Dağıstannı belgili tarixçisi Hasan Alqadari özünü mekenli yazılğan "Asari Dağıstan" degen kitabında Dağıstanda İslam dinni yayıwda şayıx Abdulmuslim etgen ullu harakatnı ayrıça esgere.
Awtor bulay yaza: "Şayıx Abdulmuslim hijrağa göre beşinçi asruda (xristian tarxğa görö XI asruda) üyahlüsü bulan Dağıstanğa gelgen wa xalqnı arasında İslam dinni yaymağa dağıstanlılıanı dinge üyretmege başlağan. Ol Xunzaxda ölgen. Munda onu qaburunu üstünde qurulğan zyaratğa ibadatğa gelegen xalq kemimey.
Abdulmuslim şayıxnı haqında dörgelili belgili arabist Nazirni qol yazʼwlu kitabında da maʼlümat berile. Esgerilgen kitapda bulay yazılğan: "Dağıstandanda İslamnı yayıwçulardan birinçi adam bağdatlı Salman bolğan. Dahıstanda Xalifatnı taʼsiri wa İslamnı ruhu kemimege başlağanlıq bulan baylawlu bolup, munda belgili qazawatçı Abdulmuslim gelgen. Ol Xunzaxda kep yıllar yaşağan, munda ölgen wa munda gömülgen". Abdulmuslimni Qurʼandan ayatlar yazılgğan xalatı (abası), asa tayahı, şöşkesi ol ölgen soñ onu zyaratında saqlana bolğan. XX-nçı asrunu 20-nçı yıllarını axırlarında esterilgen sıylı xalatnı, tayaqnı wa şöşkeni urlap, Azerbayjanğa satıp yibergenler.
İxtiyarlanı yaqlayğan qurumlanı harakatı bulan şolar uzaq qalmay tabulğan, uruçular taqsırğa tartılğan, sıylı zatlar Dağıstannı watannı üyrenegen muzeyine tapşurulhan.
Şonda, xunzaxlılar şolanı Xunzaxha qaytarmaknı haqında o zamanğı Dağıstannı Sownarkomunu predsedateli Calalutdin Qorkmasownu atına tilew kağız yazıp yibergenler.
Korqmasow xunzaxlılanı tilewün küte turup, olanı tilew kağızına "qaytarmaq" dep hukmu etgen.
Şo waqtiler Qorqmasownu yaqçılarını da, oğar qarşılanı da arasındahı öjetlik örçüp turahan wakgiler bolğan.
Şo haqda Qorkmasownu partiya axtarıwçu Yarowoy degen gişinii atına yazğan ayan etin kahızı bar. "1930-nçu yılnı aprel ayında, rayondan qaytıp gelgende, men Dahıstan oblast komitetni (WKP(b)) sekretarı Murawyewnu görmege süyüp, onu yanına girdim. Onu ornunda şo waqtide zamanlıkğa Hitinow işley edi. Hitinow mağa: "Seni Xunzaxnı delegatı qarawullayğanı bir-neçe gün bola. Ol Xunzaxdan urlanğan, soñ Bakude tabıp, Dagmuzeyge tapşurulğan zatlanı almağa gelgen" dedi. Şonu da aytıp ol: "Şolanı xunzaxlılaha qaytarmaqnı men de ariw göremen" dep de qoşdu.
Men xunzaxlını kabul etdim. Ol mağa özü Xunzax yurt sowetni delegatı, qızıl partizan ekenin, hali Sumada frontda ekenin aytdı (Sumada şo waqti kolxoz quruluşuna qarşı baş götergen waqti bolğan. A.H.) wa Abdulmuslimni xalatın almaq uçun yiberilgenin bildirdi.
Şonda Qorqmasow bulay buyruq etgen: "Yoldaş Askarowğa. Muzeyde saqlanağan şayıx Abdulmuslimni xalatın Xunzax camyatğa qaytarıhız. Onu Xunzax yurtnu wa qızıl partizanlanı elçisi hisapda yiberilgen watandaş Mahammat Şamilewge tapşuruğuz ( C. Korqmasow 3 (1 aprel) 1930-y.).
"Üstüme gelgen xunzaxlığa men, xalat bulan birge, rayispolkommu predsedateline yazğan kağızımnı da tapşurmaqnı tiledim.
Şonda, başıma, bu qartnı yolda tonap qoymağa bola degen oy geldi. Şo sayalı maşin bulan Xunzaxğa barmaha oñarılğan Şarapilowğa xalatı bulanğı qartnı alıp getmege gerek dedim. Amma Şarapilow qartnı tabup bolmağan. Artındağı gün qart meni yanıma geldi. Onu ozdurahan milisioner de bar edi. Demek, qart wa xalat aman yetişejegi mekenli edi.
İün ayda partiya konferensiyanı gününde Dağıstan kontrol komissiyanı dokladına göre, söylewler yürülüp turahanda, şo waqti men kabinetimde özümnü dokladıma hazirlik göre edim. Murawöw telefon söyledi. Ol xalatnı bermekligim delegatlanı arasında haleklik tuwdurğannı, şo, sayki, kontrewolüsyanı bekleşdiriwge arqayınlıq etgen deyler dep bildirdi.
Artındatʼı gün konferensiyada çığıp söylegen delegat xalatnı qaytarmaqlıq ullu xata bolğan, nege tügül, şo ahwalat xalqnı arasında haleklik tuwdurhan degen. Dinçiler onu üstünde yañur tilep namaz kılğan. Yañur, şondan soñ, gertiley de, yawğan.
Büronu cıyınında, partiyanı Dağıstan obkomuna kandidatlar görsetegende, xalatnı aylanasında bolhan yersiz qalmahal bir-bir yoldaşlağa meni kandidaturamnı aradan çıharmağa sebep bolup toqtadı.
Xalat tarixi esdelik. O şolay hisapda xalqnı arasnda bahalı ekeni mağa belgili edi. Amma oğar siʼrulu zatğa yimik de baha beregenni men bilmey edim" (Calalutdin Qorqmasow. Mahaçqala 26.V1.1930 y. ).
1930-nçu yılnı awgust ayını 13-de partkollegya, 1930-nçu yılnı sentäbr ayını 17-de prezidium, 1930-nçu yılnı noyabr ayını 19-nda Dagobkomnu bürosunu birlikdegi cıyını wa WKP(b)-ni Dağıstan kontrol: komissiyasını prezidiumu bulay qarar qabul ete:
a) tawlardagğı politika hal üttüleşgen waqtide İslamnı yayıwda wa Sovet hukumat bulan yabuşuwda dinçiler uçun ahamyatlı sanalağan xalatnı Xunzaxnı din camyatna qaytarıp bermekni yoldaş Qorqmasownu Ullu politika xatası dep hisap etmek;
b) şo abatı (xalatnı kaytarmaqlıhı) haqıqatda dinçileni aldında Qorqmasownu aburun götergenlikni esgermek.
1931-nçi yılnı mart ayını 8-nde WKP(b)-ni Sentralnıy kontrol komisyası Qorqmasownu masalasına qarağan. Onu, klass yabuşuwu üttüleşgen dewürüne ras gelgen, Dagmuzeyden islamistni xalatın bermekni ayıplağan. Sentralnıy kontrolnıy komissiya Qorqmasowha qattı küyde buwarıw etgen.
Abdulmuslimni xalatına baylawlu bu ahwalat Qorqmasow uçun zarallı bolğan. Şo sebepli onu Dağıstan sownarkomnu predsedatelini kulluğundan azat etgenler. Hali zamanlar alışınğan. Dinni yürütegenlege qarşılık etilinmey. Xunzax yurtdağı Samilox degen awulda yerleşgen, alda tükenge aylandırhan 6ırınğı mecit qaytara ibad üyge aylandırılğan. Abdulmuslimni muzeyi açılğan. Qurayış tuxumlu şayıx Abdulmuslimni atındağı zuwap işler yürütegen camyat qurulğan.