Z. Batırmurzayewni maqalaları bu gezik qısğartılıp berile, olanı tolu qaydada çığarmaq parz.
Dağıstan tarixine bir qaraw
...Bir milletni tarixi — onu bütün barlığın, bolğanlığın, kemçiligin, artıqlığın, yaşawun, hünerin tolu küyde görsetegen bir güzgüdür...
...Bir milletni örlenmekligine kömek, onu ötgen talaylı halların esgerip, tarbiya etegen — onu tarixidir!..
...Tarixi tas bolğan, tarixden hayı (xayırı) bolmağan millet azatlıq (huryat) günlerinde de adaşır! Ne yoldan, qaysı yaqğa bağıp barsa, esen-saw qalajaqlığın bilmes...
...Biz, dağıstanlılar, hali bolğunça tarixinden göz yumup yaşadıq, ne töbenlenmegibizni sebeplerin, ne örlenmekligibizni sebeplerin, küylerin axtarmadıq...
...Başğalar özleni tarixlerin göñünden oxurday saqlamağa qast etip aylanağanda — biz dewleni, ajdahalanı, albaslılanı wa başğa miñ türlü yomaqlanı esibizde saqlap, qılıqsızlandıq. Başğalar el uçun, millet uçun çalışıp özleni tarixlerine maqtawlu yapıraqlar qoşdular, biz busa asil abatlarıbıznı da unutduq. Başğalar uyandılar — biz hali de yuxlaybız...
«Tañçolpan» 4, oktäbr, 1917 y.
Abu Ali ibn-Sinanı tarcuma halına qısğaça bir qaraw
Hürmetli oxuwçu! Musulman filosofyalarını çink de birinçisi bolğan Abu Ali ibn-Sina hijratdan 370 yılda bugüngü esgi Buxaranı yanında Afşana degen bir yurtda dünyağa gelgen...
428 yılda Hamadan degen şaharda dünyadan getgen. Abu Ali ibn-Sina yaşlay ilmuğa yabuşup, bek köp ilmular tafsil etip, bek köp yerleni qıdırğan. Onu bütün ömürü ilmu wa maarif (progress) yolunda bitgen. Adabyat, din ilmular, hisap, hindis, mandiq (psixologya), tibbun (medisina), hikmat (filosofya), siyasat (politika), muzıka ilmular degen şu ilmulanı barısından da bek köp kitaplar etgen. Onu köp kitaplarından köbüsü bırınğı arap paçalığı... Soñ Yewropadağı adamlar oğar «musulmanlanı Aristoteli» dep aytalar wa Sokrat deyler. Köbüsü kitaplar aytağanğa göre, Ali ibn-Sina arap tügül, türk-tatardır. Bu da öz xalqın süyegenlege bir süyünç, bir öktemlikdir.
Artıq bilme süyegenler tarix qamusğa qarasın1.
25 may, 1916 yıl.
Teatr ne zatdır?
«Teatr demek bir xalqnı yaşawunda bolağan türlü hallanı bolğan küyünde sahnada oynap görsetmekdir. Yewropalılar teatrğa yaşawnu yaxşı-yaman yaqların görsetegen güzgüsü deyler. Şoğar göre xalqnı yaşawunda bolmağan hallanı teatrda oynap görsetme heç iznu berilmey...»
Teatr kitaplar yazağanlağa şulay üç borç salına.
1. Biein esgi yaşawnu qolaysızlıqların açıq görsetmek.
2. Xalqnı yañı yaşawuna kürçü salmaq...
3. «...Xalqda watançılıq degen, xalqçılıq degen oynu uyatmaq. Bizin talayıbız şonda ekenligine xalqnı yüregin toqtaşdırmaq...»
«...Bugüngü hallağa bek oşawlusu şo artdağı, şo üçünçü muratdır...»
«...Teatrnı yaşaw uçun paydası bek köp. Masʼalä, Dağıstannı qahrumanı imam Şamilni barı da xasyatların belgili etip yazılğan bir kitabında (teatrda) oynağan zamanda, tamaşalılanı yüregi başğa halğa aylana. Gertiley de, watan uçun, huryat uçun 25 yılnı uzağında dawlar etgen Şamilni görgende yimik bolalar...»
«Tañçolpan», № 1, 20 awgust. 1917 y.
Til masʼalası
...Bir milletni milletligin saqlayğan güç-qural o milletni tili ekenligine tutaş dünyadağı madani insanlanı tarixlerinden dalil-faktlar çığarıp görsetmek tınç işdir... Batırlıq, qoççaqlıq, qahrumanlıq bulan xalqlar bir-birinden ayrılmay, o xasyatlar barı xalqda da bola. Milletleni ayırağan ana tildir, ana til milletni birikdire. Milletleni ayırağan da, olanı birikdiregen de — til wa adabyat...
...İnsanlanı yaşawunu barışına bu da uzaq qarşı turup bolmadı, ham bolmajaq...
...Til öz zatında ham zat! Şoğar göre, biz onu topuraq bulan aralaş turağan, tazalanmağan bir maʼdanğa, ayroqda, altınğa oşatsaq, onu xasyatların xalqğa açıq görsetmege bolurbuz. Altın topuraq bulan aralaş turağanda onu heç sıyı yoq, onu üstünden taptap yürüybüz. Muna onu şu topuraqnı içinden tazalap alıp, ondan aqça gesilse, o dünyağa paça bola, har-bir adam oğar qulluq etse, o neçaqı adamlanı uçun çığarsa da, adamlar onu xatirine tiymeyler, tek şo topuraqnı içindegi altınnı bulay darajağa çığarmaq uçun köp ullu qurbanlar bermege, köp ullu qastlar etmege gerek bola. Til de şolay zat...
...Ne zaman o til işlense, o til bulan türlü ilmulardan kitaplar, gazetler çıqsa, — ondan adabyat literatura degen bir zat hasil bola... Muna şu adabyat degen zat da milletni — milletligin saqlayğan güç-quraldır...
«Tañçolpan», oktäbr, 1917 yıl.
Sülükler
Dört yıldan berli sozulup gelegen bu qutsuz hal, insanlanı işleygen, dünyağa azıq – aş, mal-matah beregen taypasın – miskin işçi xalqnı işinden ayırdı. Miskin xalqnı köp yanı daw maydanlarda qırıldı, köbüsü aqsaq, çolaq, soqur, sañıraw bolup işge yaraxsız boldu. Xalqğa yaşaw, içiw, rızqı wa başğa tarıq-gerekni hazirleygen tabunnu yartısı ölüp wa zarallağa tarıp, işge yaraxsız bolğan soñ, neçik de qolda bar zatdan yaxşı küyde paydalanıp qalayıq dep anlanağan baylar mallağa miskin xalqnı ölüm halğa salırdan qorqunçlu baha gesdiler, yaşaw çıdamağa bolmayğan awurluqda boldu.
Rusya Oktäbr inqılabından soñ, miskin xalq Rusyada özü hakim bolup, özünü yaşawun biraz yeñillikge teberdi. Un, ekmek, nap, tamakü yimik yaşaw uçun tarıq zatlanı köbüsü «monopolistiya» etildi (hukumatnıki etildi).
Tek şuralılar hukumatı begip bitmegen yerlerde bulağa başğa çaralar görülmey, bahalıq haman örge bağıp abatlanıp bara. Dağıstanda, ayroqda Temir-Xan-Şurada şuralar hukumatı begip bitmegenge, bu bahalıq gün sayın arta bara.
Tünegün bazarda, tükende köp bolup görünegen zatlar, tañalasında gözden tayıp da qala. Tamakü, papurus bir-birde tükenlerde yaşınıp qala. Ekinçi gün, üstüne bir-eki qat bahada artdırılıp, barı da tükenlerde görüne...
Bu ne oyundur? Bu oyun birewlege yıbançlı bolsa da, öz qıyını bulan yerden çörek tabağan, yallanıp qulluq-çulluqda yaşayğan miskin xalq, aç-yalañaç xalq bu oyundan heç kep-yıbanç almay.
Dağıstannı miskin xalqı özünü yelkesine oñarılğan ullu yomaqlarından qutğarılğan. Hali ösüp gelegen bu uwaq yomaqlanı ösmege qoymay, tezlik bulan sillep taşlamağa gerek.
Bu huryatnı öz mañalay teri bulan özünü günlük yaşawun görüp, turağan işçi-sabançı miskin xalq özünü qanın tögüp alğan. Bu huryatdan paydalanma tiyişli gişiler de miskinlerdir.
Hali huryatdan har zaman bahasın yüz qat artdırıp, mıyıqların da burup, kekirip, miskin xalqnı qanın sorup yürüygen sülükler alğan huryat yoq! Ol sülükler bilsinler! Özler miskin xalqdan sorağan qanlanı bir gün qusmağa tüşejekni!
Temir-Xan-Şurada hali işçi-sabançı wa asger wakillerini Soweti qurulğan, bu maclis-Sovet şaharda göterilip barağan yolsuz-yoruqsuz bahalıqnı aldın qırqmağa borçlu! Adamlağa yaşawluq uçun bek tarıqlı bolağan bir-bir zatlanı, neçik amal etip, tezlik bulan «monopolistiya» etmekni (hukumatnıki etmekni) qayğısına girişmese, miskin xalqnı qanından tolğan! Enni olanı qusdurmağa, dağı sormas yimik etip, tuz aşatıp qusdurmağa zaman bolğan!
«İşçi xalq», № 8. 25 iün, 1918 yıl.
Batırmurzayew N., Batırmurzayew Z. «Tañçolpanlar». Maxaçkala, 1989. (Kitapnı tizip onğarğan, baş söz wa bayanlıqlar yazğan Salaw Aliyew)