Dünyağa bir qorqunçluq qopğan zamanda, ayroqda qaysıbız da bizin yaratğan Tengiribizni atın esgerip, oğar tilewler etmege başlaybız. Şolay gezikler adam özünü yüregine saburluq salmağa qaray, biraz rahat bola, tilewleri yaşawğa çıqmay qalmajaq degen umut bulan yaşay. Tek Yaratğanına bağıp qolların da göterip tiley yada towbağa tüşe busa, Oğar biz anatilibizde söyleybiz. Bu hal bek tamaşa tügülmü? Süt bulan gelgen ana tilibizde Ohar tilewler etip, Ol da bizin añlayğanın yüregibiz bulan his etebiz. Göresiz, bizge qıyınlı waqtide ana til bizin neçik qutğara.
Birdağı misal geltireyik. Neçaqı orusğa dönüp qalğan adamğa aqçanı sana dep aytsañ, ol ana tilinde sanama başlay. Nege bola şolay? Nege tügül, ol başğa milletleni arasında ömürünü yartısın yiberse de, onu qanında ana tilni qaynar ağımı bar. Soñ da, adam seni bulan hallaşağan küyünden, umumi xasyatından qaysı milletni wakili ekenni bilip bolasan. Bu yerde de til bulan siñip gelgen ana tamurlar açıq bolup qala.
Ana til — asrular boyu naslulağa berile gelegen bir ullu güç. Ana tilde aytmağa bolağan inçe hisli sözleni, teren maʼnanı kalimalanı özge tillerde sen süyegen küyde bir de aytıp bolmajaqsan. Ana tilde söyleygen adamnı tili ata yurtnu aylanasındağı tawlanı wa taşlanı, awlaqlanı wa ormanlanı, yuwuşan iyisli ana topuraqnı, tañnı yarıp çıqğan günnü birinçi şawlalarını sihrulu «tatıwu» qurşay.
Til-dünyanı barı da baylıqlarına tiyegen ullu niʼmat, xazna. Oylarımnı açıq etip aytsam, şulay pikruğa gelemen. Tilin saqlağan xalqnı xasyatı da, tarixi de, ruh güçü de, adatları da, merdeşleri de, yaşaw turuşu da, teren haqılı da bir de tas bolmajaq.
Yaşda görgen yaşınmay degen aytıw bar. Esibizge alayıq yaşlığıbıznı. «Çarnap» çalınağan yaşlanı tawuşu qulaqğa ana tilde yürüle busa, neçik ariw tiye. Olar har awaznı yerine yetişdirip aytğanda çı, haligi naslu ana tilde neçik söylemey qalıp bola eken dep esime gele. Ondan qayrı da, şahar şkolalarda oxuyğan yaşlanı kanikullanı waqtisinde bir-bir ata-ananar yurtda turağan ullatalarını-ullanalarını yanına yibereler. Yurtdan qaytğanda tergew berip qarasañ, tınış almağa hawa yetişmeygende yimik, olağa da anatil yetişmeygeni his etile. Şaharda bolmaymı olar başğa ana tiline üyrenip degen soraw tuwuluna. Ana tilni masʼalasın terenden añlayğan ullular yaşlarına qumuq tilde söyler. Tek köpler şolay etmeygenni bizge yaşaw özü görsetip tura.
Xumtorqali rayonnu bir yurtundağı şkolanı muallimi birinçi klasğa gelgen, yañız ana tilin bilegen oxuwçulağa: «Bulanı haqılını darajası köp töbende. Özge yaşlar yimik añlawlu tügül»,- dep ullu ayıplar salıp söyley bolğan. Haligi zamanda şolay muallimler de şkolada dars bere bolğan soñ, milletni gelejegi ne bolağannı aytmasa da añlaşıla.
Tilni masʼalası aytğan çaqı, gelgen xamur yimik, köp bolup tura. Tek qaysı masʼalanı aylanasında söz yürütegende, yağadan qarap nasihatlar bermege tınç bola. Men oylaşağan küyde, har adam tili uçun etip bolağan işleni yaşawğa çığara turup gelmege tarıq. Bir misal geltireyim. Aldındağı günlerde Mahaçqala şahardağı A-P. Salawatownu atındağı Qumuq teatrğa yañı sahnağa çığajaq tatar dramaturgiyadan alınğan «Qapur daday, üylen daway» degen spektaklge qaramağa bardım. Tüzün aytsam, men razi bolmadım. Nege? Göterilgen teması saydan qayrı da, qumuq adabyatda san yanlı asarlar bolmağanmı eken degen oy geldi. Hatta tatar tilde görsetilegen spektaklden bir söz sama tayışmay berilgen. Qumuq yazıwçulanı arasında drama asarlar yaratağan adamlar yoq degen oyğa men bir de razi bolmasman. Bu temanı dağı da uzatmağa bolar edi. Tek anadaş teatrıbıznı sahnasında ana tilde yazılğan drama asarlar nege az salına degen soraw tuwuluna.
Kim ana tiline üstdensuw yanaşa busa, şo adamnı bugün bolmasa, tañala camyat arada aburu da bolmajaq. Nege tügül, ol tili bulan birçe, adam arada özün neçik tutmağa tüşegenni, özü kim ekenni de unutajaq, atasını da betin etmeygen elbezgenge aylanajaq.
Bu maqalada tilni tazalığın saqlap bilmekni de götermege süyemen. Dağı arekge çığa turmay, respublika ölçewde çığağan birgine-bir «Yoldaş» gazetni misalğa geltireyim. Yaxşı tanıyğan adamğa: «Sen ana tilde çığağan gazetni alamısan?»- dep soradım. Ol busa mağa: ««Yoldaş» gazetde köp añlaşılmayğan sözler bar çı»,- dep qutulmağa qaradı. Men: «Qumuq tilden alınğan sözler çi»,- dedim. Ana tilin oram tilni darajasında añlayğanlar şolay söylemege qaray. Soñ şolaylar «kulturnıy» bolabız dep, bir sözlükde de yoq sözleni qollap, ana tiline bek zaral geltireler.
Til bizge har zaman qulluq etip gelgen. Neçik? Lap yuwuq adamıña ana tilde çeçgen sırıñ taʼsirli bola. Bal yimik ağılıp turağan yılı söz bulan yürekde yol tabıp da bolağan ana til tügülmü? Tek qattı wa qılıç yimik itti söz bulan duşmannı betin nalatlap aytğan sözleni de taʼsiri bek terende.
Hasilin çığarıp aytsam, tilni biz ayawlamasaq, onu haligi zamannı «boranından» saqlamasaq, gelejek naslular bizden geçmejek. Yaşlar bawlarındağı tarbiyalawçular, şkola ojaqlarındağı muallimler, orta wa ör oxuw ojaqlarında dars beriwçüler, milli peçat qurallardağı muxbirler bu masʼalanı yağadan yiberip qoymay, tergewünü tübünde saqlamağa gerek.
Zamannı tuzağına tüşmeyik…
«Yoldaş», 26-10-2012