Abdulhamit Tatamow.
1989-nçu yılda, heçden geç de qolaydır degenley, qumuq xalq, Dağıstan hakimyatını qıyıqsıtıw politikasından dığıjarsız darajağa tarıp, yürek bawruları açıtıp turağan waqtilerde bir neçe milli harakat qurumlanı milletibizni hayın etiw aylanışları başlandı. Harisini ayrıça programmaları da bar edi. Xalq Salaw Mahammatsalihowiç Aliyew oñarğan "Teñlik" degen atı bulanğı harakatnı programmasın ariw görüp qabul etdi. Qumuq xalq harakatı, qısğaça aytğanda, şolay başlandı.
Har şaharda, har yurtda "Teñlikni" komitetleri quruldu. "Teñlikni" sıdralarına har gün yimik cahiller de, ullu çağına yetişgen adamlar da qoşula başladı. Qatınlar-qızlar da arabızgga kgoşulma süygende, bu aylanışnı artı neger de aylanıp qalma bolaggannı göz alğa tutup, olanı qızğanıp, birdağı yağından, olar sayalı erkeklege ayıp gelip qalma bolağanın da oylaşıp (qatınlanı artına qamalğan dep söylejekler, bolajaqnı da hisapğa alıp), biz olanı arzaların qabul etmey turduq. Soñ qatınlar, Anjige S.Aliyewni yanına barıp tilep, tilewü qabul bolğan soñ, komitetleni prawleniyesine qatınlar da saylandı. Buynaksk rayon komitetini başında pasih tilli, adamlanı aldına tüşüp, ne yerge de barmağa, qaysı hakim bulan da söylemege hazir turağan örbilimli qayratlı muallim, pahmulu şair Anwar Hamitow toqtadı.
"Teñlikni" Buynaksk şahar komitetine başçılıq etegen pedagog-tarixçi Canxuwat Zelimxanow özünü eki yanına köp cahilleni qurşama bajardı. Soñ, "Teñlikge" giregen yoldaşlanı sanawu artıp, köp bolup barağanda, "Teñlikni" şahar komitetini predsedatelini qulluğu Buynaksk passajir awtopredprpätiyeni baş injeneri, milletni qulluğun kütmek uçun belsenip çalışağan Nabi Zahirowğa tapşuruldu. Töben Qazanış yurt komitetini predsedateli Abdurahman Aselderow bulan birçe Nabi Zahirow, özünü maşinin de yegip, Mıçığış boydağı bizin qumuqlarıbıznı yanına barıp, bizin yaqdağı hallanı añlatıp, pikru alışdırıwlar yürütüp, olar özlege "zeñ urulğandoq" yetişip gelejekge dığarlaşıp geldiler. Ara bölmey, har gün yimik yurtlağa barıp, adamlar bulan yoluğup, cıyınlar ötgerip, teñlikçileni göz alğa tutğan muratları bulan tanış ete aylandıq. Şo meselde barı da yerlerdegi qumuqlar bulan aralıq yürütüwnü tolqununda Xasawürt şaharnı wa rayonnu "Teñlik" komitetleri Dağıstannı iç işler ministri M. Abdurazaqow, cinayatçı işlege dazusuz küyde yol berip, köp xalq zar çegip turağanı sayalı, ol işinden taysın dep, mitiñ etilejek gün Buynaksk rayonnu şahar komiteti bulan birge, biz de şonda yetişdik. Şo mitiñde, Abdurazaqowğa qarşı turup, onu karikatura suratların da etip, gelgen awar xalqnı wakillerini sanawu bizden wa başğa milletlerden az tügül edi.
Bayağı, şo ters politikası bulan Dağıstan hakimyatı qumuqlanı milletçiler etip ayıplama başladı. Bizin bir sebepsiz ayıplap, göñü küleygen söylewleri birden-bir yürekleribizni açıtdırıp, bir başğa çaralar görmege borçlu etdi. Eger de respublikabızda şo darajada tüzlük de, nizam da qalmağan busa, özübüznü ana topurağıbızda özübüz sama nizam eteyik dep, Qumuqğa awtonomyanı talap etme başladıq.
Xasawürt şaharnı "Teñlik" komitetini talabı bulan, temir yolnu da beklep, şo yerinde lager de qurup toqtadıq. Şo lagerge, tezden berli tawdan göçüp gelip, Solaq posölokda yaşap turağan tawlular da, qumuqlanı talabın tüz görüp, yaqlap gelip, bizin bulan tölelerde yerleşgen ediler. Özleni ayrı ştabı da bar edi.
1960-nçı yıllarda bizin aburlu alimleribiz, zamanında es tabıp, milli masʼalanı götergen zamanda Dağıstandağı ör ojaqlarda oxuyğan barı da milletleni studentleri yaqlap, zabastowkalar etme başlağan edi. Tek Dağıstannı baş hakimlerini milletçilik politikası bulan şo tolqunnu çaçırawlarına purşawluq etegen yolnu yürütdü.
Respublikada qırıyatsızlanı ölçewsüz küyde haramzadalıq yolunda yürülegen işlerine qarşılığın bildirip, Dağıstannı özge milletleri de cıyılıp gelgen edi. Rossiyanı yıraq şaharlarında yaşayğan bizin adamlarıbız yaxşı hazirligin görüp yetişip geldi. Mıçığışdan, Tatarstandan da geddiler. Rayonlanı baş hakimlerinden har gün degenley bizin arabızda turağanları da bar edi. DASSR-ni Ör Sawetini binasını aldındağı maydanda, qumuq xalqnı talapları yaşawğa çıqsın dep açlıq bildirip olturğan bizin biykebiz Şeyitxanımnı yaqlap, onu yanında toqtağan qatınlağa qumuq xalqnı barakallası bolsun! O — bizin tarixibiz.
Buynaksk rayon Sowetni ispolkomunu predsedateli Kamalutdin Kamalutdinow buynakskilileni ştabında daim bizin bulan birçe bola edi. Şolay da, Babayurt rayonnu başçısı Waydulla Şayıbow da har gün lagerde yürülegen cıyınlarda harakatlı aylanışları bulan ortaqçılıq ete turdu.
Buynakskilileni ştabında Salaw Aliyew de bulan bir keren bulay masʼalä arağa çıqdı. A.Mirzabekow bizge: "Awtonomyanı masʼalasından qayrı, neni süye busağız da talap etigiz, men de kömekçi bolayım", — dep, bizge aytıp tura busa, şulay masʼalalanı nege salmaybız:
1. Qumuqtüzge tawdan gelgenleni propiska etiwnü toqtatmaq.
2. Qumuqlar yaşayğan barı da şaharlarda wa rayonlarda yolbaşçılar qumuqlar bolsun.
3.Bizin topuraqlarda yerleşgen barı da qotanlar bizin hisabıbızda yürülsün.
Şu üç de talabıbıznı qabul etejekge şek yoq edi. Şo muratlarıbız yaşawğa çıqğan busa da, haligi darajağa tüşmejek edi. Men bilegen küyde, şolay masʼalä respublikanı Hukumatını aldına salınmadı. Şo masʼla çeçilgen edi busa, bizin xalqıbızğa köp yeñillikler bolajaq edi. Qumuqlanı şartlarını birleri sama da yaşawğa çıqğan edi busa, biz utdurmay edik. Şo muratlar yaşawğa çığıp qalarından qorqup, özleni gelejegine çataq salınajağın da añlap, özbaşına gelip şaharlarda yerleşgen taypalanı köbüsü qaytara tawğa göçme de başlağan edi.
Günden-gün lagerdegi xalqnı sanawu arta başladı. Bir taypa xıyanatçılanı gruppası, respublikanı Ör Sowetini binasını aldında özleni görsetme süyüp, tribunağa da çığıp: "Bir sahatdan şo lagerni sibirip, tap-taza etemen", — dep, söz de berip, awtomatlar bulan da sawutlanıp, 50-60 awtomaşiñe de minip, saykimasala, baaw gele tura degenley, öz "asgeri" bulan bizin qorqutma süyüp gelgen edi. Özlege tiyişlisin, beregenni bilgende quyruğun but arasın da qısdırıp, tez qaytıp da getdi. Bizin yaşlanı qolunda busa armatur tayaqlar bolsa tügül, dağı bir zatı da yoq edi.
Respublikanı başçıları M.A. Mahammatow wa A.M. Mirzabekow, har gün yimik Xasawürtğa gelip, "Teñlikni" yolbabaşçıları bulan yoluğup, söyleşiwler yürülüp turdu. "Teñlikni" yolbaşçıların "qolğa almaq" uçun, kaysı yağından da urunup qaradılar. Yaxşı qulluqlar da taklif etildi (bir taypa ekiüzlüler, şondan paydalanıp, işler alıp toqtadı). Salaw Aliyew de, Aqay Aqayew de, Anwar Hamitow da şolay şartlağa satılmadı. Lagerdegi ulanlar da bergen bir sözün eki etmey, yürekleri örçügen küyde şo yerinde can berme de hazir küyünde Salawnu aylanasında qatıp toqtadı. Bir qattıgün lagerdegiler az bolup turağanda, "Teñlikni" yolbaşçıların bir hillalar bulan taxşaharğa çaqırıp alıp getip, tüpden taba MWD-ni oträdlarına, lagerge çapğın etip, onu tozma buyruq berilgen bolğan. Şo pitnelikni "Teñlikni" ştabında qalğan ofiser ulan Haci Abdulqadirow bilip, sawlay Xasawürt zonağa quwun göterip, garajlanı awtobuslarında haydatıp, az zamannı içinde köp sanawda qumuq xalq yeldey bolup yetişip gelip qaldı.
Meni ullu qardaşım Nabi Zahirow, "Teñlikni" Buynaksk şahar komitetini predsedateli, ullu çağına da qaramaylı, qırıyında özünü "Wolga" maşini de bulan axşamlar sama üyüne barıp bolmay, tölelerde yata turup, awruw tapdı. Geçeler yuxlayğanda, ol ziger egegenine talçığıp, men neçaqı ayta turup da doktorlağa qaratma üyge yiberip bolmadım.
- Meni artıma tüşüp gelgen ulanlanı da qoyup getip, özümnü hayımnı etip aylanma namusum götermey, — dey edi. Soñ qısğa boljalğa yetişgende, bolnisağa alıp barıp yatdırsaq da, payda bolmadı. Amma Salaw Aliyew gazetge yazğan esdeliklerinde onu atı-çuwu da yoq. S.Aliyewni oñ bilegi bolup turğan Anwar Hamitownu etı sama esgerilmey (axırında atın esgermese de yarayğan bir taypalanı arasına qısdırğan). Ullubiy Buynakskiy yimik qorquw bilmey çalışıp turğan, lagerde birinçiley haywan soyğan "Kapirqumuq" sowxoznu direktoru Abdullabek Zaynalayewni (olanı canları cennetde bolsun) esgerilmey. Hali bussahatda da bizin arabızda yaşap turağan Mahammat Apayewni, Mahammatşapi Minatullayewni, "Teñlikni" Yañıqumuq parowozunu buğası, muallim wa alim Mahammathanipa Akayewni, adamlar yazıq bolmasın dep, lagerde har gün yimik miñler bulan yımırtqa berip turğan "Taqalay" quş fabrikni direktoru Bahawutdin Muhutdinownu, adamlar suwuq bolmasın dep atası da bulan geltirip, bizin ulanlanı başdan-ayaq issi opuraqlar bulan giyindirgen Battal Batalownu (Buynaksk rayonnu haligi başçısı) atları esgerilmey.
Amma qumuq xalq harakatı "Teñlikni" başçısı Salaw Aliyewni esge alıwlarında birde tarık tügülleni atları unutulmağan. Lager ne sebepli xaparsızdan tozulğanını haqında da aytılmay. Alğasawlu halda geziksiz syezd de ötgerip: "Bizin muratlarıbız yaşawğa çığajaq",- dep, lagerdegilege üylerine qaytma ixtiyar berip qoydu.
"Bir aynı uzağında lagerde de yatıp, ahlüleribizni aldına ne işni başına çıqdıq dep barayıq?"- dep, ulanlar bek qarsaladı. Şo tozuluw nehaq tügül edi, tek sebebi hali de ayan bolmağan. Har gün lagerde cıyılıp turğan xarjnı da özüne de soramay, kimler sulah yutğanday etgenni de arağa çığarma süymeygenge oşay. Amma birewleni awuzların qısdırma çı yaray edi. Bir neçe şolay şekli ahwalatlar "Teñlikni" aburun götermedi.
Qotanda qoy qırılsa, qırçın eçki baş bolur degen aytıw bizin "Teñlikni" camyat harakatçılığına da yuqdumu eken? Quraşıwluq da, sıraşıwluq da, sırlaşıwluq da teñlikçileni arasında bek tığıs yürüy edi. Bir taypa "eçki tabunğa" iş tayanğan soñ, nabı bitgen lampanı yimik sönme süye. Şo busa bir taypa "şintaçılanı" öktem etmek bola. Xalqnı yüreklerin quwnatarday çaralar görmek uçun Salaw Aliyewge de yamanoq tınç bolmajaq. Şo taypa "eçkilege" iş nege tayanğan dahı? O — ayrıça masʼalä.
Sadrutdin Zahirow. Buynaksk şahar.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 22.01.2010.