş (soñ-soñ maqtawlu qumuq şair Abdul-Wahap Suleymanow) Alim-Paşanı kömegi bulan Derbentdegi pedtexnikumğa oxuma tüşe. Dağıstannı xalq şairi Atqayğa wa şolay özgelege onu köp kömegi tiye. Ol kömek etgen, bilim bergen köp yaşlar soñ-soñ Dağıstanda belgili adamlar bola.
Baküdegi institutnu bitdirgen soñ Alim-Paşa Salawatow Buynaksk şaharda yaşörümleni oxutuw-tarbiyalaw işge girişe. Soñ-soñ ol Dağıstan pedagogika institutda darslar berme başlay. Bir zamannı içinde Dağıstan tarixi, til, adabyat ilmu institutnu ilmu qulluqçusu bolup da işley. Şo yıllarda Alim-Paşa Salawatow yazğan ilmu maqalalar görsetegen küyde, ol şo zamanğı bütün sovet folkloristika ilmunu ör darajasına yetgen bolğan. Bu institutnu qolyazmalar fondunda qumuq sarınlanı, yırlanı, xabarlanı hakında Alim-Paşa Salawatow yazğan ilmu-axtarıw işler saqlanıp tura. Olanı köpleri hali de ör maʼnasın tas etmegen. Ol daim bilimin artdırıwnu qastın etip, Moskwa şahardağı aspiranturağa oxuma tüşe. Güntuwuş xalqlanı institutunu aspirantı bola. Orus adabyatnı o dewürdegi pahmulu tarjumaçısı, ol özü de esgergen küyde, tarhu şawxallardan tamur alağan Arseniy Tarkowskiy, 1933-nçü yılda A-P. Salawatownu "Qızıl partizanlar" degen poemasın dağıstan adabyatda birinçiley qumuq tilden orus tilge tarcuma etgen. Poema 1934-nçü yıl Pätigorsk şahardağı basmaxanada çığarılğan. Bu — bizin wa orus adabyatı uçun ullu maʼnası bulanğı iş. Bizge Atqay aytğanğa göre 1930-nçu yıllarda Alim-Paşa Salawatow Moskwada aspiranturada oxuyğan waqtide Arseniy Tarkowskiy bulan onu Calalutdin Qorqmasow tanış etgen bolğan wa şo yıllarda olanı yuwuq adabyat aralıqları başlanğan. Bolma yaray, Arseniy Tarkowskiyni taklifine göre Alim-Paşa Salawatow ondan soñğu yıllar orus tilden qumuq tilge köp asarlanı tarcuma etme başlağan. Şolanı arasında Turgenewni "Mu-Mu", Fadeyewni "Metelisa", Puşkinni "Dubrowskiy", grek mifologyadan "Dedal wa İkar", "Geraklnı igitligi" degen asarlar wa başğaları bar.
İlmu qulluqçu hisapda Alim-Paşa Salawatow xalqnı bilimge qurşawnu qıyın yıllarında köp iş etgen. Yerli yaşlanı oxutmaq uçun yañı oxuw kitaplar yoqluğuna göre, ol şolay kitaplanı yaratıwnu wa çığarıwnu hayın etip aylana. Baküge, Qazanğa, Qırımğa wa özge yerlege bara, oxuw kitaplanı yaratıwnu sınawun üyrene wa özü de, özge yoldaşlanı da qurşap, oxuw kitaplanı yaratıwnu işin qura. Şolaylıqda, Alim-Paşa Salawatownu qastlığı bulan otuzunçu-qırqınçı yıllarda köp oxuw kitaplar çığa. Mekenleşdirip aytsaq, 1930-nçu yıldan başlap, 1941-nçi yılğa yerli dawğa getginçe, A-P.Salawatow M.Temirxanow bulan birçe har yıl maktapda oxuyğan cahiller uçun 2-3 oxuw kitap çığarıp turğan.
Gerti alim hisapda A-P.Salawatow xalqnı awuz yaratıwçuluğunu asarların cıyıw wa axtarıw bulan maşhul bola, öz xalqını belgili yırawlarını wa şairlerini asarların cıyıp çığarma qast ete. Qumuq poezyanı klassigi Yırçı Qazaqnı yaratıwçuluğu onu köp tergewün tarta. Alim-Paşa Yırçı Qazaqnı haqında maʼlumatlar cıya, onu yazğanların axtara. Muna şolaylıqda, birinçiley Alim-Paşa Salawatow Yırçı Qazaqnı haqında, onu yaşawun wa yaratıwçuluğun suratlap, ullu oçerk yaza wa peçatdan çığara. Qumuq xalqnı yaşawun wa yaratıwçuluğun axtarıw bulan şondan soñ maşhul bolğan adamlar daim Alim-Paşanı şo oçerkine asaslanıp yazğan. Yırçı Qazaqnı yaratıwçuluğuna birinçiley, lap başlap, Alim-Paşa Salawatow bergen ullu qıymat soñğu axtarıwçulanı ullu şairi yaratuwçuluğun axtarıwğa ruhlandırğan wa Qumuqnu Ullu şairine ullu esdelik bolup qalğan.
Yırçı Qazaq bulan bir dewürde yaşağan, xıylı cıyınlarda, içki yıbawlarda birçe ortaqçılıq etgen pahmulu şairibiz xamamatürtlu Alipmurza Dewletmurzayewni yaratıwçuluğun axtarıp, yırların yazıp, cıyıp, ilmu axtarıwlanı yürütgen wa 1931-nçi yılda basmadan çıqğan "Literaturnaya ensiklopedya" degen kitapğa onu hakında maʼlumatlar birinçiley yazğan da — Alim-Paşa Salawatow.
Kökdegi yulduzlarda çaqı sırları köp, altın xaznabızdağı cawhar qazaq yırlanı haqında ilmu gözden qarap, axtarıw maqalalar birinçiley yazğan adabyatçıbız — Alim-Paşa Salawatow.
Alim-Paşa Salawatow yaratıwçuluq işni köp yaşlayın şiʼrular yazıwdan başlağan, bizin yañı adabyatıbıznı kürçüsün salıwğa köp qoşum etgen, adabyat tilibizni ösüwünde de onu yaratıwçuluğunu köp ahamyatı barnı aytmağa tarıq.
Alim-Paşa Salawatow dağıstan, qumuq adabyatıbız uçun etip getgen wa bir de unutulmay qalajaq ullu iş ol bizin dramaturgiyabıznı kürçüsün salmaqdır. Yaşawnu yañı talapların yüregi bulan sezgen, terenden añlağan Alim-Paşa Salawatow yaşawda teatrnı neçik ullu ahamyatı barnı bile, belgili dramaturglanı asarların oxuy, yaşawnu, yaşawdağı hallanı sahnağa çığartıp xalqğa, aldına görsetmekni borç etip sala.
Alim-Paşa Salawatow yazğan "Qızıl partizanlar" degen drama 1932-nçi yılda ötgerilgen respublika konkursda birinçi sawhatnı ala. Şonda dramaturg giççi bir qumuq yurtnu başından getgen tolqunlanı, şo yurtğa yañı yaşaw geltirgen ullu ahwalatlanı, xalqnı yañı yaşaw uçunğu yabuşuwun suratlay.
Xalq awuz yaratıwçuluğu bulan maşğul boluwunu natijasında Alim-Paşa Salawatow "Ayğazi" degen pyesanı yarata wa daimge qumuq madanyatını tarixine gire. "Ayğazini yırı" wa şoğar oşağan wa xalqnı qoççaq ulanlarına bağışlanğan başğa xalq yırları wa xabarları, sarınlar, xalq adatları — bular barı da pahmulu yazıwçu uçun bek paydalı kürçü bolup, oğar gertiden de xalq dramasın yaratma imkanlıq bere. Neçese yıllar getse de, Alim-Paşa Salawatow yaratğan "Ayğazi" degen pyesa qumuq sahnağa qaytıp-qaytıp gele, bizin xalqnı başından getgen tolqunlanı esge sala, xalqnı yaxşı qılıqların, adatların saqlamağa üyrete.
70 yıllanı uzağında sahnada oynalağan, qarawçular özünden heç yalqmay, ullu ruhlanıw wa hayran bolup qarayğan "Ayğazi" yimik spektakller dünyanı teatr tarixinde köp siyrek yoluğağan alämat.
Alim-Paşa Salawatownu "Qaraçaç" degen pyesası qumuq yommaqlanı gözelligin, iñ yaxşı merdeşlerin saqlap, adilli, yaxşı adamlanı, süyüw, halallıq, tüzlük uçun yabuşuw yürütegen taza qılıqlı qoççak adamlanı yaşawun suratlay. Awtor özünü bu pyesasında qumuq yommaqlağa asaslansa da, xalqdan çıqğan adilli wa qoççak adamlanı öz nasibi, süyüwü uçunğu yabuşuwun usta küyde görsetme bajarğan, yommaqnı igitlerini yaşawun gerti yaşawğa yuwuq etap suratlama bajarğan.
Alim-Paşa Salawatownu yañız poezya asarların alıp qarasaq da, qumuq poezyağa, qumuq adabyatına ne yimik yañılıqlar geltirgen eken? Ol geltirgen yañılıqlanı iñ aslusu — gerti poezya uçun bolmasa bolmayğan, insannı iç yaşawuna, ayrıça, insannı qısmatına köp tergew bermekdir, "men" demek bulan, öz yürek halların suratlay turup, insannı his dünyasın görsetmekdir.
Alim-Paşa Salawatowdan alda, hatta onu zamanında da, köbüsü halda supu poezya yada busa umumi halda qoççaqlıqnı, batırlıqnı wa şolay özgelerin isbatlap görsetegen poezya bolğan busa, Alim-Paşa özünü hatta başlapğı şiʼruları bulan ayrıça adamnı, insannı, ayroqda amalsız adamnı iç yaşawun suratlamaq bulan qumuq poezyağa ullu yañılıq geltire.
Sosialist realizmni qaydasına yazma gerek dep, yazıwçulanı üstüne ullu borçlar bulan birge, ullu yükler de, aldına busa ullu toğaslar da salınmaqnı natijasında poezyada maqtawlar etiwnü, "Hurra!" qıçırıwnu, sürküçlep görsetiwnü zamanları gele. Şonda Alim-Paşa Salawatownu bir ayıbı da yoq. Zamannı çarasız tez alışınağan yellerini taʼsirine tarımaylı, adabyatnı gerti yolunda saqlanıp bolğanlıq, onu yürek halallığın wa adabyatğa baqğan yaqdağı pasih pahmusun isbatlay.
Art waqtilerde arxiwlerde tabılğan maʼlumatlanı wa haligi adabyat ilmu darajasın qollap, A-P. Salawatownu yaratıwçuluq wa axtarıw ömür bayanlığın yañırtıp yazmaqnı wa çığarmaqnı zamanı gelgen dep oylaybız. Bu işge bilimli wa sınawu bar bizin alimleribiz qurşalsa yaxşı bolar edi.
"Yoldaş", 23.09.2011 g.