Öz xalqıñnı zorluğunu aldında özüñnü bir giççirek barlığıñnı birdağı keren his etmek uçun çaqda-çaqda qaysı busa da bir qardaş xalqnı (xalqlanı qardaşsızı bolma da bolamı!) ruh dünyasına sapar çıqma gerek bolğan eken. Bu gezik men bizin, qumuqlanı, iñ de yuwuq qardaş xalqı — balqarlağa barıp qaytdım. Balqar xalq özünü ullu şairi Käzim Meçiyewni 150 yıllığın belgiledi.
Yıraq saparlağa men nege hasiretmen? Olanı erkinligi, şat qawğası, alğasawluğu, yol ayaqları, yañı bolajaq qurdaşlar yüregimni tarta. Yañı yoluğuwlarda sen özüñ-özüñnü yañıdan tanıysan. Samolötda yada qonaqüyde yañız qalğanda busa sen dünyağa adam bolup gelgeniñni, Köknü de, Yerni de aldında cawaplı ekeniñni birdağı keren oylaşasan. Eliñden yıraq çıqğan sayın otbaşıñnı yarığı yaxşı görüne. Üynü sağınma başlaysan. Saparda alğan barı da asil ülgüleriñni yürekdegi sağınçıña artdırıp, dos-qardaşıñ bulan sır çeçme alğasaysan...
Adabyatnı aylanasında ötgerilgen bu gezikgi ullu bayram bizin balqar adabyatnı kürçüsün salğanlanı iñ de görmeklisi Käzim Meçiyewni zor teregini salqınına cıydı. Köp türlü ellerden, Moskwadan çaqırılğan qonaqlanı, balqar doslarıbıznı görüp quwandıq, sır çeçdik. Qumuq xalqnı wakilleri bolup ekew barğan edik: men de, belgili şair qızıbız, "Tañçolpan" curnalnı redaktoru Supyanat Mamayewa da.
Balqarçasına qıyışdırıp aytğanda, Möçülanı Bekkini yaşı Käzim 1859-nçu yılda Xolam-Bızıñı awuzunu bek biyikde ornalğan eli — Şıqıda tuwğan. (Adabyat arada ol 1866-nçı yılda tuwğan dep de yürüle). Käzim bir başlap madrasada oxuğan soñ, Qumuqnu Endirey degen yurtunda ustazlardan dars alğan.
20 yıllıq çağına yetgende oxuwlu-bilimli ulan temirçi kasbunu yürütegen atasına qol yalğama başlay. Bara-bara özü de aytılğan temirçi bola. Balqarlı yazıwçu yuwuqlarıma men masxara-gerti yolunda: "Busa şair Käzimni familyası onu kasbusundan gelgendir. Olay bolğanda, oğar qumuqça "Meççiyew" dese de qıyışmay tügül", — dep de aytdım. Bolma da yaray.
Käzim Meçiyew tabiatnı aldında adamnı qudratlı güçün, adamnı haqıl-oyunu terenligin, ol yaratğan imaratlar ölmeygenin yırlağan. Ne zaman, ne yerlerde oñaylı bolsa da, ol özünü bilimlerin artdırma çalışğan. Yewropa kulturası bulan tolumlu tanışlığı bolmasa da, Käzim şarq (güntuwuş) paçalıqlağa köp kerenler sapar çıqğan. 1903-1910-nçu yıllarda ol özge busurmanlağa qoşulup haj qılma barğan. Onu bulan Makkağa barğanlar, hajın da qılıp, borçun kütüp geri qayttʼan busa, Käzim o saparında eki-üç yıllar qalıp, bilimlerin artdırğan, üydegi kitapxanasına sıylı kitaplar izlegen. Güntuwuş alimleni, şairleni atların ullu hürmet bulan esgergen wa köbüsü asarların saparnı waqtisinde yarata gelgen. Qaysı paçalıqda bolsada, yazıq xalqnı qısmatın oylaşıp, onu öz xalqını qısmatı bulan yanaşa salıp qıynalğan wa erkinlikge, çıdamlıqğa, saburluqğa çaqırğan. Xalqını oyun-dertin yırlayğan süzük yürek bulan Allahına sucda qılğan.
Bızıñını camyatı Käzimni payxammardan kem görmegen. Yurtluları, yuwuqları onu atın aytmay, "haci" dep qoya bolğanlar: "haci aytğanlay", "haci yazğanday" dep, har işinde onu atın alğa salıp yürügenler. Xalqnı hürmetli şairi yolğa atlanağanlağa tawakallıq bergen, yabuşğanlanı yaraşdırğan, elni quwançına-dertine tabılğan, ölü bolğan yerde zikir oxutğan, toylarda alğış aytğan, şolluqda xalqnı yaralı yüregine balham bolup yaşağan.
Rewolüsya gelip, "dünya buzulğan" deygen zamanlarda da Käzim qaçan busa da gertilik üstün gelejekge özü de inanğan, xalqnı da inandırğan.
Şu satırlanı şair şo yıllarda yazğan.
Börkün alıp gel degen gişini başı bulan birçe alıp gelme belsengen bir-bir qul taypalar Käzimni özgeleni yimik onça qıynamağanğa sebep — şairni tabanın taptap gelegen, şo yıllarda xalqnı süyüwün qazanıp bitgen şairler: Qaysın Kuliyew wa Kerim Otarownu harakatı bolğandır. Bu eki aytılğan pahmulu wa ötesiz rahmulu şairler Käzimni ullu qardaşı yimik hayın etgenler, onu aburun geterip sıylağanlar. Yazıwların toplap, 1939-nçu yılda kitap etip çığarğanlar. Käzim şo yıl SSSR-ni Yazıwçularını soyuzuna qabul etilgen. "Qabartı-Balqarnı kulturasını sıylı qulluqçusu" degen at da oğar şo yıl berilgen.
Bolsa da, Käzim qısmatnı qısmaçlarından qutulmağan. 1944-nçü yılda ol özünü bütün xalqı bulan birçe güçden göçürülüwnü azaplı yoluna tüşe. Aradan bir yıl getip, yetmiş toğuz yılğa örlengen şair ana eline bozara turup qawşalğan-qawjağan halında Qazaxstannı Taldı-Kurgan degen oblastında dünyadan göçe.
Zor qısmatın oylap aziz xalqımnı,
Meçimdegi cıjımlarday yanaman...
Aziz xalqı gerti şairin qayda busa da unutup bolamı? 1994-nçü yıl balqar yazıwçular, camyatnı elçileri, tamazaları, onu qaburun axtarıp, sıntaş salğanlar. Axırda busa 2000-nçi yılnı mart ayında Käzimni süyegin balqar topurağına — ata yurtuna göçüre.
Ötgen dewürnü otuzunçu yıllarında Käzim Meçiyew bizin Abusupyan Akayew görgen qıyınlıqlardan ötgen. İslam dinni yolun yürütegeni sayalı onu bir hawurğa tusnaqda da saqlağanlar. Özü şair busa: "Namaz qılmaq, Allahğa qulluq etmek hukumatğa qarşı yürümek tügül. İmannı-dinni nürü bulan yüregin tazalağan adamnı ana Watanına baqğan süyüwü bir zamanda da sönmes",- dep üyretgen.
Käzimni tuwğan gününde, bu yıl oktäbr aynı günlerinde, onu ata yurtu Şıqığa cıyılğan xalqnı arasında ullu çağına yetişgen imanlı-dinli taza busurmanlar at bulan da haran çığağan, biyik tawdağı ojağına örlengenligi olanı yüreklerinde şairge baqğan zor aburğa-sıyğa, hürmetge şahatlıq ete edi. Tawnu tübünden ağağan özenni yağasındağı Bızıñı degen yurtda bayramnı qonaqları, maşinlerden tüşüp, eki-üç çaqırım tik yoldan şairni ata yurtuna yayawayaqdan göterildik. Oxuw çağındağı yaşlardan, cahillerden tutup, qartlağa yetişgençe qatıñişisi-ergişisi bulan har türlü yurtlardan, şaharlardan gelgen yüzler bulanğı xalq Arapa tawğa göterilegenden bir de başğa tügül edi. Şo görünüşge suqlanmay, öktem bolmay neçik bolursan?! Tüpde, teren qoldan yarlağa göbük çaçıp arğıyğan, burulup ağağan aylanmalı özen özü de örge bağıp, şairni üylerine bağıp ağamı eken dep esime gele edi.
"Xalqın şair yırlay busa, şairin de xalq götere eken, — dedim men, şairni tütünü aq bulutğa aylanğan esgi üylerini qalqısından taba cıyılğan xalqğa qarap. — Käzim Meçiyew — Balqar tawların birden-bir biyik etip, dünyağa görsetgen şair. Ol özü de bir qarlı tawğa oşap yaşadı wa har daim de yaşap qalajaq. Xalqnı yüreginde şairni saqlayğan güç — şairni yüregindegi qarlı tawda bolağan tazalıq, biyiklik, inamlıq, erkinlik, özdenlik. Qayğı-dertni qısmaçlarında özge xalqlardan artıq çaynalğan qaraçay-balqar xalq bir zamanda da qısmatğa çul bermegenlikni sebebi, ol özünü Käzim haci yimik, Qaysın yimik, Tanzilä yimik şairlerin yüreginde saqlağanı sayalıdır. Köknü göterip turağan sizin tayawuğuz Mingi-Tawnu (Elbrusnu) eki başı bar dep turmağız. Bizge, qumuqlağa, sorasa, onu üç başı bar, tek tawnu üçünçü başın göz bulan qarağan görmey, yürekni gözü bulan qarağan adam göre. Onu üçünçü başını atı — Qulileni Qaysın. Mingi-Tawnu başına bulut gelse, Qumuqtüzge bereketli yañur yawa. Qumuq xalqnı Asxar tawnu biyikligine götergen tawlanı arasından Yırçı Qazaq, Temirbolat Biybolatow, Abusupyan Akayew yimik örlükleribizni esgerip qoyayıq. Tek bu üç de şairibizni talihinden Käzim hajini nasibi artıq bolup çıqdı. Onu üstüne çıqma, bawrubuz yarılğan günlerde yürek yarabıznı solq etme qaburu sama da bar. Sizge Allah razi bolsun, balqar xalq! Şayıxlağa teñ gelegen zor şairigizni qırlarda qoymay, geç busa da ana Watanına qaytarğanığız sayalı da sizin axırığızğa kökden nür yawsup! Käzim hajini yırları, duaları yañız balqar xalkıʼa yetişip qalmağan, olar bütün kawkaz xalqlarına da yetişgen.
Yaratğanıbızğa şükür bolsun, qara güçler qaraçay-balqar xalqnı yarıq günlerin söndürme bolmağanı yimik, alimlerini, yazıwçularını gelejekdegi warislerini otun söndürme de bolmadı. Şairleni esli naslusunu yolun uzatağan haligi şairlerden Salih Gurtuyew, İbrahim Babayew, Mahammat Mokayew, Mutalip Beppayew, Axmat Sozayew, Alim Teppeyew, Abdullax Begiyew wa özgeleri balqar xalqnı ruh baylığı birzamanda da alaşa bolmajağına, azmajağına bizin haq yürekden inandıra..."
Ömürünü qolay yağın yallayğan otnu aldında temir toqalay turup yibergen Käzim Watanından güçden quwalanıp yıraqlarda yaşayğanda da, onu yüregindegi eline-yurtuna baqğan, temirleni iriterdey güçlü sağınç bir de sönmegen, birden-bir örçükgen. Şo haqda şair wasyatğa parx beregen bulay şiʼru yazğan:
Yerlege qurğaqlıq tüşüp, güydürüp qoyağan zamanlarda Käzim haci esgi adatlağa göre yañurnu çaqırma bajara bolğan deyler. Tüpdegi özenge tüşüp, suw yağağa atnı başın gömüp, soñ çığarıp, kökge qolların yayıp dualar oxup, taʼsirli göñürewler etip dögerek aylanıp, onu aylanışları esinde qalğanlar hali de xabarlay. Tamaşa iş tügülmü: şo gün bolmasa, artındağı gün yañur yawmay bir de qalmay bolğan. "Käzimni sözün, tilewün kökler de eşite", — degen balqar xalq. Onu tawuşun biz de eşitebiz — qumuqlar. Haligi zamanda tügül, aldınğı zamanlardan berli. "Bozigit" degen poemanı, "İman-İslam" degen nazmunu meni ullanam balçara Darajat bizin, awuldağı yaşlanı da cıyıp, başından axırına yerli göñünden oxuy edi...
Xalqlanı qardaşlığın şairleni qardaşlığı, olanı ruh baylığı yimik bir zat da bekleşdirmeydir.
Qabartı-Balqardan üyge qaytma atlanağanda, men birdağı keren qarşımdağı tawlağa göz qaratdım. Qarşıdağı tawnu köknü nürü yawğan qarlı başında mağa Käzim hajini biyikligi göründü. Tawdan artılıp barağan, tañala Şıqını üstüne yañıdan çığajaq günnü şawlasında busa men şairni ölmeygen irjayıwun gördüm.
Şo eki de belgi xalqnı da, şairni de daimlikge baylayğan alamatlardır dep oylaşdım.
Käzim MEÇİYEW
1896 y.
1910. Mekka.
1906 y.
1943 y.
Opublikowano: gaz. "Yoldaş". 20.11.2009.