Artdağı 25 yılnı içinde yaşawda bolup turağan ahwalatlar bizin xasyatıbıznı, dünyağa qarawubuznu büs-bütünley alışdırıp terbey. Şo alışınıwlanı köp yanı yaxşı yanğa tügülü de haribizni de talçıqdırmay bolmay. Bizin qarawubuzğa göre, camyatnı bir-bir tarmaqlarını ösüwü toqtap, töben tüşme başlağan.
Tamaşa tügülmü, internet, ör texnologyalar, nanotexnologyalar arta, güçlene busa da, inçe sanyatnı, adabyatnı san yanı, adamlanı añlaw, haqıl darajası, qılığı ösmey, götek getip bara.
Misal uçun, hali teren maʼnalı, haqıllı, adamnı oylaşdırağan çeber asarlanı oxuyğanlar şaylı kemigen. Şolanı yazağanlar dağı da az. Bugün lap da oxulağan kitaplar – dedektiwler, anekdotlar. Telewizorda da tutaş yıbatıw, külkü-ilanqı berilişler yada boyewikler görsetile. Teatrda da şolay : komedyalar birinçi yerde.
Tek barı da inçe sanyatlardan yıraw käsbu alğa getgen. Bugüngü estradanı sögüp söyleygenler köp busa da, uçuz yırawlardan ep etip bolağan hal yoq. Telewizorğa baqsañ da, radionu yaqsañ da, toyğa barsañ da, şo bir taypa pahmusuz tawuşlar, maʼnasız sözler, yessiz maqamlar, yersiz biyiwler… İsbayı görünüş de (ayroqda tiştaypa busa), edepsizlik de bolsa, muzıka alatlanı güçü bulan pahmusuzluqnu yaşırma da qıyın tügül.
Men, misal uçun, «Priboy» radiodan qumuq yırnı berme başlasa, şossahat priyemnikni söndüremen yada başğa tolqunğa salaman. Nege tügül de, köbüsü bizin yırlayğan cahilleni sözlerine sabur küyde tıñlama bajarılmay: maʼnasız, say, yeñil, qıyışmayğan söz tağımlar. Ayroqda cahil ulanyaş dosuna: «seni uçun ölme razimen», «sen meni süymey busañ, özüme bir zat etip qoyajaqman», «sensiz yaşap bolmayman», dep känt ete busa, şo cahilge: «Şolay osal bolğança, gertiley ölgeniñ köp de qolay edi», – deme süyesen.
Ozoqda, süyüw uçun ölegen gezikler de bola. Şo haqda bizin ata-babalarıbız da yırlağan. Olay sözleni qollanağan küyü-yeri de bola. Şonu uçun bırınğı sınalğan yırlanı sözlerine inanabız, qaytıp-qaytıp tıñlama da süyebiz. Haligiler busa, ondan-mundan çöplep cıyılğan sözleni «lezginkanı» maqamına da salıp, ökürtüp turalar. Tek o sözler inandırmay, ürküte.
Mıçığış tilni bilegen qumuqğa bir keren Şamxan Daldayew yırlayğan süyüw yırnı göçürtgen edim. Şonda ulan qızğa aytağan bulay sözler bar: «Nete, men sizin yurtuğuzğa etme işim yoqluqdan gele dep esiñe gelemi edi. Seni uşatğanman, şonu uçun gelemen». Bu sözlerde yırnı igiti qıznı aldında özün kem görsetip, «ölemen, çıdama qıyın», «sensiz turup bolmayman» degen yimik, güçsüzlüknü suratlayğan sözleni qollamay. Yırawnu özün tutağan parpaçasına, sözlerine qarap, onu milletine de baha gesile. Bir ullu qatın telewizordan şolay bir qumuq yaş yırlap turağanda: «Qara şoğar, sen tamansan qumuqlağa «kukay» dep aytdırmağa», – degen edi. Şonu uçun yırawlarda ullu cawaplıq bar. Seni yırıña tıñlap, milletiñe baha bere.
Lap da tamaşa wa qujurlu yeri – cahiller (ayroqda qızlar) şo yeñil wa maʼnasız yırlağa tıñlay turup yalqmaylar. Olar süyegenge göre, yırawlar da ruhlana wa pahmusuzluğun çaçmağa belsene.
Birewnü de şolanı güçden toqtatma ixtiyarı yoq. Bar busa da, şo tınç iş tügül. Busa da şu halnı bar küyünde qoyma oşamay. Şo haqda köp aytıla, yazılıp da terbey. «Yoldaş» gazetde bir waqti belgili kompozitor wa yazıwçu Qalsın Aqgözownu sipteçiligi bulan şoğar baylawlu «dörtgül stolnu» aylanasında gengeş de ötgerildi. Şonda köp paydalı taklifler de aytıldı. Tek aytarday alışınıw eslenmey. Ne etme tüşe dağı busa?
Bizin taklifibiz: şairlege yırawlar bulanğı baylawluqnu bekleşdirme gerek. Bizin bek pahmulu şairleribiz bar. Tek xalq olanı yırawlanı tanıyğanda yimik tanımay. Bir-bir tiziw sözleri bulanğı yırlarıbızğa tıñlap, xalq yırawlağa barakalla ayta. O sözleni qıynalıp yazğan amalsız şair busa unutulup qala. Demek, yıraw şairden örge salına. Şolay bolma çı tüşmey edi.
Şonu uçun şairleribiz haman paçalıqdan wa baylardan kömek qarawullap turmaylı, öz qıyını bulan öz başını hayın etme gerekler. Uyalmaylı-tartınmaylı yırawlağa öz sözlerin taklif etip, şonu bahasın da aytıp, iş görme gerek. Şolay etip başlağanlar da bar. Yaxşı da eteler. Munda bir erşilik de yoq.
Bizde bir-bir yırawlar uyalma da uyalmay belgili şairni sözlerin de qollap (bir-bir gezikler şolanı buzup da qollaylar), awtornu da esgermey, tiziw-tiziw sözleni özleniki yimik etip aylanalar. Awtornu esgermey qoyma yaray, eger sen onu şiʼrusun yesinden satıp alğan busañ. Dağı yoğese, şolay iş uruğa teñ bola. Orus tilde şoğar «plagiat» dey. Plagiatnı qollağan adamnı zakon bulan cawapğa tartma da bola.
Tek bizde qujurlu hal bar. Şair yırawğa özünü şiʼruların tegin berme de hazir, eger onu tileygen adam bar busa. Yırawlarıbıznı xıylıları bizin pahmulu şairleribizni tanıma da tanımaylar. Şo sayalı estradada şakü-şüküler gün sayın artıp terbey.
Yır maqamlanı haqında da ayrıça laqır etme yaray. Köbüsü yırlanı maqamlarını awtorların toqtaşdırma da bek qıyın. Haligi texnika alatlanı güçü bulan qaysı ülkeni de milli maqamların alıp, biraz alışdırıp, özleniki etip yırlap qoyalar. Şoğar «aranjirowka» dey buğay. Şo haqda aytarday añlawubuz yoqğa göre terenleşmey qoyayıq.
Etilgen çaqı betlewler bizin atları aytılğan pahmulu yırawlarıbızğa tiymey. Olay pahmular köp, tek tez bay wa belgili bolma süyegen cahil taypanı bir-bir wakilleri qumuq yır sahnanı yesileri bolup qalğanlıq milletibizni biraz uçuz etip görsete.
P.S. Şu ahamyatlı masʼalanı haqında biraz üstensuw aytıldı. Şonu uçun kasbuçular (yırawlar, şairler, kompozitorlar) laqırnı maʼnasın terenleşdirip, paydalı alışınıwlağa yol görsetip, laqırnı uzatarlar dep umut ete qalabız.
«Yoldaş», 02-08-2013