"Xalqnı tanıma süyseñ, yırlarına tıñlap qara", dep aytıla. Nege tügül de, har milletni nasludan-nasluğa aytıla gelegen yırları teñi yoq can azığı, ruh baylıq hisaplana. Olar insannı yaşawuna yañız özlege xas küyde öztöreçe maʼna, renk berip isbarlay. Şolay baylıqnı özler yaşağan zamandan da ötüp, gelejek naslulağa da yetişdirmege de qast etgen belgili yırawlanı arasında yañız bizin Qarabudağgent rayonnu tügül, sawlay respublikanı yır aytıw sanyatına öz zamanında aslam qoşum etgen Dağıstannı at qazanğan artisti Ağay Qaplanow da bar. Oğar bu yıl 100 yıl tamamlanajaq edi. Men onu yaşaw tarxların axtarıp, sawunda bilegenleni, tanığanlanı esdeliklerin yazmağa toqtaşdım.
Ağay Qaplanow çeber sözge ustalığın, barı pahmusun rayonda madanyat işleni quruwğa bağışlağan. Radiodan berilegen ol qarnı-göñü bulan, haq yürekden aytğan xalqıbıznı erewüllü ulanlarını haqındağı, olay da ixtilät-masxara yırlar tıñlağanlağa aldın yimik hali de taʼsir ete.
Ağay Qaplanow 1910-nçu yılda Qarabudağgent yurtda yarlı sabançını ahlüsünde tuwğan. Yaşlayın, yetti yıllıq çağında, atasız qalıp, oğar yaşawnu qıyınlıqların köp tez his etmege, ahlüde ösegen altı yaşnı lap ullusu ekenge, anası bulan birge özünden giççileni hayın etmege tüşgen.
Tek ol qıyınlıqlağa boysınmağan, köp türlü qıyıq-sıtıwlardan ötüp, bara-bara yaşawnu ağımına tüşüngen. Qayratlı harakatı bulan yañız özüne xas soqmaqnı tapğan.
Ol ağaçqomuznu qoluna birinçiley 12 yıllıq çağında alğan. Xalqğa yıraw hisapda ol geng küyde ötgen asrunu 20-nçı yıllarını axırında belgili bola. 1928-nçi yılda yurtdağı kolxoznu çeber iş göregen kollektiwinde ortaqçılıq ete. Ağaynı pahmusun es etgen rayonnu şo zamanğı yolbaşçıları onu Qarabudağgent yurtdağı izba-çitalnänı zaweduüşiyi etip belgileyler.
Şo yıllarda yurtlarda madanyatnı yayıwçu idaralar hisapda arağa çıqğan izba-çitalnälarda yaşörümler, gazet-jurnal, kitaplar oxuw bulan maşğul bolağandan qayrı da, çeber iş göregen krujoklağa da qurşalalar. Ağay ulanlanı, qızlanı özünü aylanasına biyiw wa yırlaw krujokğa tartmağa bajara. Az zaman da getmeyli, ol özü qurğan kollektiwni ortaqçıların xonşu yurtlağa eltmege başlay. Ağay wa onu yoldaşları, sowetleni dewüründe zahmatnı aldınlıların maqtap, işsüymesleni tanqıt etip, şo zamannı talaplarına qıyışıwlu iş göreler. Şo qulluqda ol 1936-nçı yılğa yerli çalışa. 1936-1940-nçı yıllarda Qarabudağgent rayonnu madanyat qalasını direktoru bolup işley.
Yıllar ötgen sayın Ağaynı pahmusu da arta. Ol özünü maqamlarına göre sözler yazmağa başlay. İnçesanyatnı belgili ustası Tatam Muratowdan nasihatlar ala, çeber iş göregen krujoklanı quruwda wa işletiwde yaxşı sınaw toplay.
Onu "Ullubiy Buynakskiyge", "Aq taşlı marmar qala", "Moskwağa salam", "Qarabudağgent" degen wa şolağa oşağan onlar bulanğı yırları özü Dağıstan radiokomitetinde işlegen 1940-1941-nçi wa soñğu yıllarda lentalağa yazıla.
Ağay Qaplanow 1941-nçi yılnı noyabr ayında ekinçiley Qarabudağgent rayonnu madanyat qalasını direktoru etilip belgilene. 1945-1946-nçı yıllarda bir waqtini içinde 18-nçi partsyezdni atındağı kolxozunu partkomunu wa Qarabudağgent rayonnu madanyat qalasını direktorunu borçların da küte. Soñğu yıllarda ol Qayagent rayonda çeber iş göregen kollektiwleni metodisti hisapda krujoklanı işine yolbaşçılıq ete. Moskwa şaharnı 800 yıllığına bağışlanıp, ülkebizni taxşaharında ötgerilgen dağıstan adabyatnı wa inçesanyatnı ongünlügünde ortaqçılıq etgen. Köp sanawdağı hürmetlew gramotalar bulan sawğatlanğan, bahalı sawğatlar alğan. Xalq köp süyegen yırları wa özbaşına iş göregen krujoklanı ösdürüwdegi qulluqları sayalı oğar Dağıstannı at qazanğan artisti degen sıylı at berilgen.
Çinkdesi, ağaçqomuz bulan dos bolup alğan abatları onu ullu sahnalağa çığarğan, yırları 48 gramplastinkağa yazılıp tıñlawçulağa yetişgen, 1962 wa 1969-nçu yıllarda şiʼruları "Ağaçqomuz bulan", "Yüregimni yırları" degen ayrı kitaplar bolup da çığarılğan, iñ aslusu, xalqnı süyüwüne yes etgen. Ağay Qaplanow ullu cıyınlarda, Moskwanı, Rostownu, Nalçikni, Orconikidzeni, özge şaharlanı, yurt wa rayon madanyat qalalarını sahnalarında qurç tawuşu bulan qarawçulanı raziligin alğan. Har yırında tuwup ösgen ata yurtuna, öz watanına baqğan süyüw hislerin görsetmege qast etgen.
Ağay Qaplanow 67 yıllıq çağında 1977-nçi yılda geçingen.
Qarabudağgent rayonnu administrasyasını qastı bulan 1998-nçi yılda Ağay Qaplanownu atındağı ergişileni xoru qurulğan. Esgerilgen şo xor hali de iş görüp tura. Şo sipteni yaşawğa o waqtide rayon administrasyanı başçısını zamestitelini qulluğunda işlegen Ağalaw Halimow çığarğan.
Ağaynı atın daimleşdirmek uçun bugünlerde yerli hakimlik qurumlarını yaqlawu bulan özge çaralar da görüle.
- Bizin rayonda bir neçe yıl aldan berli de Ağay Qaplanownu atı tutulup bir türlü işler etilip yürüle. Har yıl biz ötgeregen onu atındağı konkurs da şolardan birisi hisaplana. Şo konkursda yırlayğan, ağaçqomuz wa özge milli soğuw alatlar soğağan pahmular arağa çığa,- dey, şo haqda ayta turup, Qarabudağgent rayon administrasyanı madanyat uprawleniyesini zaweduüşiyi Zuhra Abakarowa.
Sawunda Ağaynı tanığanlar onu tiziw yırların da, asil kelpetin de bir de unutmay, daim esge ala, yılı sözler ayta bolalar.
Şolay, aburlu şair, kompozitor hisapda da özünü atın malim etgen bizin zamandaşıbız Dağıstannı at qazanğan wraçı, Dağıstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu İsrapil İsayew Ağaynı haqında yürülgen laqırıbızda:
- Bizin Ağay xalq uçun tuwğan, bütün yaşawun oğar qulluq etiwge bağışlağan, öte pahmulu adam edi. Ol neçese yırlanı da, maqamlanı da awtoru da dür. Tek bugünlerde şo yırlanı wa maqamlanı köbüsü xalqnıki hisapda aytılıp qala. Lap da aslusu, Ağay yañız özünü başı uçun qast qılıp aylanmaylı, aylanadağı yurtlularını yaşawluq masʼalaların çeçiwde ortaqçı bolağan adam edi. Yañız onu boluşluq etiwünü yaxşılığından özü yaşayğan oramğa birinçiley suw yürüygen bırğılar tartılıp, içegen suw berilgenin esgerip qoysam da, tamanlıq etedir dep esime gele. Ağay pasih tilli, masxaranı köp süyegen adam edi.
Muzıkağa, yañı maqamlar yaratmağa hasiretligim meni Ağay bulan qurdaş etgen edi. Ağaçqomuznu, balalaykanı soğağanda, onu barmaqlarını oynayğanına köp kerenler hayran bolup qarağanman. Sözleni maʼnasına göre yañı añlı awazlanı tabıp, onu yırlayğanına yesir bolup tıñlağanman. Qarabudağgentdegi madanyat qalanı binasını aldında Ağayğa esdelik açmaqnı tiyişli göremen,- dey turup, şo sipteni rayonnu yolbaşçıları wa yurtluları yaqlajağına da inanağanın bildirdi.
Dağıstannı madanyatını at qazanğan qulluqçusu uzaq yıllanı boyunda "Rayonnu yaşawu" degen gazetni redaksiyasında çalışağan Abdullabek Samatow — Ağay yolbaşçılıq etegen krujokğa qurşalıp iş görgenleni birisi. Ol Ağaynı haqındağı laqırğa bulay qoşum etdi:
- Bizin özüne Ağay Qaplanow yolbaşçılıq etegen çeber iş göregen krujokğa yürüygen cahil yıllarıbız edi. Şo zaman ol bizin yır aytıwda pahmubuznu açmaq, biyiwde bajarıwluğubuznu artdırmaq muratda köp harakat etdi. Ortaqçılıq etegen festiwallarıbızda, konkurslarıbızda biz daim aldınlı yerleni alıp qayta edik. Laqır arada, toylarda, cıyınlarda oğar sahatlar bulan tıñlasa da, adamlar ondan bir de yalqmay edi. Ağaçqomuznu bizin Ağay yimik qılların tillendirip, maqam soqmağa bajarağanlar hali köp az.
Madanyat tarmaqda çalışmağa pahmu, ustalıq, bizin bulan laqır etip turağan A. Samatow aytağanı yimik, ağaçqomuznu yırlatıp da, yılatıp da bolağan haligi zamanda, nasibibizge, bizin arabızda Ağay Qaplanownu ağaçqomuz soğuw merdeşlerin uzatağanlar yoq tügül. Cawhan Abdullayewa — olanı birisi. Şo dewürnü esge alıp, Cawhan bulay dedi:
- Şkolada oxuğan yıllarımdan tutup meni Pionerleni rayon üyüne işge qabul etgen ediler. Erten şkolağa, soñ işge yürüy edim. Hali arğan da soğaman, ağaçqomuz da. Şo hasiretli küyde kütegen işge baylanğanım 40 yılğa yuwuq bola. Lap başda işimde nasihat berip ruhlandırğan Ağay boldu. Ol tiziw yırawdan qayrı da, yurtlularını yaşawuna baylanıp, qıyın-tınçına tabılma harakat etip yaşayğan hayran tamaşa rahmulu, namusğa baylanğan, çomart xasyatlı, xalq arada bolsun degen adam edi.
Ağaynı hızına tüşgen onu qızını ulanı Mahammathaji Qazaqmurzayew busa, xalk arada yañız atı bulan tügül, yır añı bulan da belgili bolğan. Onu ahlüsünde tuwup ösgen, yır aytıw haylek çağından başlap qarqarasına siñgen Albina Qazaqmurzayewa da özünü pahmusu bulan qarawçulanı xars uruwların qazana.
Dağıstannı at qazanğan artisti Ağay Qaplanownu madanyat tarmaqnı ösdürüwge etgen görmekli qoşumun bizin xalq enniden soñ da unutmajağına bir de şeklik etmeybiz.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş", 29 oktäbrä 2010 g.