Abusupyan Akayew. Qılıq kitab
Yer yüzünde yaşawluq yürütüp turağan neçe türlü adamurluq bar busa, olanı harisini de öztöreçe türlü qılığı-tabiatı bolur. Amma bir-birine oşaşlı xasiyat-qılığı bulanğı, merdeşleri, üst görünüşü-gölemi yada iç tabiatları qıyışağan adamlar da yoluqmay tügül. Har adamğa yimik, har milletge-xalqğa, har tuxumğa xas bolğan darajadağı başğalıqlanı da sezme wa germe bolasan. Misal uçun, bolup getgen bir-bir ahwalatlanı, birewlerde görüngen-eslengen peşeleni-merdeşleni suratlay turup, bu "orus xasiyat", "taw (yada tawlu) xasiyat", "qajar peşe", "qumuq xasiyat" dep aytıla bola. Demek, qaysıları busa da bir-bir xasyatlar milletni wakillerinden köbüsüne xas bolup tabula. "Qumuqnu xalq arada ayrıça görmekli etegen zat — onu asil xasyatı" dep aytıla. Bizin xalqnı ariw wa gelişiwlü xasyatlı ekenligin esgerip alyaqda yazıp qoyğan bir-bir awtorlanı, alimleni (misal uçun, D.-M. Şixaliyewni, T.N. Makarownu, İ.İ. Pantüxownu wa başğalarını) asarların oxuğanda, göñülge öktemlik tuwa. Amma o qılıqlanı-merdeşleni haligi wa gelejek zamanlarda da tas etmeyli saqlamaq, yürütmek — bu bek ahamyatlı masʼalä.
Qılıqnı har milletdegi xaslığı haqındağı masʼalanı dağı da geng küyde qarasaq, ayrıça bir xalqğa tügül, bir neçe türlü xalqlağa xas bolğan qılıqlar da ayrıla. Misal uçun, "busurman qılıq", "busurman xasiyat" — busurman xalqlanı barısına da degenley aytmağa yarayğan küyde qıyışağan xasyatlar-qılıqlar: yuwaşlıq, muʼminlik, birew-birewge kömekleşmege-boluşmağa hazirlik wa olay başğaları.
Munu bulan bizin muradıbız, ozoqda, xalqlar bir-birinden xasiyat-qılıqları bulan büs-bütünleyine ayrılıp, başğa wa o sayalı da olar bir-birine birdoqda oşamay demek tügül. Gertisi, dünyadağı barı da xalqlanı, qaysın birin alsañ da, köp-köp asil qılıqları, tiziw, kim de uşatar yimik merdeşleri-xasyatları da yoluğa, wa o sayalı da olanı qaysı da aburğa-hürmetge layıqlı.
Tek o yaxşı qılıqlar, tiziw xasyatlar özlügünden bolunup qalmayğanı da belgili. Tarbiyasız olar da bolmay. Tarbiyalanğan edepli adam özün qayda da tiiişli darajada tutup bajarajaq, özünü yimik özgeleni de yaxşı añlajaq. Bizde: "Qılıq bilgen gişige qıymatlıdır bu dünya", "Qılıq bilmes gişige qıyın bolur bu dünya", "Qılığın taptağan qılğa sürüner", "Qılığı yoqnu, qıtığı yoq", "Qılıq-sız — qılsız qomuzday", "Qılıq — etgenniki" dep aytıla.
Har xalqnı, milletni öz-ençili "qılıq kitapları" yazılıp saqlanğan tepterler de yoluğa. Misal uçun, Güntuwuşnu busurman xalqlarını arasında xıylı yıllar alyaqlardan berli saqlanğan wa tarbiyalaw işde qollanğan "Nasihat-name", "Pand-name", "Qabus-name" degen kitaplar bar. Aytayıq, tatarlarda — "Axlaq risalası", "Mukalemei edebyat", "Tarbiyalı bala", "Aila", "Namunai axlaq", "İlmu axlaq", "Zubdatlu axlaq", "Nasiğat", "Axlaq darsalan axlaq wa wazaifi etfal", "Balalar uçun nasihat", "Qız balalar uçun nasihat" degen kitaplar wa başğaları, şo temağa göre yazılıp, Qazandağı, Orenburgdağı, Baxçisaraydağı basmaxanalarda köp kerenler acam yazıw bulan peçatdan çığarılğan.
Busa, Dağıstandağı hal bek tarmaqda neçik bolğan eken degen soraw çığa. Tüzü, sovet dewürlerde olay zatlağa ahamyat tiyişli darajada baqdırılmadı, "qılıq kitaplarıbız" yerli dağıstan tillerde bir sama da peçatdan çığarılmadı. Tek Oktäbr inqılapdan alyaqda çı olar ayrıça kitaplar bolup arağa çıqğan edi. Misal uçun, 1908 yılda — dargi tilde "Tarjamat assifat" dep, 1909 yılda — lak tilde Balxarlı Hajiluqmannı "Kitab murşid an-nisaʼ" degen asarı, 1909–1910 yıllarda — lak tilde Qurbanali İbrahimxalilownu "Nasihat al-awam" degen asarı.
Qumuq tilde de bulay kitaplar çıqğan edi: aytayıq, 1910 yılda -endireyli İbrahimni "Kitab murşid an-niswan" degen asarı, 1915 yılda qaraqlı Mahammat Dibirownu "İlmu axlaq" ("Axlaq risalası") degen asarı. Amma Dağıstannı belgili yarıqlandırıwçusu, şair wa yazıwçu Abusupyap Akayew yazıp, 1914 yılda Temirxanşuradağı (bu haligi Buynaksk şahar) M.-M. Mawrayewni basmaxanasında çığarılğan "Qılıq kitap" — olanı arasında iñ de ariw yazılğanı, qujurlusu ğisapda ayrıça bolup biline. Bir-bir maqalalarda, tüzü, bu kitap qumuq tilde birinçiley 1908 yada 1909 yılda çığarılğan dep esgerile. O maʼlümat tüz tügül busa yaray. Mağa o yılda çıqğanı yeluqmağan, qolubuzda — 1914 yıl görsetilip basmalanğanı bar; onu birinçi sahifasında arap tilde — "birinçiley basmadan çığarıla" dep esgerilip yazılğan. Bu maʼlümat busa, bu kitap yañız bir keren 1914 yılda basmadan çığarılğanlıqğa dalil bolup toqtay. Abusupyan özü yazğan awtobiografyasında har kitabını haqında ayrıça maʼlumatlar bere, onda da — "Qılıq kitap" eki keren çığarıldı dep yazmağan. (Qara: "Rukopisnaya i peçatnaya kniga w Dagestane" degen kitap, Mahaçkala, 1991 y., 137 bet).
Dağıstannı xalqlarını arasında, ayroqda bizin qumuqlarda, Abusupyannı "Qılıq kitabı" — iñ de süyümlü asarlarından hisaplanğan. Tek, bolsa bolsun, haliden seksen yıllağa yuwuq alyaqda basmadan çığarılğan o asar, halige yerli dağı-dağı ayrıça kitap bolup bir sama da çıqmay qaldı. Sovet dewürde xalq uçun paydalı xıylı-xıylı kitaplağa neçe de kağız da qıt bolup çıqdı! Amma xalqnı paydasına onça qulluq etmeygen bir cura kitaplağa çı o qıtlıq birdoq da kar etmey edi.
Art waqtilerde, 1990 yılda — "Qılıq kitapdan" giççi gesekler "Dağıstanlı qatın" degen qumuqça curnalda, "Sönmeygen yulduz" degen kitapçada, Buynakskiy rayonnu "Kommunizmni şawlası" wa Xasawürt rayonnu "Tüznü tañı" degen gazetlerinde, 1992 yılda — "Yoldaş" degen respublika gazetde, biraz alda — 1978 yılda "Dosluq" almanaxda da bir neçe gesekleri çıqdı. Busa da, xalqnı qoluna o asar saw-saw küyde yetişdirilmey tura edi. Şo sayalı da, munu tekstin bölmeyli, bar küyünde ayrı kitapnı wa curnalnı betlerinde bermege toqtaşdıq. Munu munda bermege birdağı sebep — qumuq curnallağa wa gazetlege gelgen kağızlar da boldu. O kağızlarda oxuwçular "Qılıq kitapnı" tekstin haligi adamlağa ayan etgenni, xalqnı arasında geng küyde yayğannı süyüp olay asarlar haligi dewürde ayroqda ahamyatlılığın esgerip yazdılar. Kağızlardan qayrı da, bu işni gerekliligin xalq arada yürülegen laqırlarda da, har türlü cıyınlarda da aytılıp köp yeşitgenmen. Aytayıq, "Teñlik" degen Qumuq xalq harakatını 2-nçi syezdinde de, "Qılıq kitabıbız" hali yañıdan çığarılma gerekli qumuq asarlanı iñ de tiyişlilerindan ekenligin qazanışlı tamaza Abdurahman Aselderow da özünü çığıp soylewünde taşdırıp aytğanı yesimde.
1914 yılda (hijrat bulan 1332 yılda) birinçiley çığarılğan bu kitapnı ölçewü — 24 sahifa; içinde onu awtoru Abusupyan Akayewni giççirek baş sözü, soñ adamnı har türlü sanları haqında ayrıça bölükler, adamnı yaxşı qılıqları haqında, soñ da yaman qılıqlanı haqında ayrı-ayrı bölükler bar. Kitapnı axırınçı yapırağında eki giççirek xabar da yazılğan.
Bu kitabın tizegende-yazağanda o qazan-tatarlanı wa özgeleni asarlarından paydalanğan wa, awtor özü de esgeregen küyde, "bizin öz xalqıbıznı halına xas yimik bolağan yaraşıwlu bir neçe zatlanı" öz yağından da qoşup, artdırğan. Abusupyan munda busurman adam arada özün neçik tutma tüşegenlikni, sanlarına-çarxına neçik qulluq etmege, har-bir zatğa neçik yanaşma gerekligi haqında, ariw añlaşılağan til bulan, sabur-salamat küyde xabarlay.
Oxuğan gişi kitapdan lezzet de ala, paydalı qılıqlağa wa xasyatlağa yaxşı küyde tüşünmege de qast eter. Onda, haligi zamanda aradan tayıp yada unutula barağan bırında qalğan tiziw-tiziw peşeleni, yoruqlanı, ariw-asil tarbiyalıqnı qaydaları, küyleri misallar bolup, paydalı qulluq eter dep oylayman.
"Tañçolpan", №2, 1992 y.