Yırçı Qazaq — bizin zamandaşıbız

Abdulhakim Haciew
3 mult4,473 qaraw

Şairni 180 yıllığına: Qazaq nege bugün de yuwuq

Yrçı Qazaq

Ullu şairler har zamanda da özünden soñ yaşağan naslular bulan asrulanı boyunda ruh, pikru, his yaqdan zamandaşı bolup gelgen. Bizin Ullu Şairibiz Yırçı Qazaq da, ozoqda, haligi zamanda yaşayhan har qumuqnu da ruh sırdaşı, pikru qurdaşı... Artdağı yıllarda busa ol ayroqda yuwuq bolup qaldı. Sebebi ne eken?

Dünya çar yimik aylana dep qumuqlar nehaq aytmağan. Ötgen günlege oşayğan günler tarixde de qaytıp degenley gelip qalağan gezikler köp yoluğa. Yırçı Qazaq yaşağan "dewür-dewür, pitne dewür zaman" yañıdan hali bizin başıbızha qobup qalğan yimik tügülmü? Şo özünü "pitne dewürün" ajayıp güçlü küyde suratlağan. Qazaq yañız özünü zamandaşlarına tügül — gelejek naslulağa da nasihatların-wasyatların qoyup getme süygende yimik. Haligi zamanıbızğa ötesiz bek qıyışağan satırları onu köp, olanı barısın da bu maqalada geltirme imkanlıq yoq, şo gözden Yırçı Qazaqnı yañıdan oxup çıqmaqnı oxuwçulağa taklif etip, munda bir-eki misallar bulan tamamlanayım.

Hali bolğan yañı baylar, hakimler özleni aylanasına köbüsü neçikleni cıya?

"Hayt" degende tabulmasnı qıyınğa.
Qazandan çıqğan qara qul bolsun.
Tek kisede awur-aslam pul bolsun,
Til tübünde yarawkelik söz bolsun.
Tek tışından külep bağar yüz bolsun.
Seksende bir sıyı bolmas malsıznı,
Malsızdan soñ yañıznı..."

("Nasip")

Haligi "qara qulğa döngen" özdenleni de, yañı "xanlanı" da "yüz dınqı" yoqmu? Kepler yañı "temir tuzaqlağa" tüşmedimi, "kanadağı gün tiymegen yurtlağa känt ete dep, ayıp etme" de kimni tili aylanar? Aldın Qazaq da, onu yimik miñler de güçden sürgün etilip yiberilegen Sibirlege, hali çarasızlıq güç etip, qumuqlar şo suwuq Sibirlege, sayki, "öz göñülden" miñler bulan getip turmaymı?! Hali de köp qumuqlar "can ağalar, sizge dua amanat" dep,

"Geçelerdey şawlası yoq gün eken...
Can tarlıqda, can ağalar, çarx sıqda,
Gün tumanlı, ay şawlasız bu yaqda,
Külegen kür ay artılmış, gün batmış,
Namus bulan yah yığılıp, er yatmış.
YAhğa yarım, wayt, ulanlar, namusğa az
Yasawullar içde, "men" der ermiken?"

Amma Yırçı Qazağıbız ruhdan bütünley tüşmey, qısmat uçun çalışmaqnı, tarıq busa, yabuşmaqnı-çabuşmaqnı yanın tutup, özden küyde "er gerek!" dep, bir-bir muratlarına yetme bajarılmay qalsa da, "tap alaşasın satayım!" del erkek sözün ayta, bizin de yaşawdan küsmey, qıyınlıqlanı tübünde yançılmay yaşamaqğa çaqıra deme yaray.

Haligi zamanğa lap da ariw qıyışağan birdağı bir onu asarın bereyik.

Mahammat-apendi Osmanowğa yazılğan kağızdan

Bismilla, kömek et, ay Soltan Karim,
Sazğa söz gelişsin, tüzelsin yırım,
Aldın çı bar edi yırğa hünerim
Tıñla çı, qarayıq, Mahammat-apendi.
Sırdaşıñ muñayıp tura uzaqdan,
Gelsin dep yalbara rabbim razaqdan,
Bu yırnı yazağan misgin Qazaqdan
Eşit bek salamlar, Mahammat-apendi!
Eliñden sorasañ, eteler sawda,
Yürekleri san-miñ yüz türlü hawda,
Tükende, bazarda, baxçada, bawda,
Dünyalıq qazana, toymaylar, apendi.
Axşam geç qaytıp, üylerinde yata,
Ant etip, saqatnı tügül dep sata,
Beş şayı payda uçun atasın aldata,
Birinde tüzlük yoq, tergeseñ, apendi.
Sen köp de qolaysan eşitmey, görmey,
Bizin qumuqnu xabarın bilmey,
Qalır yimik göreler dünyada ölmey,
Umutları ullu, qarasañ, apendi.
Bir-birine yaman xıyalda, qastda,
Ilähi, tüz tügül qardaş da, dos da,
Dosuñ da haram, qarasañ asta-asta,
Tamaşa, zamanlar türlengen, apendi!
Bizde bir tabun bar biri-birinden usta,
Oçarda olturup, qatınlarday yasda,
Yüz xabar çığarar yoq yerden esde,
Tuffu! YAh, namus tas bolğan, apendi!,
Aytdı-quytdu bu tabunnu işi,
Tañlarmı şo yolnu namuslu gişi?!
Xasap-bazarda, tüken-oçarda haligi gelişi,
Axırların Allah tüz etsin, apendi!