Yırçı Qazaq tuwğanlı bu yıl 180 yıl bite. Ömür çağın alıp qarağan zamanda Yırçı Qazaq Kawkazda wa Rossiyanı aldınlı demokratyalı kulʼturasın ör darajalağa götergen pahmulu ulanları: A.İ. Gersen, N.G. Çernışewskiy, L.N. Tolstoy, N.A. Nekrasow, F.M. Dostoyewskiy, T.G. Şewçenko, İlya Çawçawadze, Kosta Xetagurow, Abay Kunanbayew, Omarla Batıray, Yetim Emin bulan bir dewürde yaşağan.
Y. Qazaq yañı qumuq adabyatnı kürçüsün salğan. Onu poezyası bulan bizin xalqnı kulturası feodal dewürnü peleketinden çığıp, yañı zamanğa bağıp artlanmağa başlağan. Özünü şo yolunda bizin xalq Yırçı Qazaqnı ör pahmulu poezyasına tayanıp, yañı-yañı gumanizm ideallağa, yañı estetika-çeberlik añlawlağa yes bolğan, dewürleni qahruman igitleri neçik xasyatda bolma gerekni Yırçı Qazaqdan üyrene turup, özünü milli özdenligin bekleşdirmek bulan birçe, yañız Dağıstan wa Kawkaz xalqlar bulan tügül, bütün Rossiya bulan watandaşlıq ruğ, birlik bolmasa yaramayğanğa tüşünme başlağan.
Y. Qazaq köbüsü yırlarında, şiʼrularında haqıllıqdan taymayğan, gertilikni qattı küyde teren oyğa qurşayğan, yaşawnu aççısın da, tatli tatıwun da görgen bulan tamamlanıp qalmayğan, olanı çeber söznü güçü bulan mekenli sosial-filosofya darajasına göterip, qurç wa ne qıyınlıqlağa tarıp qalsa da qaypanmas, er namusun, insan özdenligin yer etmes xasiyat yaratağan, gertiden de, qudratlı küyde adillikni yaqlayğan şair.
Muna şu esgerilgen çaqı zatnı da gözalğa tutup, olay da Y. Qazaq bizin poezyabızğa geltirgen yañılıqlanı, şair geçgen qahrulu qısmatnı, amma bir tutğan xalqçılıq yolundan, ne qıyınlıqlağa tüşüp getse de, tayışmayğanlıqnı, poezyasını güçü bulan Dağıstannı adabyat kulturasın öz dewürnü Yewropa — ör dünya darajasına göterme bajarğanın da esgerip, biz Yırçı Qazaqğa Dağıstan poezyasını Prometeyi dep aytma bolabız.
Prometeyni insanlağa etgen kömegi sayalı mif allahlardan biri — Zews onu üzülmes buğawlar bulan Kawkaz tawlanı bir qayasına qantarlağan. Zewsni hukmusu bulan onu, har gün gelip, canerinden qaraquşlar çoquy busa da, Prometey etgen işine hökünmey, öz qısmatı bulan öktem bolğan, insanlıqğa inanıwun heç bir de tas etmey yaşağan.
Yırçı Qazaqnı qısmatında da wa onu poezyasında da şo xasiyat bar.
Şonu uçun da şair bir yaşaw natijalı yırın tamamlay turup:
- Dünyada heç hökünçüm qalmadı, yılamağız, mağa endi ölgen soñ, — dep nehaq yazmağan.
Yırçı Qazaq, haq gerti xalq şairi, barı da şiʼruların eki yüz yıllanı boyunda Qazaqnıki yimik, xalqı tas etmey esinde saqlağan şairler dünyada bek az bolur. Şulay gerti geng wa tolu xalqçılıq maʼnada alğanda Kawkazda da, bütün türk dünyasında da Qazaq, gertiden de, teñsiz şair.
Tek, ne etersen, Ullu şairibizni ne yaşawu, ne de yaratıwçuluğu tındırıqlı küyde üyrenilmegen, onu yırları taman çaqı cıyılıp peçatdan çıqmağan, şo sayalı da onu warisligi bugüngü oxuwçulanı tergewüne tolu tartılmağan.
Bulay demek, Qazaqnı üyreniwde bir zat da etilmegen demek tügül. Qazaqnı yaşawuna wa yaratıwçuluğuna bağışlanğan xıylı adabyat-kritika, ilmu-axtarıw işler bar.
Rewolüsyadan alyaqda Y. Qazaqnı yırların cıyma başlağan, olardan birlerin başlap kitapğa salıp çığarğan belgili qumuq şair, yarıqlandırıwçu wa ilmu çalışıwçu M.A. Osmanow bolğan.
Ondan soñ, XX-nçı yüz yılnı başında, Abusufyan Aqayew 1903-nçü yılda Qırımda — Baxçasarayda basmadan çığarğan kitabına Qazaqnı köp yırların salğan.
Rewolüsyadan soñ, 20-30-nçu yıllarda, Osmanownu wa Abusufyannı kitaplarından paydalanıp, professor Bekir Çoban-zade, Alim-Paşa Salawatow, Efendi Kapiyew Y. Qazaqnı yaratıwçuluğuna ör baha bergenler. Çoban-zade wa Kapiyew Qazaqnı yırlarını teñsiz güçlülügün görgende, «Qazaq — genialnıy şair» — dep yazğanlar.
Qazaqnı yaşawun wa yaratıwçuluğun üyreniwde A.-P. Salawatownu yeri ayroqda ullu. 1940-nçı yılda çığarılğan «Çeçekler» — degen almanaxda berilgen A.-P. Salawatownu maqalası şairge bağışlanğan birinçi mekenli ilmu-axtarıw iş deme yaray.
Alim-Paşa Salawatownu maqalasından soñ, Yırçı Qazaqnı şiʼrularını wa onu bizin adabyatdağı yeri haqında bir xıylı maqalalar çıqmaqlıq bulan, bugüngü oxuwçulanı Qazaqnı wa onu yaratıwçuluğu haqındağı añlawları terenleşdi wa gengleşdi.
Olay işlerden G. Musaxanowanı, İ. Kerimownu K. Sultanownu, S. Toqbolatownu, İ. Asekownu N. Kapiyewanı maqalaların esgermege tarıq.
Amma, hali bussağatda da bizin Qazaqnı yaşaw-yolundan añlawubuz 30-nçu yıllarda A.-P. Salawatow yazıp qoyğan kalimalardan köp ari çıqmağan. Şairni yaşawundan aytılğan çaqı zat köbüsü halda tutaş awuz xabarlağa tayana. Az tügül ese dokumentli işler yoluqmay.
Ğalige Y. Qazaqnı yaşawundan söyleygen mekenli bir dokument bar busa, — o da şairni öz yırları, ayroqda, onu sibirden gelgen kağızları...
1957-nçi yılda «Lenin yolu» gazetni adabyat bölügünü qulluqçusu Wahap Zahirow Y. Qazaqnı üyreniw işge unutulmas qoşum etdi: helili Mağammat İsmailownu kitaplarını arasından hali bolğunça belgisiz qalıp turğan Qazaqnı yañı yırların arağa çığardı. Şulaylıqda şairni bizin oxuwçulanı qoluna tüşgen yırlarını sanawu eki-üç keren artdı.
Y. Qazaqnı hali bolğunça ayrıça basmadan beş-altı kitabı çıqğan: olanı başlapğıları 1954 yılda, 1957-nçi wa 1966-nçı yıllarda qumuqça. Eki de gezik kitaplanı Dağıstannı Xalq şairi Atqay tizgen, baş sözleni busa birisine — S. Toqbolatow, ekinçisine İ. Asekow yazğan. Y. Qazaqnı yırları rusçağa göçürülüp ayrıça kitap bolup, K. Sultanownu baş maqalası da bulan — 1960-nçı yılda çıqğan. Olardan soñ da şairni kitapları 1980-2000-nçi yıllarda da bir-neçe kerenler çığarılğan...
«Bola busañ, batır bulan qurdaş bol» — dep baş salınıp bu şairni kitaplarını gezikli çığışında berilgen asarlanı sanawu başlap çıqğan kitaplağa girgenlerinden köp artıq. İş, ozoqda, sanawda tügül, şo yañı berilgen asarlar Y. Qazaqnı yañılayın açamı — açmaymı? İşni şo yanına tergew baqdırma tüşe.
Bizin qarawubuzğa göre, kitapda berilegen asarlanı köbüsü Qazaqnı yaratıwçuluğun dağıda teren maʼnalı wa çeberlik yanından birden-bir güçlü etip görsete.
Giççirek baş sözde Qazaqnı poezyasını barı da yanların analiz etip, çeçip aytma imkanlıq yoq. Şo sayalı biz şulay aytıp esgerme süyebiz: kitapğa alınğan çaqı yırlanı maʼnaların, çeberlik belgilerin, yazılğan zamanın wa olay da har şiʼrusunu şairni yaratıwçuluğunu ösüw yolunda toqtayğan yerin göz alğa tutup, yetti-segiz bölükge bölüp yerleşdirmekni ariw görebiz.
Bu kitapdağı Qazaqnı yırları türlü-türlü tarmaqlardan alınğan. Qısğaça etip aytğanda, olanı maʼnaların üç bölükge paylama yaray: getgen yüz yıldan qalğan qolyazıw tepterlerden alınğanları. Ekinçi taypası, 30-nçu wa 40-nçı yıllarda belgili yazıwçular cıyğanları: A.-P. Salawatow, R. Fatuyew, Ayaw Akawow... Üçünçü taypası, 60-nçı yıllarda wa 70-nçi yıllanı boyunda wa bizin zamanda xalqdan yazılıp alınğanları, masʼalä: «Gesek-gesek bulut gele», «Burma çaçlı ariwnü», «Suwsununa nar bergen», «Araqçı biyni yırı», «Bawlanı balqıp çıqğan bürü edim», «Köküredim men talaysız kök yimik», «Nasip qayda, biz qayda», «Emmekler gelip tüşse esime» wa bugünlerde arağa çıqğanları...
Bizin qolubuzda Y. Qazaqnı yaşawunu wa yaratıwçuluğunu yañı yanlarından xabar beregen 20-25 yıllar çalışıp cıyğan materiallar bar. Şo materiallardan taba çığıp aytğanda, hali bolğunça yazıla gelegende yimik, Y. Qazaq Sibirge bir keren tügül, bir-neçe kerenler qaytara yiberilgen bolmağa gerek. Şairni ulanını ulanı Soltanxan da şu oynu toqtaşdırıp laqır ete edi.
Y. Qazaqdan gelgen kağızlarda eki türlü adresleri yoluğa: birinde — Yakutya görsetile, başğasında busa — Aq deñiz boylar esgerile.
Birdağı bir tamaşası — Qazaqlar Sibirge yiberilgenler degen yıllardağı dokumentleni arasında (Tiflisde, Orconikidzede, Stawropolda, Moskwada wa olay da Sibir yaqdağı şaharlanı arxiwlerinde) ne Qazaqnı, ne de onu yuwuğu Atabaynı tuwra atları yoluqmay. Ondan qayrı da, tarixi dokumentlerde köp esgerilegen, 1861-nçi yılda tutulup, Porxow şaharğa sürgün etilgen Atabay Atawownu bizin Yırçı Qazaq bulan araçığı barmı, yoqmu? Şu bek maʼnalı sualğa alimler hali de cawap berip bitmegen. Eger şu sualğa «bar» dep toqtaşdırılsa, Y. Qazaqnı yaşawuna büs-bütünley yañı qaydada yanaşma tüşejegi açıq zat.
Bizin oyubuzğa göre, Y. Qazaqnı dokumentlerde yürülegen atı başğaça bolğandır... 1858-nçi yılnı qara yazbaşında Temir-Xan-Şuradan Tobolʼskige-Sibirge Tatarxanow Sayd yiberilgen. Arxiv dokumentlerde, o yıllarda dağı ne Qazaq, ne Tatarxanow heç yoluqmay.
Kim bile, şo Tatarxanow Sayd özü Qazaq bolup çıqma da yaray. Men hali de şo yorawumda da qalaman. Nege tügül, o zamanğı Stawropol guberniyanı arxiwinde saqlanğan materiallağa tayanıp aytğanda, Sibirden 1859-nçu yılda Tobolsk şahardan Temir-Xan-Şurağa, ondağı woyenaçalnikge yazılğan 2-3 kağız bar. Bu kağızlarda — «Siz Sayd Tatarxanownu ne sayalı ayıplap, ne boljalğa yibergenigizni bilme süye edik» dep sorala...
Soralsa-soralsın, arxiwlerde ne dep, cawaplanğanlıqnı sırı açılmay...
Tek şu yerde Qazaqnı yırlarını birdağı bir ör maʼnalı yerin esgermey getme yaramay dep esime gele.
Yırçı Qazaqnı atası qoyğan «pasportlu» başğa atı bolğan busa da, şair özüne xalqnı arasında «Yırçı Qazaq» dep qolllağan atında lap axırına yerli toqtaşğan bolğanlığı, oğar özüne berilgen bir hürmetlew özden atğa yimik yanaşa bolğanlığı açıq görünüp tura. Şair oğar da tamanlıq etmey, «Dağıstanlı tatar-oğlu Qazaqdan Rayhanatğa öpke salam uzaqdan», — dep yaza da, oğar da qanmaylı Sibirge etap bolup barağan yolunda birdağılay: «Men Qazaqman, Qazaqman, Dağıstanlı Qazaqman, tawlar bulan tüzlege altı ay yol uzaqman», — dep şo atı bulanğı özünü öktemligin birden-bir bekleşdire. Aytma tüşe, o dewürde, 19-nçu asrunu ekinçi yartısında, Dağıstan, Kawkaz poezyada, xalqçılıq, milletli wa watançılıq hisleni yaratıwda Y. Qazaqğa teñ gelegeni az bolur.
Y. Qazaqnı yaşawu wa yaratıwçuluğu bulan arağa çıqğan dağı da köp türlü masʼalalar bar.
Enniden soñu axtarıwçular çeçilmey turağan köp suallağa cawap berejekge şeklik yoq.
Amma elge tarıq bolağan darajada xas axtarıw işler tez arada yürülerge, bizin xalqnı bugünlerdegi yaşaw-turuş halına qarap aytğanda, şeklik tuwmay qaçmay.
Hali bussahat biz toqtaşdırıp aytma bolağan zat: Y. Qazaqnı köp sanawda yañı yırları tabulğan. Olar şairni birden-bir ör pahmulu etip görsetejekge men bek inanaman.
Şairni 180 yıllığı bulan baylawlu onu yaşawuna wa yaratıwçuluğuna muştarlıq wa ilmu-filosofya qaydada onu yaratıwçuluğunu terenine yetme qurçluq bek canlandı dep aytma tolu ixtiyarıbız bar.
Adabyatçılar esgeregendey Qazaq yañız yırçılıq poezyanı dazularında toqtap qalmay, ol o merdeşlerden ozup, geng wa teren maʼnalı gumanist xasyatlı, janr yağından ötesiz türlengen asarları bulan öz dewürnü itti wa çetim masalalarına oy wa boy yalğay.
Yırçı Qazaqnı yırların yaxşı tergewlü oxup wa ondan alda da dekabristleni, bırınğı zamanlardan berli gelegen köp tolqunlu türk poezyasın aytmay qoyğanda, o zamanğı polskiy rewolüsionerleni, N.A. Nekrasownu, T.G. Şewçenkonu wa olay özge yazıwçulanı asarları bulan tanış bolğanlığın his etejekbiz. Şo tanışlıq, özün heç bir de ayamay, el namusu uçun qurban bolup getse de qayırmayğan bilimi wa geng adabyat sınaw Y. Qazaqnı pahmusuna yañılay dahni bergen, onu añlawun geng wa ullu yollağa çığarğan.
Hasili käläm, Yırçı Qazaq bizin xalqnı ekinçi miñ yıldağı iñ görmekli Adamı ekenge zamanlar ötgen sayın biz mekenli tüşünme başlaybız. Şair yaşawnu bir dewüründen birisine göçe, bir şiʼrusundan başğasına çığa turup, şolay da öz xalqını, yañız Dağıstannı tügül, ullu Watanıbız Rossiyanı sosial-politika yaşaw halların teren oylağa salıp kelpetleşdire turup, asta-asta bulan geng dünya darajadağı oyçuluqnu alıp, ör insanlıqnı wa insaplıqnı darajasına göterile.
Bulay abat alıwun ol yañız bir tar tarap wa ülke görüşde, yañız bir milli daraja bulan dazulaşdırıp qoymay. Haq gerti xalqçılıqnı — ör insaplıqnı darajasına göterile. Şo bir alımnı barışında geng wa saw dünya yaşaw hallağa oxuwçulanı tergewün tarta. Şolluqda hatta Tengiri özü yaratğan alam qatları onu oşarın hakitme başlay. Qazaqnı qarawunda, şolay yanaşğanğa dünyalarda bir zat da birewge de yat tügül. Yaxşı tergep qarasañ, şo sayalı busa yaray, şairni har-bir söz tağımı maʼnalı quran ayatlar yimik çalına, namus-yah yarata wa daimge esiñde qala. Şolluqda har oxuwçunu barlığın bütünley qurşap ala.
(Yırçı Qazaq. Batır bulan qurdaş bol. Mahaçqala.2011. Baş söz. 5-12 bb.)