Bu yılıbıznı baş ayı — yanwar ortalap, 18-nçi gününde, redaksiyabızda ahamyatlı cıyın baldu. «Gazetni bugünü wa gelejegi» degen temada laqır etme, özleni oyların, pikruların, takliflerin aytmağa belgili qumuq alimler, camyat çalışıwçular, yaratıwçu intelligensiyanı, telewideniyeni, har türlü kasbulanı wakilleri 30-ğa yuwuq adam cıyılğan edi. Bu cıyında gazetibizge tergew günden-gün artağanı, har kimni onu gelejegine baylawlu öz pikrusu, taklifi barı, onu har nomeri oxulağanı wa arağa salıp oylaşınağanı belgili boldu. Gazetni baş redaktoru Kämil Aliyew salamlaşğan soñ cıyınnı aça turup bulay dedi:
Barığızğa da bizin redaksiyağa gelgenigiz uçun barakalla. Bugün eki masʼalanı arağa salma süyemen. Birinçisi, gazetni bugüngü halı wa gelejekni haqında, ne yimik masʼalalar toqtağan, ne yolda çeçilip bola, qısğa küyde maʼlümat berilejek. Ekinçisi de, alda bizin redaksiyada qurulup işlep, harakat görsetip turğan camyat sowetni yañırtma süyebiz. Şo muratlar bulan köplerigiz çaqırılma da çaqırılğansız.
Birinçi masʼalağa göre maʼlümat bereyim. Yıl aylandı. Gazetibiz ötgen yıl özünü aldına salğan planların tolturdu. 52 nomer çığardıq, Anjini yübileyine bağışlanğan xas nomer de çıqdı. Bulay yoluqmaqnı, sizin bulan haqlaşmaqnı aslu muradı — gazetni gelejegine, tañalasına, bugüngü halına baylawlu. Eşitgensizdir, oxuğansızdır, milli gazetleni gelejegine baylawlu har türlü pikrular, sözler arağa çığıp, yürülüp tura. Şoğar sebepler de bar. Aslusu, ana tillege baylawlu Dağıstandağı, ayroqda şaharlardağı haligi hallar. Bizge yetişgen küyde, Moskwadan gelgen ekspertler de bulan etilgen milli gazetleni işine baylawlu haligi konsepsiyağa, takliflege göre, milli gazetler barı da bir yolbaşçını aylanasına cıyılma gerek. Bizde çığağan milli curnallar yimik, bir baş redaktor bolup, qalğanları bölüklege aylansa yaray degen pikrular bar.
«Yoldaşnı» haqında ayrıça aytğan zamanda, munda işleygen yoldaşlarım da, siz de aytma bolasız, milli gazetleni arasında lap da oxulağanlanı birisi — bizin gazet. Baliki, birewler, maqtanıp ayta dep oylaşma da yaray, tek meni şolay aytma ixtiyarım bar dep esime gele. Gazetge salınağan birinçi talap, ozoqda, oxuwçulanı informasya — maʼlümat talapların taʼmin etmek. Şo murat bulan biz gazetni de hazirleybiz. Meni özümnü aldıma salğan borçum — qumuq «Argumentı i faktı» degen gazetni yaratmaq edi. Şo bajarılğanmı, bajarılmağanmı — munda özügüz de aytarsız.
Gazetibizni bu yılğı tirajı beş miñ yarım. Aldağı yıldan ese biraz qoşulğan, kemimegen. Biz, gazetde işleygenler, barıbız da bir pikruda bolmasaq da, şulay aytma bolaman. Gazetni materialları barı da bir yimik oxula, tergewnü tarta deme süymeymen, har nomerde oxulağan, oxuwçunu iştahın tuwdurağan, tergewün tartağan materiallar bola. Camyat-politika gazet bolğan soñ, yaşawnu barı da tarmaqların qurşap, şolağa göre materiallar bolma gerek.
Ne yimik kemçilikleni aytma bolabız? Men oylaşağan küyde, lap da osal yanı — analitika materiallanı azlığı. Tanqıt (kritika) qaydada yazılğan materiallanı azlığı. Masʼalanı terenine tüşüp, axtarılmayğan materiallar da çığağan gezikler yoluğa. Tezgi oxuwçularıbıznı pikrusuna göre de, köp maqtaw materiallar bola. Bolma da boladır. Nege tügül, xıylı yaşağan, köpnü görgen, bilegen adamlanı haqında yazmaq da borç etip salınğan. Birdağı men özüme borç etip salğan masʼalä. Adamnı milli menligini, añlawunu kürçüsünde, tarixi bilim, tarixi maʼlümat bolma gerek. Adamnı añlawlarında, qarawlarında tarixi özegi yoq busa, şo adam özün millet hisapda mekenleşdirip bitmegen adam bolup toqtay. Artdağı on yılnı içinde bizde milli menligi (nasionalnoye samosoznaniye) yaxşı ösgen adamlanı kemiygeni görüne. Şolay bolğan soñ şo masʼalä tuwra gazetge gelip uruna. Misal uçun, yazılıwğa baylawlu. Ne tarıqdır, ne bar onda oxuma deygenleni sanawu arta. Munda, ozoqda, obyektiv sebepler de bar. Bilesiz, bizin xalqnı 50 prosentinden de köbü şaharlarda yaşay. Şahardağı yaş naslular busa ana tilin tiyişli küyde bilmey. Şonu İnternet de görsetip tura. Gazetde çıqğan materiallanı artındağı cuma İnternetge salabız. Qumuqça salınğanları beş kerenge sama az oxula, orusça salınğanlarından ese. Birdağı sebep, esli naslu cahilleni yimik geng küyde hali de İnternetni qollamağa başlamağan.
Cahilleni qurşamaq uçun etilgen çaralardan birisi — internet saytnı açğanıq. Milli gazetleni arasında birinçi bolup 2005-nçi yılda açıldı. Har cuma 4 miñden kem bolmayğan küyde adam paydalana, qollay bizin saytnı. Aynı içinde busa 30 paçalıqdan 25 miñ adam paydalana. Şonu göz alğa tutup, feysbukda gruppa da açğanbız, «Yoldaşlıq» dep. Az zamannı içinde 200-den de köp adam qurşalğan. Oxulağan gazet etmek bar güçlerden hasil bola. Köbüsü yoldaşlar yoluqğanda, gazetni haqında laqır çıqsa, bulay yaxşı edi, olay etse yaxşı edi dep bola. Ozoqda, yaxşı edi deymen. Tek, qayda şolay maqalalar yazıp, masʼalanı göterip, analiz etap bolağan kasbuçular? Barmı? Köbüsü geziklerde yoq dep aytma borçlubuz. Özge masʼalalar da bar, misal uçun, cahil muxbirleribizni azlığı... wa başğa masʼalalar... men yoldaşlağa da takliflerin aytma, qıymatlama, söyleme qoyayım.
Professor Zabit Akawow özünü pikrusun ayta turup bulay dedi:
Gazetde salınağan masʼalalar xalqnı yaşawun, madanyatın, tarixin, gelejegin götere, zamannı talaplarına göre salına. Ozoqda, olanı çeçilegen yolları başğa-başğa. «Yoldaş» şolanı göteregeni kepime gele. Oxuwçular da xas sahifada özleni oyların, pikruların aytağanı, gazet tüz yolda ekenni añlata. Oruslarda bir aytıw bar, «Sowerşenstwu net predela», demek, kamilleşdiriwnü axırı, artı yoq. Gazetni muxbirlerini bayanlıqları ariw çığa, tergewnü tarta, gerti yaşawnu, haqıqatnı haqında bola, yerni qızğanmay, erkin berme de yaray. Soñ da, «dögerek stal» dep aytağan pikru alışdırıw qayda da tergewnü tarta, uzatıp tursa yaxşı. Misal uçun, artdağı «dögerek stolda» Murat Acini haqında söz yürüldü. Neçaqı yañılıqlanı bilesen, gazetni oxuwçuları da bile. Oxuwçulağa şolay materiallar yetişme yerek. Şolanı sistemağa aylandırma da yaray. Çaqırılğan adam aldanoq temanı bile, oñarıla. Olay desem de, oñarıla busañ, bir qalipge tüşüp de qalasan. Bizin adabyatnı tarixin, madanyatnı tarixin, milli tarixni alğanda, olağa ilmuda yanaşıwlar hali bolğança neçik gelgen, bugüngü imkanlıqlar ne yimik yollar aça? İlmu yaqdan hali yañı-yañı ağımlar çığıp gele. Olanı tarixge yanaşıwu başğa, aldağı ideologya yaqdan girişmey, özüñnü tabiatıñnı gelegen barışı bar çı, ne zamanlardan berli gelegen küyde tarixni üyrense, xalqğa da paydalı. İdeologya busa bir kepge sala. İnsan kepni içinde yaşama süymey. Tek haligi yaşörümler ata-babalarıbızdan berli gelegen merdeşleni unutağanı yaman.
Camyat çalışıwçu, «Qumuq xalqnı tamazalar soweti» degen qurumnu Sentralnıy sowetini predsedateli Absalitdin Murzayewni söylewünden:
Gazetni haqında aytğanda, bir yaqdan, men camyat işlege qurşalğan adam hisapda xalq arada köp bolaman, gazet oxulağannı bilemen, üyde de ahlüm bir nomerin de qoymay oxuy, o yaqdan da teñleşdirip bolaman. Camyat masʼalalanı göteregende, baş rödaktor da aytıp getdi, tanqıt yanın güçlendirme bola. Yurtlulanı qıynayğan yaşawluq masʼalalanı tübüne tüşüp, açıqdan, mekenli yazsa, tirajına qaramay, qoldan-qol etip oxula gazet. Qaysı yurtubuznu alsaq da, bar xalqnı qynayğan masʼalalar, Şawxal Yañıyurt, Qarabudağgent, Qazanış..., qaysın alsaq da. Curnalist axtarıwnu bölügün qurma gerekmi, ne etip de cahiller şolay masʼalalanı tübüne girip çeçme bola. Adamlar özleni masʼalaların çeçme, axırına çıqma süye. Gazet şolaylağa kömek etip, aburun da, tirajın da göterme bolar edi. «Yoldaşıbız» birinçilerden bolup İnternetde sayt açıp, bek paydalı iş etgen. Men de şo saytnı bir qollawçusuman, barakalla gazetibizge, oxuwçularına şulay imkanlıq bergeni uçun. Soñ da, Peçatğa qarayğan ministerlikni wakili bardan paydalanıp aytma süyemen, onu maʼlümat politikası tüz salınmağan dep esime gele. Misal uçun, Qaramannı masʼalası. Cahiller onda çıqğanı aprel ayda bir yıl bite. Örçükgen masʼalä. Tek, gazetler neçaqı yazsa da, ministerlik de yağada, hakimler de sürküçlep-qapğaçlap masʼalä yoq yimik yanaşa. Şolay yanaşıw tüz tügül, köp ullu çetimliklege eltme bola.
Medisina ilmulanı doktoru, professor Sahadulla Abusuyew özünü söylewünde bulay dedi:
Men gazetni giççi zamanımdan berli oxuyman. Gazetibiz yaxşı yanğa bağıp büs-bütünley alışınğan. Yañız Dağıstanda, Kawkazda tügül, sawlay Rossiyada da yaxşı gazetleni birisi dep hisap etemen. Bay maʼlümat bere. Onu oxup bizin xalqnı madanyatından, tarixinden, ötgen yaşaw hallarından köpnü bilme bolabız. Ayroqda orus tilde çığağan bölüknü ullu iştahlıq bulan oxuyman. Çıqma başlağanda qumuq gazetde orusça bölük tarıqmı, orusça çığağan gazetlerden oxup bolmaybızmı deygenler de boldu. Şolay pikrular bulan birdoqda razi tügülmen. Bek tarıq bolğan eken. Bizin milletni tarixini haqında orusça çığağan qaysı gazetde oxup bolabız? Şolay gazet yoq. Milletibizni yartı yanı şaharlarda yaşay. Olanı yaşları qumuqça hal-hayğa söylep bolsa da, ana tilinde ne oxup, ne yazıp bolmay. Şolay halğa tüşgenbiz. Bulay yerlerin de hisapğa alğanda, milli añlawnu, menlikni tarbiyalayğan «Wremenanı» bahası yoq. Orusça yazağan, oxuyğan qumuqlanı köplügün göz alğa tutup, dağı da eki bet qoşup çığarma gerek, paydalı bolajaq. Kämil tanqıt etigiz dep de, taklifler berigiz dep de aytdı. Gazetde ilmu maʼlumatlar az. Yaponya yimik ösgen paçalıqlar gazetlerinde ilmuğa bağışlanğan maʼlumatlanı ötesiz köp bere. Har türlü tarmaqlarda çalışağan alimleni, olanı ilmu işlerini haqında yaza tursa yaxşı. Xalqnı ilmudan añlawu bolsun. Sawluq saqlaw sahifada başğa gazetlerden alınğan maqalalar peçat etile. Olardan almay bizge sorasa, erkin küyde maʼlümat berer edik. RAN-nı akademigi Batdalow bar, pahmulu, bajarıwlu alim, onu haqında yazma yaray, Hamit Ahmatowiç bulan işleygen belgili alimler bar, olanı haqında yazma gerek, özümnü yanımdan men kömek etip, konsultant bolup bolaman şu işde. Özge milletli alimleni haqında yazma da gerek.
Yüstisyanı general-leytenantı, akademik Tajutdin Bijamow da özünü oyların aytdı.
Artdağı yıllarda xalqnı arasında gazetibizni rolü da, sıyı da artğanı görünüp tura. Sahadulla da aytğanlay, orusça çığağan bölük köpleni, özge milletleni wakillerini de tergewün tarta. Hukumatğa, ministerlikge munda işleygenleni hayın da etme gerek. Haligi zamanda 13 miñ manat aläpa nedir? Ahlünü saqlama gerek adamğa köp az. Redaksiyada hali işleygenleni hayın da etip, yañı güçleni, cahilleni de qurşama geregi belgili. Tek cahil adam 13 miñ manatğa işge gelmes, üyler bulan da taʼmin etmey busa, özge oñaylıqlar da yoq busa. Şu finans masʼalä gazetni tuwra gelejek qısmatına tiye. Şonu uçun DR-ni Hukumatı da, xas ministerlik de oylaşıp, tüzewlü yolnu tapma borçlu.
Professor Abdulqadir Abdullatipownu söylewünden:
«Yoldaş» gazetibiz bizin milletni uniwersitet dep aytmağa yaray. Nege tügül de, munda yaşawnu haligi halları berilegende yimik, topuraq masʼalä da, oxuw, madanyat, tarix, ekonomika, siyasat wa özge türlü masʼalalar da göterile. Gazetni lap da güçlü yanlarından birisi — xalqıbıznı tarixi esin göteregenligi, uyatağanlığı. İnternet sayt qollanağanı da yaxşı wa millet uçun paydalı. Milli gazetler yabılma gerek degen pikruğa bügünley qarşıman. Til unutula barağan zamanda şolay masʼalanı arağa salma da yaramay. Yasliden tutup yaşlanı orusça üyretme başlaylar. Yaslide, başlapğı klaslarda yaş ana tilinde oxuma gerek. Ana tilge berilegen darslar artma tarıq. Soñ da din masʼalä. Biz busurmanlarbız. Gazetde din yaşawu haqında da berile turma gerek.
«Qarçığa» degen curnalnı redaktoru, şair Şeyit-Xanum Alişewa da söyledi.
Cahiller ana tilinde oxup bolmay dep Sahadulla alimibiz aytıp getdi. Kim günahlı olar bilmeygenge? Zamanğa salmağız, zaman bir de günahlı bolmağan. Qumuqman, lezgilimen, awarlıman degen adam ana talin bilme borçlu. Yaşlar bawundan başlap orusça şiʼrular oxuylar. Ana tilni üyrenegen programmalar yoq, oxutuw kitaplar yetişmey... Yaşlar uçun çığağan birgine-bir «Qarçığa» bar. Hali yazılıw da başlanğan. Neger alayıq, yaşlarıbız oxup bolmay deygenler de bar. Jurnal çıqma başlağanlı oğar yazılıp, har nomerin cıyıp turağanlar da bar. Har kimni ojağından, üyünden başlana ana tilni üyreniw. «Qarçığanı» oxup bolmasa, gelejekde «Yoldaşnı» da, kitaplanı da oxup bolmas. Qumuq tilde çığağan peçat qurallar — milletni arqatayawu. Orusça bölügü barğa «Yoldaş» gazetni özge milletler de ala. Xasawürtğa barğanda şoğar özüm şahat boldum. Dinni masʼalası çıqdı. Men de yaqlayman gazetde şo haqda materiallar bolğannı. Tanqıtnı haqında aytdılar. Tüz. Adabyatıbızda, camyat yaşawubuzda, teatrıbızda tanqıt yoq. Yaman aytıp, sögüp tügül. Köpler şolay añlay tanqıtnı wa xatircan da bola. Baliki, şo sayalı azdır tanqıt materiallar. Adabyat köp berile degen pikru bulan razi tügülmen. Gazetibiz adabyatğa tiyişli tergew ete. Oxuwçular da adabyat sahifalanı köp süyüp oxuy. Xalqnı gazeti de bolğan soñ, oxuwçular da süye bolğan soñ, berile turma gerek.
Şair, wraç, kompozitor İsrapil İsayewge pikrusun aytma gezik yetişdi.
Stalin, daw bitgende, Staliñrad şaharğa gelgen. Şahar komitetni birinçi sekretarı: «Göresiz dağı, yoldaş Stalin, şahar buzulğan, nizamsızlıq bar»,- degen. «Sawlay ülkedegi nizamsızlıqnı alğanda, mundağı halnı nizamğa sanap qoyarbız»,- degen ol. Bizin gazetibizni halı da şolay. Sawlay ülkedegi halnı alsaq, paçalıqnı yanından tergew osal ekenin de alsaq, gazetibizni çığağanı wa oxulağanı neçaqı da yaxşı. Men har cuma gazetni çıdamsız küyde gözleymen. Gelgende aşay turup qarşı bolsam, ahlüm yaşırıp, aşap bitgen soñ bere. Qaysı adamnı alsaq da, oğar özünü sawluğundan artıq bir niʼmat da yoq. Şo niʼmatnı saqlamağa gazetibiz bek kömek ete. Buçayew yimik alimleni sawunda xadirin bilme gerek, yazma gerek. Şaharnı içinde ilmu şahar kim de qurup bolmay. Onu yimik tüzün-tuwrasın aytıp söylep bolağanlar da az. Sahadulla tüz esgerdi, alimleni haqında da, ilmu maʼlumatlar da gazetde köp bolsa yaxşı.
Dağıstan kitap basmaxananı qumuq redakdiyasını yolbaşçısı, şair Badrutdin Mahammatownu söylewünden:
Alda söylegen Absalitdin tanqıtnı haqında tüz aytdı. Bizin kemçilikleni, çeçilme gerek masʼalalanı, yaralarıbıznı özge gazetlerden oxup bilme tarıq tügülbüz. Olar yazma da yazmajaq. Muna, İsrapil, wraç bar yanımda. Yaranı yarmay, irinin çığarmay, üstünden sürküçlep tursa, o saw bolmay, birden-bir örçüge. Şolay masʼalalarıbıznı qapğaçlap turmay, gazetden taba arağa çığarsa, onu aburu artajaq. Bizin xalq har zamanda da gertini ayta gelgen. Mağa yuwuq adabyat bölüknü haqında da aytayım. Tüzün aytma gerek, artdağı waqti canlandı. Canına birdağı can qoşma bolağan taklifim bar. Qumuqlanı adabyatı ullu. Har yıl belgili adabyatçılanı haqında yazılağan materiallağa konkurs bildirse, yaxşı bolajaq edi. Yılnı axırında camın çığarıp, alğa çıqğan adamğa diplom tapşurma da yaray. Bizin teren getgen tamurlarıbızğa bet qaratayıq, ana tilge art bergenlerden bolmayıq.
Professor Rasul Qadiyewge gezik yetişdi.
Bizin maqtamağız dep Kämil bir neçe keren aytdı. Tiyişli busa, maqtama da gerek. Başğa milletler de gazetni oxuyğanın Şeyit-Xanum esgerip getdi. Şo tüz. Başğa milletleni arasında da gazetibizni aburu göterilgen. Kritikanı haqında aytıldı. Tüz busa da yaray. Tek muxbir barıp rayonnu başçısın kritika etip bolamı? Tanqıt etme tüşse, ölgenleni etip bolabız, sawlanı bolmaybız. Bizin muxbirler — bir yandan da yaqlanmağan adamlar. Kritika etip, qorqunçlu halğa tüşse, olanı birew de yaqlap bolmay. Yaşaw şonu görsetip tura. Ullular taysa, işleme yaşörümler gelermi, şolay kasbuçular barmı? Uniwersitetni filologya fakultetini rus-dağıstan bölügü yabıldı. Hukumatğa, Prezidentni atına şonu açsın uçun kağız yazma gerek, talap etme gerek. Dağı yoğese, ana tilinde yazıp bolağan kasbuçulanı tapma qıyın bolajaq.
Camyat çalışıwçu, alim Salaw Aliyew de özünü pikruların, takliflerin aytdı.
Munda söylegen yoldaşlar da aytğan küyde, kadrlar yağından da, dünya hallanı, ülkeni, Dağıstannı, milletni qurşaw yanından da gazetni bugün özü yetişgen darajası bar. Bizin yurtda gazetni 20 adam ala, şolanı altısı — aktiv oxuwçular. Dağısın aytmağanda, ana tilden beregen muallimler stoluna gazetni salsañ, şonu alıp getmeygenleri bar. Halnı bilsin dep aytaman. Camyatnı bir-bir taypaları şonça da tomaqlaşğan. Bugüngü cıyınğa men 12 taklif oñarğan edim. Barısı da tanqıt gözden bolup çıqdı. Olanı aytğança, özüne 82 yıl bolağan yurtlum, gazetni aktiv oxuwçusu Dahir Soltanownu yorawun aytmasam bolmay. Bek tilegen. Gazetni bir osal yeri, milletleni arasındağı tatıwluqnu haqında az yazıla dep aytdı ol. Şo yanından alğanda, Abas Mamayew lap yaxşı işleygenleni biri dedi. Gerti ayta. Dargilerde, awarlarda, lezgilerde, laklarda ne bolup turağannı biz gazetden taba bilip bolmaybız. Soñ da, gazetni muxbirlerini yerlege çığıwu gazetge yazılıw bulan baylawlu bola. Şo baylawluq saw yılnı boyu tutaş bolma tarıq. Men aylanmasam, yurtda yazılıw dağı da az bolar edi. Har yurtda şolay aktiwistlerigiz bolma gerek. Yurtlanı yolbaşçıları bulan daim baylawluq yürütegen bir zamestiteli bolma gerek baş redaktornu. Gazetden taba dünya adabyatında ne bolup turağannı bilme gerek. Dünya sınawların özüne alıp bola busa, gazet milli gazet bola.
Birdağı, yurtlarda özleni harakatı bulan bawçuluqda, özge tarmaqda göterilgen, ayaqğa turğan qatlaw bar. Tek olanı qıyınlıqları da bar. Özleni malın satıp bolmay wa özge çetimlikleri. Gazetde olanı haqında maʼlümat yoq. Soñ da, gazetni başından artına yerli oxup qarasañ, köp aytılağan bir söz — bolğan degen. Şo sözden, bar wa bolajaq degen sözler köp qollansa yaxşı, canlanajaq, şolay stil gerek. Canrlanı aralaşdıra turma gerek. Maqalä, bayanlıqğa qarışıp qalmay, strategya plan tarıq gazetni işin quruwda, biraz alğa qarap. Kim, qaçan, ne yazıp gele dep qarama tarıq tügül. Dağıstan potensialğa, tarıq busa, rossiya ölçewdegi hallağa da çıqma gerek. Şolay etse, tirajı da artajaq.
Professor Zahit Abdullahatownu söylewünden:
Men añlayğan küyde, gazet xalqnı qıynayğan barı da masʼalalanı göterme tarıq. Şolay etme bolamı? Bolup bitmes dep esime gele. Nege tügül, gazetni kürçülendirgen — hukumat, aqça beregen de — o. Camyat da arağa çığa. Hukumatnı da, camyatnı da intereslerin yaqlap yürüme gazetge köp qıyın. Olanı bir-birine qarşılıqlar har zaman bolğan, hali de bar. Baliki, «Çernowik» yimik, özgeleri yimik tanqıt tarıq da tügüldür «Yoldaşda». Olay etsegiz, gazetni çığarmaq uçun gelegen xarjnı toqtatıp bola. Cahil yaşlar da bar yazıp bolağan. Meni xonşum Mayırbek Ağayew «Nowoye deloda» işley, barı da maqalaların oxuyman, bek yaxşı yaza. Ozoqda, tiyişli xarj da aladır onda işleygenler. Munda olay xarj berip bolamı, bolmaymı, masʼalä bar. Tirajnı artdırmaq uçun programma qurup işlese yaxşı bolur. Bir-eki yıldan bolup bitmes, yıllar bulan planlı küyde iş yürütese.
M. Gorkiyni atındahı Rus teatrnı baş rejissöru Mawlet Tulparow da oyların aytdı:
Meni esime gelegen küyde, curnalist axtarıw degen masʼalanı göterse yaxşı bolur. Munda aytıldı, muallimni şkoladağı cawabı bizge orusça üyretsin dep aytğan degen. Meni esime gelmey üstden taba birew sama şkoladağı muallimlege şolay buyruq bergendir dep. Kim aytıp bola qumuqça üyretmegiz, orusça üyretigiz dep yaşlar bawlarında?! Masʼalanı şolay salsa, gelejekde qumuqça oxup bolağan adam da bolmajaq. Süysek de, süymesek de, bizin tilibizge orus tilden, başğa xalqlanı tillerinden yañı sözler qoşulup tura, globalizasyanı zamanı, olay bolma da gerekdir. Tek bir-bir tarmaqlarda biz özübüz de qollama borçlu bolabız olay sözleni. Masala, «mizanssenanı» neçik alayım?
Bizin tilibiz bay neçaqı da, tek biz onu tereninden bilmeybiz. Tilni saqlaw, ösdürüw har ahlüden başlana. Meni yaşlarım Moskwada orus şkolalarda oxuğan. Tek qumuq tilni bek ariw bile. Men munda aytdım üyretgen küyümnü. Har ahlü özüne borç etip salsa, yaşlanı ana tiline üyretme, söyletme bola. Ata-ananı borçu — şo. Aş-suw da berip, giyindirip yürütgen bulan bolmay, har ata-ana yaşın tilge üyretme de borçlu. Men baş rejissör bolup tüşgende, üçewnü işge aldım. Aytdım, siz işleysiz men salağan spektaklleni kritika etmek uçun dep. Maqtama başlasağız, işden taydıraman. Kritika, tanqıt bolmasa, işni kamilleşdirip de bolmay, ösüw de bolmay, demek, tanqıt etigiz degende, Kamilni men aytağanın añlayman. Hali kritika etme qoya. Onu da açuw etip etme tarıq tügül, canı awrup, süyüp etme gerek.
Professor, akademik Hamit Buçayew de söyledi.
Bugün biz göteregen masʼalağa baylawlu men yañı ministribiz Nariman Hajiyew bulan uzaq zaman laqır etdim. Qarabudağgentli cahil ulan, atasın yaxşı tanıy edim. Hazirlengen, bilimli, işni yaxşılaşdırma, yañılıqlanı qollama belsengen. Laqır yañız «Yoldaşnı» haqında yürülüp qalmadı. Özge milli gazetleni haqında da aytıldı. Hali qıyınlı zamanlar. Barı da milli gazetleni halın yaxşılaşdırma süyegenni aytdı. Gazetge canı awruyğanlanı çaqırıp, laqır eteyik dedim. Razi boldu. Qırqğa yuwuq adamnı spisogun etdik, Kämil bulan da söyleşdik. Gelgensiz, barakalla. Gelip bolmağanlar da bar. Men curnalist tügülmen. Tek meni özümnü qarawum, masʼalanı añlayğan, göregen küyüm bar. Gazetni dağıdan-dağı yaxşı yanğa alışdırma gerek. Örden taba tügül, özübüz, içibizden. Ana tilni masʼalasın göteregenik yaxşı. Yaşlarımnı yaşları bar. Bilmey qumuqça. Ne etme gerek? Yurtğa yiberme gerekmi? Men, misal uçun, ne etme gerekni bilmeymen.
Aynı 22-sinde men Xelsinkige baraman. 7 qumuq ulannı alıp baraman. Olanı uniwersitetinde nemis tilde leksiyalar oxujaq. 27-nde Stokgolmda bolajaqbız. Şulay bajarıwlu ulanlarıbız bar. Süyünemen. Uniwersitetgde qumuq ulanlardan xor qurğanman, 20 yaş bar, «Atalar» degen yırnı üyrengen. Haran-haran üyretgenmen. Getgen zamanlanı esgerip, sağınıp yazıp turğan bulan payda bolmay. Urlağan, öltürgen dep yazıp turma da tüşmey, yaş nasluğa o tarıq tügül. Cağillege neçik yaşama tarıq, ne etme tarıq bugün? Şonu haqında aytma gerek. Studentlege oxup bitgen soñ iş yerler de tarıq. Hona çeçilme gerek masʼalalar. Analitika materiallar da bolma gerek. Cahilleni patriot ruhda tarbiyalaw gerek. Rayonlardağı halnı görsetme gerek. Masʼalalar köp. Programma «Ploskost» tarıq bizge. «Gorı» wa özgeleri bar. Torqali rayonda köp ullu quruluşlar başlanğan. Şişa etegen zawodnu aylanasında dağı da 6 zawod qurulajaq, şaharğa aylanajaq, 17 qabatlı 18 üy qurma söz bergen Kerimow. Rayondan oxuma gelegenler yoq. Nege? Gelejekde onda bolajaq zawodlağa kasbuçular tarıq. Halidenoq oylaşıp iş görügüz deymen rayonnu başçılarına, şkolalanı direktorlarına. 10 yıldan şo yerge barı da özge rayonlardan xalq cıyılajaq. Bizinkiler hamanda yimik: barı da munda gelip qalğan tawdan tüşüp, dep känt etejek. Şolay bolmasın uçun haliden tutup iş görme gerek. Babayurt rayonda italyalılar agrofirma qurma başlağan, 5 miñ adamğa iş yerler, Qarabudahgent, Qayagent rayonlarda kurort zona bolajaq. Cahiller bilsin, hazirlik görsün, gazetden taba iş yürütme gerek, cahilleni ruhun göterme gerek. Qayda bizin milletde Manarow, Tolboyew yimikler? Yoq. Oylaşığız. Barı da qumuq rayonlanı aylandım yazbaşda. Şkolalarda laqır etme, añlatma adamlanı cıyıp bolmaylar. Şulay turma yaramay. YEGE bulan biznes etme tarıq tügül. Alğa, gelejekge qarap yaşayıq, bugün bulan yaşamayıq.
Gazetni muxbiri Alaw Aliyew de pikruların aytdı.
Bizge köbüsü gezik ülgü hisapda «xarlısız» dep hisaplanağan maʼlümat qurallanı betlew etip misallar geltireler. Qarağız hali olar neçik yaza, olanı tirajına qarağız çı dep. Men oylaşağan küyde, masʼalanı şu yoruqda salağanlıq durus tügül. Biz, milli gazetler, köp türlü sebeplege göre, misal uçun, «Çernowik» yada «Nowoye delonu» darajasına yetişip bolmaybız. «Çernowik» gazet quru qalmağallardan başı çıqmay, bir boşamay özü yazğan maqalalarına har nomerinde degenley tüzeltiwler bere.
Men yañılış bola busam yaray, tek paçalıq qurumlar milli gazetleni üstüne ullu qapğaç yapma süyegen yimik görüne. Tek milli gazet paçalıq statusun tas etse de, bir yerge de yoq bolup getmejek. Şolanı başğa güçler qollajaq.
Dağıstanda yıldan-yıl ana tiller qollanağan tarmaqlar kemiy bara. Bizde milli tillerde işin yürütegen curnalistleni hazirleygen bir sama oxuw ojaq yoq. Milli gazetde muxbir orta hisapda 10 miñ manat aläpa ala. Ne uçun, ne sayalı gelgen ol gazetge işlemege? Şo masʼalä, qarağanda, bugün birewnü de talçıqdırmay. Hakimler de «mağa yaxşı busa qalğan yanına qar yawsun» dep oylaşamı eken.
Biz gazetibizde milli peçat xalqnı taʼsirli maʼlümat quralı bolğannı süye busaq, milli tilleni wa milli gazetleni yaqlawnu haqındağı zakonlanı qabul etme gerekbiz.
Baş redaktornu orunbasarı Dalhat Alqılıçew uniwersitetde curnalistler hazirleygen bölük yoğu bir neçe yıllar bolağannı esgerdi. Ekonomika bölüknü redaktoru Qara Qarayew busa ixtiyarlanı yaqlaw qurumlanı yanından, curnalistleni yaşawuna qorqunçlu hal tuwsa, tiyişli yaqlaw boldurulmayğannı aytdı. Cıyınnı ortaqçıları harisi etgen taklifler hisapğa alındı wa gelejekde redaksiyanı işinde paydalandırılajaq.
Ekinçi masʼalağa göre redaksiyanı yanında alda işlep turğan camyat soweti yañırtıldı wa oğar 20-ha yuwuq adam qurşaldı.
Cıyında DR-ni maʼlümat politikağa wa massa kommunikasyalağa qarayğan ministerlikni bölügünü naçalnigi Yüriy Hamzatow da ortaqçılıq etdi wa çığıp söyledi.
«Yoldaş», 01-02-2013