Art waqtilerde ana tilni haqında köp söylene. Qumuq tilni gözelligi, baylığı haqda, şolay da ol bugün sönüp-dönüp barağanı haqda «Yoldaşda» da köp yazıla, «dögerek stollar», laqırlaşıwlar, yoluğuwlar ötgerile. İnternetde de şo tema zamanda bir yañırıp terbey. Şair Ahmat Caçayew «Ana tilim–altın xazna» dep poema yazıp, ayrıça kitap da çığardı. Tek şolanı natijasında hal alışınamı, qolaylaşamı? Aytarday qolaylaşadır dep esime gelmey.
«Bizin toyda–bizin xars» degen küyde, bir bölük adam özübüz-özübüznü agitasya etip turabız. Barı da şo adamlar ana tilni bilmekni paydasın bulay da bek yaxşı añlaylar çı. Bolsa da, öz arabızda şo haqda köp söylep, bir-birewnü yalqdırıp turabız.
Meni hisabımda, 500 000 qumuqnu içinden ana tilinde oxuyğanlanı sanawu 2000-den artıq tügüldür. Şo busa milletni 5 prosenti de bolmay–bek az. Yazıw-buzuw bulan dolanağanlanı sanawu dağı da az. Köp bolsa, 200 adam bolajaq. Şo bolma imkanlı 200 adam–bugün aylanıp-aylanıp yazıp turağanlar. Olanı da barısı da degenley–pensiya çağındağılar. Yañı atlar, yaş pahmular arağa çıqmay. Birleribiz süymeygen sovet hakimligi milli yaş kadrlanı hayın sama ete edi. Hali busa şo işni etegenler yoq, milli redaksiyalanı da şonda hayı bar dep esime gelmey. Yıldan yılğa, ullular getgen sayın, qumuq yazıw tilni bilegenleni sanawu da kemiy. Qumuq tilni gelejegine yanaşıwubuz alışınmasa, 15-20 yıldan ana tilinde taza yazıp-oxup bolağanlar da qalsa, tamaşa. Ne etme gerek?
Şulay halğa orusça krizis dey. Şo ne ekeni göçürmese de, añlaşına. Krizisler busa özlügünden çeçilip qalmay. Onu bulan yabuşma gerek. Yabuşmaq uçun busa, sawut da tarıq. Barmı şolay sawutubuz? Milletibiz özü–bizin aslu sawutubuz wa güçübüz. Milletni añlawlu-bilimli, bajarıwlu, namuslu wa qoççaq ulanları birigip iş görme gerek: bilimliler netme gerekni oylaşsın; bajarıwlular şo oylanı yaşawğa çığarağan küyleni aytsın; namuslular qoççaqlanı da turğuzup, iş görme başlasınlar. Bu masʼalanı çeçiwnü teorya yanı. Mundan iş buzulmajaq.
Tilni darajasın, taʼsirin göteriw işde paçalıqnı aqçasına çığarılağan peçat qurallanı köp imkanlıqları bar edi. Tek olar hali etip turağanından artıq iş eter dep inamlıq yoq. Nege tügül de, birinçiley, ondağılar aläpa da alıp, paçalıqğa işleygen adamlar. Paçalıq busa az sanawlu xalqlanı tillerini hayın qutulmayğanlıqdan, ölmesden qalmasğa degen küyde ete. Şo tiller tez ölgeni paçalıq uçun yaxşı. Dağısın aytmağanda, bücetge ekonomya bolajaq. Ozoqda,şo peçat qurallarda işleygenler de milletin, tilin de süyeler. Tek bizin şartlarda yañız süyüp turmaqlıq azlıq ete…
Ondan qayrı da, bizde çığaralağan kitaplanı, curnallanı, gazetleni kim oxuy–şonu hayı etilmey. Ne yazılsa da, çığarılıp tura. Eger bücetden berilegen aqçanı ağımı toqtalsa, şolar biri de çıqmay. Şo zaman şolay kitap-jurnal-gazet xalqğa tarıq tügülü ayan bolajaq. Tarıq bolajaq edi, eger yazağan gişini alapası oxuwçunu kisesinden berile edi busa. Berilmey. Şonu uçun biz ne etip de zamanında betleni tolturup, plannı berip, iş etgen bolup olturabız. Kim uçun, ne murat, ne qast bulan yazabız? Yazğanıbıznı kim wa neçe adam oxuy? Ne taʼsiri bar? Kimge wa ne paydası bar? Şu sorawlanı üstünde toqtap, oylaşma zaman da yoq.
Qumuqça oxuyğanlanı sanawu 2 miñden 20 miñge minsin uçun (şo zaman milli gazetibiz xarlısız bolup, özün özü saqlap bolajaq) aslu 2 zat gerek:
1. Yañız gertini, oxuwçu uçun paydalı maʼlumatlanı yazma gerek. «O çu yarap qalajaq edi» degen yanaşıwğa yol berilme yaramay. Bulay işde, 1-2 adamlanı xatirin etip, birewnü göñün alabız dep, baylağa, hakimlege, qurdaşlağa yarama süyüp yazılğan maqalalar bulan köp sanawdağı qalğan oxuwçulanı göñün buzmağa tüşmey.
2. Adabyat tiline asaslanğan baş gazetibizni tiline de giççirek reforma etmese yaramayğan hal bar. Biz yazağan maqalalar aslu halda yaş nasluğa baqdırılma gerek. Bizin bussahatğı yazıw tilibizni busa yaşlar tügül, ullular da haran añlaylar. «Biz adabyat tilde tüz yazabız. Tilni grammatikasın saqlaybız. Bilmeygenler üyrensin»,- dep turmaq tüz yanaşıw tügül. Neçaqı tüz yazıp tursaq da ne payda, añlama qıyın busa, şonu uçun oxuyğanlar gün sayın kemiy busa! Haligi yaş naslu oxusun-añlasın uçun oğar yuwuq tilde yazma gerek. Misal uçun, sms-leni küyünde, qısğa cumlalar bulan… Bulay demek–grammatikanı buzmaq demek tügül. Biz özlerden ülgü alıp gelegen bugüngü orus adabyat tilge bağayıq, 20 yılnı içinde o neçik alğa getgen! «Argumentı i faktı», «Kommersantʼ» wa bir-bir özge gazetler orus curnalistikada rewolüsya etdi, deme yaray. Biz busa, hali de 30-40 yıllar aldın yazağan küyde yazabız. Alışınğan bir zat da yoq dep aytmayman, tek şo az-maz alışınıwlar zamannı talaplarına cawap bermey. Köpden qollawdan çıqğan, ölgen sözleni tiriltme qaramaq da–boş awara. Şo sözleni tiriltebiz dep urunsaq, zamannı qoldan çığarıp, bugün xalq qollap turağan sözleribizni de tas etejekbiz. Orus sözlerden de onça qorqma tüşmey. Biz çi xalqara tillerdegi terminleni de qumuqçağa göçürme qaraybız. Oruslar özler de erkin küyde yat tilleni sözlerin alalar.
Şu temanı dağı da uzatma yaray edi, tek o bu maqalanı aslu muradı tügül. Mağa: «Sen aytağan zatlar bolağan işler tügül. Quru gertini de yazıp, tilni yeñil, añlaşınağan küyde etme bajarılmay»,- deygenler bolajaq. Şolaylağa cawabım: «Şolar bajarılsın uçun ne etgenbiz? Ne etme gerekni bile de turup, işibizni tüz yanğa burma da qaramaybız çı».
Qolumdan gele busa, men şulay bir eksperiment etejek edim. Milli gazet-curnallarda işleygen curnalistlege, yazıwçulağa paçalıq beregen xarjnı toqtatıp, olanı xalqnı hisabına, yazılağanlanı(podpisçikleni) xarjına işleygen küyde eter edim: kitapnı, gazetni, curnalnı darajasına göre adamlar özler bahalayğan küyde. Şo zaman yazağanlanı sözünü güçü, taʼsiri, maʼnası bir neçe kerenlege artar edi. Milletni köp-köp pahmuların paçalıqnı şo neçik işlese de berilegen aqçaları buzup tura. Zahmat yolun ot-yalın bolup başlağan köp-köp cahil pahmular, haqıltöbeler, patriotlar, yana-yana turup, umutları da uwalıp, paçalıqnı şo hawayın şorpasına telmiregen bolup qala. Şolaylıqda, paçalıq milli tilleni iş etip öltüregen yimik görüne. Biz özübüz özübüznü milli qısmatıbızğa şolay nemqoray, haysız yanaşa busaq, paçalıq da ne etsin dağı?!
Milli masʼalanı (til masʼalä da şonu içinde) çeçme belsengen adamlağa paçalıqdan etegen işi uçun berilegen haqnı, atnı, sawğatnı birinçi yerge salma yaramay. Bizde ayrı-ayrı adamlar, milletini wakili ekeninden paydalanıp, paçalıqdan şo aqça-sawğat-atlanı da alalar, göterileler, soñ xalqdan abur-sıylanı da umut eteler, tarixde atları qalğannı da süyeler. Halige şolaylar muratlarına yetip de turalar. Bizde paydalı adamlanı imkanlıqları yoq, imkanlıqları barlanı arasında busa paydalılar az.
Xalqnı arasında tilibizni gelejegi haqda içibuşup oylaşağanlar az tügül. Tek olar harisi özbaşına oylaşıp, içinden yanıp-talçığıp turğan bulan hal alışınmay. Köpleni birinçi wa aslu yañılışı–olar şo masʼalanı yañız paçalıq çeçme gerek dep oylaşalar. Tüz. Biz şu paçalıqnı watandaşları bolğan soñ, o bizin talaplarıbıznı çeçme de gerek. Tek biz qurumlu küyde paçalıqnı aldına masʼalalanı salıp üyrenmesek, barı da umutlarıbız hawada qalqıp turajaq. «Yılamayğan yaşğa emçek bermey» degen aytıwdan dars alma yaray. Tek paçalıqnı aldına şolay masʼalalanı salıp başlağança aldın özübüz bişme, ne süyegenibizge milletibizni özün tüşündürme, xalqnı uyatma gerekbiz.
Qısğaça, til össün-artsın uçun, meni hisabımda, 2 yol bar:
1. Xarlısız, özbaşına çalışağan maʼlümat qurallar, kitap izdatelstwolar açma gerek. Şolanı saqlamağa xarjnı xalqnı wakilleri beregen küyde. Şo qaydalı proyektlege paçalıqdan grantlar alıp iş görme de yaray.
2. Bugün paçalıqnı aqçasına çığağan maʼlümat qurallanı, kitap izdatelstwolanı xalqnı paydasına taʼsirin güçlendirme gerek.
2-nçi yolnu gelejegi bar dep esime gelmey. Nege ekenni üstde aytdım.
Gelejegibizni men 1-nçi yol bulan baylayman. Erte-geç biz şoğar gelme de gelejekbiz. Şo yolğa tez tüşgen sayın bizin tilibiz uçun da, milletibizni barı da gelejegi uçun da paydalı. Milletibizni de, tilibizni yimik, gelejegin men yañı, yaş, biz hali de özün yaxşı küyde tanımayğan naslu bulan baylayman. Wa şo naslu gelejegine inanaman. Bizin borçubuz–şo naslunu hazirleniwüne kömekleşmek.
Şo yolda birinçi etilme gerek iş–tilni süyegenleni, bilegenleni wa milletni özge türlü: «Biz etmesek, kim eter?!», dep turağan entuziastların birikdirip, qurum qurma gerek. Şoğar hazirler az tügülün de bilemen… Busa bizge iş başlamaq qala. Badrutdin de aytğanlay, «zaman şolay buwara».