D. Alqılıçew, «Yoldaş» gazetni baş redaktorunu zamestiteli.
Senek bulan yazğanday
Käsbu sırdaşım, cahil yuwuğum, inişim Raşit, men seni «Zaman şolay buwara» degen maqalañnı tergewlü küyde oxup, «Yoldaşda» peçat etmege yaray dep qol saldım. Şo qolbasım bulan, sen maqalada geltiregen köbüsü pikrularıña tuta-gese qarşı busam da, har kimni öztöreçe pikrusu bola degen zat bulan «peçat etme yaray» dep hisap etdim.
Söz ana qumuq tilni, «Yoldaşnı» oxuwçularını, tilibiz bugün «ölüp-sönüp» barağan haqda bara. Durus, bugün bizin qumuq tilibizni halı maqtarday tügül. Şo haqda aytma, yazma, qoñurawlağa urma gerekbiz. Tek bugüngü yaşawubuznu haqıqatından ari çıqmayıq, ilmu dalillege arqa tayayıq. Seni «Zaman şolay buwara» degen maqalañ, Raşit, dalillege arqa tayanmağanlıq meni puşurğanmağa borçlu etdi.
Sen 500 miñge yuwuq qumuqnu içinde ana tilinde oxuyğanlanı sanawu 2 miñden de artıq tügüldür dep yazasan. İlmu, ilmu toqtaşdırıw isbatlanğan, gerti dalillerden qurula. Sen busa şo «dalil» bulan qumuqlanı arasında 5 prosenti de tügül dep hasil çığarasan. Yazıw-buzuw bulan maşğul bolağanlar dağı da az deysen. Olanı barısı da degenley pensiya çağındağı adamlar deysen. Bu maʼlumatlar, ördegi maʼlumatlar yimik, qaysı xas qurumlardan alınğan? Yañı atlar, yaş pahmular arağa çıqmay deysen. Geltirigiz şolanı pahmulu asarların, «Yoldaş» çığarmağa hazir.
«Ullular getgen sayın, qumuq tilni bilegenleni sanawu da kemiy. Qumuq tilni gelejegine yanaşıwubuz alışınmasa, 15–20 yıldan ana tilinde taza yazıp-oxup bolağanlar qalsa da tamaşa deysen. Şu hal, ozoqda, krizis. Maqalanı awtoru şo krizis bulan yabuşuwnu yürütmege gerek dey. Tüz ayta, tek neçik yabuşmağa gerek degende, awtornu dalilleri ters çığa. Sen «Yoldaşda» muxbir bolup işleysen. Şo gazetde «ne yazılsa da çığarılıp» turamı? Turmay. Özüñ şahatsan. Sayki, «Yoldaşnı» curnalistleri «ne etip de zamanında betleni tolturup, plannı berip, iş etgen bolup olturabız. Kim uçun, ne murat, ne qast bulan yazabız? Yazğanıbıznı kim wa neçe adam oxuy? Kimge wa ne paydası bar?» Şu terekni butağında da olturup, şonu gesegenlik tügülmü?!
«Yoldaşğa» 5 miñge yuwuq adam yazılğan. Şo, ozoqda, az. Yazılıw neçik qıyınlı şartlarda yürülegenni sen yaxşı bilesen. Esgerilgen qıyınlıqda xalqnı yaşawluq halından da köp zat hasil bolağannı da bilesen.
Sen xarlısız gazet bolğannı yanısan. Birinçiley, birewden de xarlısız gazet bolup bolmay. Sen 20 yıllar Xasawürt rayon gazetni redaktoru bolup işlep turduñ. Bajarıldımı muradıña yetmege? Bajarılmadı. «Maydan», «Namus», «Teñlik» degen gazetler çıqmağa başlağan edi. Tek olanı ömürü qısğa boldu. Nege tügül, xarj yoq edi.
Birdağı yandan qumuqlanı arasında bugün Tretyakow, Morozow, Kerimow yimik mesenatlar yoq. Bolsa da, gazet şolay adamlağa tabii bolajaq edi.
Paçalıq degen adam yoq. Xalqsız paçalıq bolmay. «Yoldaşnı» curnalistleri de paçalıqdan taba xalqnı aqçasın ala.
Gazetni, kitapnı «taʼsirin güçlendirme gerek» dep durus aytasan. Sağa, mağa, bizge şonu yaşawğa çığarmağa kim qoymay? Gazetge yaş naslunu tartma gerek degen pikruñ da durus. Tek şo masʼalä da yañız gazet çeçip bolağan masʼalä tügül. Hasili, seni «Zaman şolay buwara» degen maqalañ senek bulan suwnu üstüne yazğanday. Onda yaşawğa, haqıqatğa kürçülengen daliller yoq.
Mikayılow İmamudin Habiybullayewiç, RF-nı MWD-sini qulluqçusu, Genjeawullu, Xasawürt rayonundan.
Hürmetli redaksiya!
«Yoldaşnı» axırınçı nomerlerini birisinde R.Harunownu «Zaman şolay buwara» degen maqalasına gazetni baş redaktorunu zamestiteli D.Alqılıçewni «Senek bulan yazğanday» dep qıçırıqlı baş da salıp yazılğan sesleniwü tergewümnü tartdı. Aldın gazet-curnallağa yazmasam da, qolum qalamğa uzatıldı. D.Alqılıçewni ne zat qaharlandırğanın hali de, dağı da añlamayman. Sesleniw alğasawluqda yazılğanı açıq görünüp tura. Men añlağan küyde: D.Alqılıçewni aslu muradı – R.Harunow yazağanğa heç qulaqasmaylı, tüz añlamağa az da talpınmaylı, ne yazıp da, oğar qarşılığın bildirmek, pikruların tübü-qaradan ne etip de geri urmaq. Maqalanı yandawurunda yerleşdirgenini bahanası da – oxuwçular seslenip de bitgençe, issi-issiley, çağın da, hakimlik darajasın da qollap, oxuwçulanı pikruların özüne tarıq yolğa burmaq. Şonu uçundur, sesleniw yalan sözqarşılıqlardan (protiworeçya); açıqdan açıq çalınağan mentorluqdan-haqıl üyretiwlerden; üstdensuw, peşewsüz yanaşıwlardan wa özge şolağa oşağanlarından yasalğan. KPSS-ni dewüründegi partiya cıyında «politika yandan sınawlu yolbaşçını» biraz tıñlawsuzluq etgen cahil yoldaşın «partiyanı hızına qaytarıp, tüz yolğa salmaq uçun» dep seylewüne ajayıp parx bere. Şo qaydalar, şo qalipler özlügünden esge gele. Tek birewü yaqdan, barıbız da SSSR watanından çı çıqğanbız. Baliki, ayıp etme de çi tüşmeydir? Busa da…..
Men R.Harunownu tezden berli tanıyman, yuwuqluq aralığıbız da bar. Tek iş onda tügül. «Platon yuwuğum bola, tek haq gertilik mağa ondan da yuwuq» degen bırınğı grek oyçu.
Muradım R.Harunownu maqalasına analiz etmek tügül, ayroqda «ör baha beriwnü mühürün» köp wa bek bilegenler basğan soñ. Bu — söz yoruğunda, «enni busa mallarıbızğa qaytayıq».
R.Harunow qumuq tilni, maʼlümat qurallanı haligi halın, olanı kamilleşdiriw masʼalaların axtara. Pikruların tasdıqdıra turup, özünü hisabındağı bir-bir sanawlanı da qollay – qumuq tilde oxuyğanlanı, kasbuçuluq yürütegenleni wa başğaların. Onu özgelerden ayırağan öztöreçeligi: uwaq känt etiwlerden, yakyansıllılıqlardan, damahsız üyretiwlerden, «etme gerek, bolma tarıq» degen boş çaqırıwlardan, «bulay etse-bolsa çı, olay bolar edi» degen yorawlardan baş qaçırıp, tuwulunğan hallanı tamur sebeplerin izley, olanı çeçiw çaraların-yolların tañlay, özünü bilegen talifleni bere. R. Harunownu oyları bugün tuwulunmağanı, olar har günlük rahatsız oylarını camı, käsbu sınawunu hasilleri ekeni biraz tergewlü oxuğan adamğa açıq bola.
Aytılağanı yimik, har-kimni öztöreçe pikrusuna ixtiyarı bar, razi bolmağa yada inkär etmege – başğasınıki de. Pikrunu geri uruw da qaydasına göre har argumentge-dalilge kontrargument qollanıp etiline. Dağıöğese erişiw oçar laqırğa aylana. Qumuq tilde oxuyğanlanı wa yazağanlanı R.Harunow geltiregen sanawlarına qarşılıq ete turup, D.Alqılıçew «şo sanawlar xas qurumlardan alınğan maʼlumatlar tügül, şonu uçun gerti daliller bolup bolmay» dep hisap ete, «ilmu dalillege arqa tayayıq» dep çaqıra. «Qumuq tildegi krizis bulanğı yabuşuwda qollanma gerek degen R.Garunownu dalilleri ters çığa» dep taşdıra. Tek sözün isbatlamaq uçun şo özü aytağan bir sama da «ilmu dalil» misalğa geltirmey, R.Harunownuki nege ters çığağanına añlatıw bermey. Saw söz axırına yerli seylenilme gerekmeymi? Geri uruwnu bulay öztöreçe «cuwut qaydası» da belgili — daliller haqda kep söylep, tek dalilleni özlerin misalğa geltirmey etilegen.
R.Harunownu sanawları – özü yazağan küyde, öztöreçe çığarılğan hisapları. Meni hisabımda şo sanawlar haqıqatdan köp yıraq da getmey. Qumuq tilde gazet-jurnal oxuyğanlanı sanawun bilmek uçun, teren ilmu axtarıwlar, sosiologya sorawberiwler yürütüp turmasa da yaraydır. Bulay da barı da zat gözalda. Şolaylanı barmaqları bulan sanap da bolur yimik degenley. Gertiley de, olanı da köbüsü – kemip barağan pensionerler yada orta çağındağılar. Yaşlağa bağışlanğan betlerin oxuyğanlarını sanawu biraz artıq bolsa da çı yaray. Gerti zat gerti, haqıqat haman da aççı tatıy, biz mükür bolma süymesek de. Qumuq tilde gazet-jurnal hazirlenegen küyleni esgere turup, R.Harunow yañız «Yoldaşnı» curnalistlerini haqında yazmayğanı açıq. Qumuq tilde çığağan özge maʼlümat qurallanı oxuğanda da, R.Harunow esgeregen merdeşler har abatda yoluğağanına mükür bolma borçlu bolasan. Aldın, şo kemçilikleni esgere turup, R.Harunow «Tañçolpan» curnalnı haqında da yazdı. R.Harunownu umumi halnı suratlayğanın D.Alqılıçew yañız «Yoldaşnı» atına nege qabul ete eken? Kim bile, axtigi bizge qarañı, tek Qumuqda «eçki aşağannı başında ot yanar» dep çi aytıla, dağı qıyışıwlusu esge de gelmedi, qulaqğa awur çalınsa da.
«Yoldaşğa» yazılğanlanı azlığını (5 miñ adam) sebeplerini aslusun D.Alqılıçew xalqnı qıyın yaşawluq halı bulan añlata. Bu añlatıwlar köpden berli esgilengen. Şo bir tema bulan axırsız-artsız sawdüger etiwnü qoyma köpden zaman bolğan. 90-çı yıllardan berli şo hal şaylı qolaylaşğan. Sebepler başğa zatlardamu eken? Baliki, oxuwçulanı xoşun götermek uçun qumuq gazet-curnallanı qujurluluğun artdırma tüşedir. Şo haqda tügülmü dağı R.Harunow da ara bölmey «qoñurawlağa urağanı». Onu gazetleni tiline reforma etilme hajatlı degen taklifi de kürçüsüz tügül. Gertiley de, bir-bir maqalalanı añlap da bolmaysan: adabyat çeber asarmı yada publisistika yazıwlarmı? Bir-bir awtorlarda pikru añlatmaq uçun ajayıp köp söztağımlar, paydasız teñleşdiriwler, suratlawlar, hajatsız zatnı içirigin açıwlar qollana. Misalğa gertirilgen «AiF» gazetni türlü-türlü darajadağı bilimi bulanğılar oxup-añlap bola. Nege tügül, barı da informasya tınç wa qısğa tilde berile. Tarixler boyunda qumuq tilge köp arap, fars sözler girgen, olar qumuq sözler bolup da bitgen. Tek, haligi yaşörümler şo sözleni añlap da bitmeyler. Gertiley de, nege yaramay xalqara tillerdegi terminleni qollamağa? Yazılğannı añlamağa da, esde saqlamağa da tınç bolur. Cumlalar qısğa da bolur, oxuwçu da iştahlanar. Meni hisabımda, şo haqdağı R.Harunownu oyları zamannı talaplarına bütünley qıyışa.
Yañı maʼlümat qurallar bolmaq, ozoqda, yaxşı. Tek bugüngü qolda barlarını darajasın göterme talpınsa — bugüngü şartlarda maripatlı, orawlu iş bolur. Dür, barları barı da paçalıq qurallar. Olanı qulluqçuları: «Bizge berilegen alapağa göre işibizni artığı bulan da etebiz» dep xoxayma da bola. O da tüzdür, haligi zamanda kimge tınç? Busa da, el uçun dep sipteçilik etip izlegenge bir türlü yeñillikleri tabulmay da qalmas buğay. R.Harunownu xarlısız gazetni hqındağı oylarına, D.Alqılıçew: «Sen 20 yıllar Xasawürt rayon gazetni redaktoru bolup işlep turduñ. Bajarıldımı muradıña yetmege?» dep betley? Bu ne maʼnada, ne muratda aytılğan? Ne zat bulan baylawlu? Betleşiwler, öpkebahanalar etmek özden qılıqdan çı tügül. R.Harunow aytağanı — bir, D.Alqılıçew busa söznü başğa yanğa burup, sögüşme başlay. Şolay zatlağa oruslar: «Ya tebe pro İwana, a tı mne pro bolwana» dey buğay.
«Camyatda da yaşap, camyatdan azat bolup bolmay» degen haqıllı sözler bar. Bütünley xarlısız adam dünyada yoqdur, hatda paçalar, prezidentler de. Xarlısız maʼlümat qural açmaq tınç işlerden tügülü de belgili. Bizin yimik milli-paçalıq oñaçalığı da, Tretyakow, Morozow, Kerimow yimik mesenatları da yoq xalqğa çı köboqda. Hamanda yimik, yaxşı xıyallar aqça qıtlığını yarına urunup, uwalıp qala. Tek, o çu bajarılajaq zat tügül edi dep, qoyup qoyma da yaramas. Ayroqda, «kim arbağa mindirse — şonu yırın yırlayıq» deygeni haligi zamanda köpleni aslu yaşaw prinsipi bolup toqtayğan şartlarda. Alğa, yañılıqğa talpınıp harakat etmese, ösüw de bolmas. Şo yolda qollama imkanlılığı bar bir qaydanı — paçalıqdan grantlar alıwnu, R.Harunow esgerip tura. Uwaq türtüşüwleni, germarnı qoyup, ösüw yollanı tañlap, muna şo qaydalanı, imkanlıqlanı haqında laqır yürülse durus da, asuwlu da bolmasmı? Cawabı açıq dep esime gele.
Şu qalipdegi qarşıturuw laqır axır da başlanğanı xoşlandıra. «Bişip» turağanı köpden berli his etiline edi, enni yerge tüşüp başlanağanını yıltını yandı buğay. Har zatnı yañırtılıwu çetimli, xas pikrulu yaqçıları bulan qarşıçıları da bolğan wa bolajaq. Tek pikru alışdırıw adillikni qalibinde yürülse, paydalı natijası da bolur degen umut çu bar.
NB. Bu yazıwlarıma «peçat etme yaray dep qol salınajağına» şekli busam da, seslenmeyli de çi bolmadım.
Sadrutdin Zahirow, Töben Cüñütey, pensioner, yazıwçu
Men añlamayman
Artdağı waqtiler Raşit Harunownu «Yoldaş» gazetde yazıp çığıp gelegen pikruları kimni de tamaşa etmesdey tügül. Men onu yazıw işi bulan tanış tügül bolğan busam, terenden maʼnalı maqalaların oxumağan edim busa, yazğandır dağı oylaşmay dep ahamyat bermey de qoyar edim. Açıqdan-açıq xalqnı hayasızlıqğa çaqırağan, başğa milletleni arasında qumuqlanı uçuz etip görsetegen, kirpigine qonğan qaşnı tügün de arqalıqğa teñleşdirip yazağan kalimaları meni neçe türlü oylağa da çomultdu.
Bu yıl 27-nçi sentäbrde «Yoldaşda» yerleşdirilgen «Zaman şulay buwara» degen maqalanı oxuğan soñ, taza qumuq qanı bulanğı adam bulay materialnı yazmağa küy yoq dep oylaşdım. Azmı dağı olaylar arabızda, biz qumuqlarbız dep Qumuqtüznü bereketi bulan tüzelip, ayaqğa minip, bir waqtiler, başına oñay gelgende bir başğa nazmunu sarnayğanları? Nasipge Raşit ol taypadan da tügül. Tek art waqti yazağan maqalaları haq yürekden yazılamı eken degen şeklikleni tuwdura. Gazetni de, muallimleni de, camyat birleşiwlege de ana-tilibizni aburlama, sıyın göterme gerekbiz, yañı çaralar göz alğa tutup, tilibiz sönmesin uçun, ajizlenip, yarlı bolmasın uçun ahamyatlı yoluğuwlar ötgerilip turma tarıq, eslileribiz bulan birge belsenip yurtlarda cıyınlar ötgerme tarıq dep turağan waqtiler gazetde Harunownu bulay maqalası çığıp gele.
Biz adabyat tilde tüz yazabız, bilmeygenler üyrensin dep turağanda, şo tüz yanaşıw tügül dep, taza qumuq tilde yazmaqnı ariw görmey. Saykimasala, şonu bir umpahatı da yoq , yazğandan ne payda, añlama qıyın busa, qoy, şo rus tilni de bulğap atalap söylep tursunlar demege süye. Hasilikalam, barağan küyünde qoymaqnı ariw göre. O busa, qoyuğuz, har kim özbaşına ne tilde süye busa da dolanıp tursun demek tügülmü? Birini artı bulan barısı da getegen mal siriw yimik, adamlar da harakatçılıqğa qoşulma qastlı ekenin unutup qoyma yaramay.
Yol görsetegen añlawlu, esli adamlanı harakatı, xalqnı halekli aylanışlarına saburluq salıp, haqıllı maslahatları bulan bir yoruqğa geltirmege bola. Esigizde bar busa, daw yıllar qumuqlar, başğalar añlamas yimik yañı til oylaşıp çığarıp, «qarğa til» dep oğar at da qoyup, ekew bir-biri bulan şırıllap laqır ete ediler qırıyındağılar añlamayğan küyde. Eger de bugüngü tilibizdegi yarmalawnu sebebi «añlama qıyın ekenge» deygen haqıl bulan busa, birdoqda razi tügülmen. Tilibiz aziz bolağanına çetimlikler sebep busa, şo «qarğa tilni» yaşırtğın hisler aralıqlarında qollamajaq edi. Ullulanı ayıp etiwleri bulan «qarğa til» unutuldu.
Gelegen naslularıbız ana tilin beşigindep başlap taza söylesin uçun etme tarıq işleni lap da asuwlusu – analar bulan tığıs baylawlu bolmaq. Göz alğa tutulağan çaralanı birisi – şo.
Harunow birdağı yerde bulay dey:
«Milli gazet-curnallarda işleygen curnalistlege paçalıq beregen xarjnı toqtatıp, olanı gazetge yazılağanlanı xarjına işleygen küyde eter edim. Millet köp-köp pahmuların paçalıqnı şo neçik işlese de berilegen aqçaları buzup tura». Meni hisabımda, şo biraz oylaşınmay aytılğanmı eken dep yorayman. Şolay etsek, anadaş gazetibiz mekenli ögey bolup bitmeymi?
Aylanğan sayın bizin topurağıbıznı kimlege de üleşip turağan ters hukmularına qarşılığıbıznı bildiregen sayalı, hakimyat bizge neçik göz bulan qarayğanın bilmeygen adam bola şolay oylaşıp. Hali enni gazetibizni de başğa gazetleni arasında ögey etsek, Dağıstan hukumatını arbasından mekenli tüşürüwüne yol açıw bolmaymı eken? Ayrıça camyatnı xarjı bulan gazet çığarıp bola busaq, ozoqda, oğar tiyegen ne bar edi? Şolayına tüzelip getse de, yarayğan zatmı aslu gazetibizge tiymege?
18-nçi oktäbrde çıqğan nomerinde «Qumuqlarda ahlü aralıqlar» degen milletni adatların tanqıt etegen Raşitni birdağı-bir materialı çığıp gele. Meni ömürümnü içinde birewden de, qumuqlar ne rahmulu, neçik bawurlu, birewge de yamanlıq yoramayğan taza açıq yürekli xalqdır dep aytsa tügül ese, qumuq milletni qılığına, adatlarına, xasyatlarına bahana tabıp, uçuz etip, esgik etip söylegen adamnı men halige yerli görmegenmen, ne eşitmegen edim. Ol bulay yaza: «1990-nçı yıl Mahaçqalanı baş maydanında qumuq qatınlar açlıq bildirip olturğan edi. Başğa milletni qatınları şo işni etermi edi? Şo politika yabuşuwda erkekleni işi bolma gerekmeymi?» Bulay sözleni eşitgende, bu sözleni awtoru qumuqlanı «Teñlik» lagerinde bolmağanğa oşay, onda bolğan busa, şo mitiñni masʼalası neçik qıyınlı halda çeçilgenin bilme tüşe edi.
– Biz barbız çı, tarıq busa, qan tökme de, can berme de hazir, nege qatınlar barma tarıq, bir taypalar şo işni başğa yaqğa burup söyleme de bolar? – dep, cahiller mitiñni politika yanına ahamyat bermey, qabunup, qazaplanıp yibergende, respublikadağı aburlu esli adamlarıbız: «Olar yañız tiştaypalar tügül, olar – Analar! Qıyıqsıtıw politikanı dertlerin analar da az çaynap turamılar? Qoy, añlasınlar, Dağıstan yürütegen politikada analar da rahat yantayıp bolmayğanın. Ergişilik busa özünü tarıqlı yerinde görsetile!» – dep, yalınlı yürekleni basıltğan edi.
Şo maqalanı birdağı yerinde awtor milletge yalayapma qastı bulan bulay dep yaza: «Bir-bir şatlıqlarda qumuq ulanlar az ekenge, qız ulan bolup biyip yibere», – dey. Şonu maʼnasın añlamay busa, añlamayğanın bildirmey turup da bolmaymı? Giççirek misal geltireyim:
Dağıstanda inçesanyatnı, ayroqda milli biyiwleni, aytılğan ustaları qumuqlar ekenin bir alim de inkär etip bolmas. Yüz yıllanı boyunda şolay bolup da gelgen. Aytağanım, arğan bizde soğulağanda yimik, türk tamurları bulanğı malqar, qabartı, mıçığış, osetin, gürjü milletlerde de biyiygende soğuw alatlanı arasında aslu yerni tuta. Barısı da bir qaydada şo lezginkanı biyiyler.
Aytağanım, Raşit cahil, olay yerlerin bilmey. Şo adat hali çıqğan yada busa biyime ulanlar azlığından çıqğan adat tügüllügün añlatma süyemen.
İbadulla Hajiyew, muallim, pensioner. Xasawürt şahar.
«Tilin tas etgen, milletligin tas eter»
Qurdaşım Raşit, qumuq xalqıñnı halına, talihine haq yürekden talçığağan, onu atın yerge urma qoyma yaramay dep, hayt dep maʼnalı maqalalarıñ bulan belsenip çalışağan curnalist, onu tiline baqğan yandan qıyıqsıtıwlağa yol beregenligiñ tamaşağa qaldıra. Aytağanım, ana tiliñni bugüngü halına beregen bahañ, onu gelejegi haqdağı yoraw tezisleriñ bulan, men oylayğan küyde, eki qumuq da razi bolup bolmajaq. Birinçiley, tilibizge qarawuñ bir daraja suwuq-salqın (pessimistli), ekinçiley, onu az boljalnı, 10–15 yılnı içinde öltürme de razisen.
Seni öz barmaqlarıñdan sorğan sanaw dalilleriñ bulan da razi bolma bolmayman.Öz ana tilin tas etgen millet milletligin, menligin tas etegenni de, ozoqda, bilmeyli tügülsen. Tilibizni aylanasında yürülegen çaralanı sanap esgere turup: «Tek şolanı natijasında, hal alışınamı, qolaylaşamı? Aytarday qolaylaşadır dep esime gelmey», – dep, şo harakatlağa tüz baha da beresen. Şo çaralar tilibizni ösdürme, canlandırma azlıq etegenni, yetdirikli tügülnü añlaysan, natijalı iş görme gerekni de aytasan. «Ne etme gerek?» – degen özüñnü sualıña: «Krizis busa özlügünden çeçilip qalmay. Onu bulan yabuşma gerek. Yabuşmaq uçun busa sawut da tarıq. Barmı şolay sawutubuz? Milletibiz özü – bizin aslu sawutubuz wa güçübüz!» Dağı artıq yeri yoq küyde haq, haqıllı, durus sözler. Tek amma har millet öz qanlı (sütlü), öz canlı tilsiz milletligin tas etegenni de unutma yaramay.
Esgilengen dep aytıp, biz özübüznü qarañılığıbızdan, bilmeygenibizni sebebinden tilibizden ana sütlü, ata qanlı sözleni taşlay tursaq, tilibiz darbadağın bolur, onu azıwu bulan birçe milletibiz de azar, qumuqluğubuznu tas eterbiz. Kim günahlı bolur – biz özübüz.
Bu yerde aytmaylı bolmaysan: iñ de artda «tolumlaşıp» çıqğan «Qumuqça-orusça sözlügübüzde» 7 miñden de artıq «rus» sözler bar. Üstewüne, olar da agitasya-agitasya, entuziazm – entuziazm, krizis-krizis, ...dep, takrarlanıp, tarjumasız berile. Amma miñler bulan taza qumuq sözler, sözlükde yer tapmay, tışda qala. Muna şulaylıqda biz muallimleni de, oxuwçu yaşlarıbıznı da «sawutlandırabız», soñunda yaşlarıbız ana tilin bilmey dep känt da etebiz.
Hasili, qumuq tilni sönüp barağanına 450 miñ bir günahlı da tügül, 50 miñ (yoraw qadardağı) onu maripatlı intelligensiyası: qulluqçular (çinownikler), yazıwçular, curnalistler, til ilmu alimleri, sözlükleni tiziwçüler wa ana tilin yartı-yurtu bilegen bir-bir muallimler birinçiley günahlı.
«Tek bizin şartlarda (tilni) yañız süyüp turmaqlıq azlıq ete», – degen pikruñ durus. Amma tilibizni halın qolaylaşdırmaq, tınçlaşdırmaq uçun berilegen taklifleriñ bulan razi bolma qıyın. Misal uçun: «…eger yazağan gişini alapası oxuwçunu kisesinden berile busa, şo iş tüzeler edi», – degen sözleriñ bulan. Xalqnı awadan, aslam yağını kisesinde yel oynayğannı unutma yaramay. Şolay etse, oxuwçulanı sanawu artmas, neqadar, kemir. Kise baylar sponsorluq etip çığağan gazet-curnallarda taza qumuq tili tarıq bolmajaq, reklama, biznes, krisiz bulan tolturulajaq. Bu yerde, yoldaş Raşit, esge salayım, birewlege yaman sovet dewürde hukumat öz xarj mayalarına millionlar bulan oxuwçulanı hawayın oxuw kitaplar bulan taʼmin ete edi, çeber asarlı kitaplanı bahası bir manatdan ozmay edi. Sovet adamlar bütün dünyada iñ köp oxuwçular da dür edi. Hali busa oxuw kitaplar 100, 200, 250 manatdan kem tügül, çeber kitaplanı bahası çı xaba, tige. Muna bu – bilim alıwda bu dewürde salınğan bir çataq. Buzuq haldan çıqmaq uçun dağı da eki reforma (almaşınıw) taklif beresen. Birinçisine tolu küyde razi bolmaylı bolmaysan: «Maqalä bolsun, asar bolsun – adillik wa haqlıq, tüzlük (realizm) gerek.» Ekinçisindegi: «Biz yazağan maqalalar aslu halda yaş nasluğa baqdırılma gerek!» – buğar da söz yoq. «Qısğa cumlalarıña da» razimen, tek haligi cahilleni tiline yuwuq yazma qarasaq, atalarıbıznı ana tili yılar: söylewü – yapsar til.
«Yañı atlar, yaş pahmular arağa çıqmay», – degeniñe yol bermege imkanlıqlar yoq tügül dep esime gele. Milli kadrlanı hazirlew masʼalalanı busa deputatlarıbıznı aldına salma, ör hakimlege çıqma, çeçdirme gerekli bolajaq.
«Köpden qollawdan çıqğan, ölgen sözleni tiriltme qaramaq da – boş awara». Bu talabıña da razi bolma bir de yaramay. Nege tügül, şo sen ölgen degen sözler xalq yommaqlarda, taqmaqlarda, epos yırlarda, çeçegen yommaqlarda, aytıwlarda wa atalar sözlerinde, tarixi asarlarında qollana. Yaşlağa muallimler qumuq tilni şolar bulan üyrete. Maktaplanı programmasından şolanı çığarsa, yaşlanı ne kürçüde ana tilge üyretmege, ne bulan tarbiyalama gerek, haligi yartı-yarım qumuq tilde gerekmi? Maşğur Yırçı Qazağıbıznı asarlarında da olar tolğan çı, olanı añlamasa, yaşlar onu asarlarını aslu maʼnasın da añlamajaq çı.
Adabyat tilinden olanı birewler añlamay, uşatmay dep taşlamaq – tilibizge ullu cinayatçılıq bolur, yani, şonu etsek, cawharlı tilibizden bizge yañız cağur-cuğur qalır.
Muna bu sebeplerden esgi, esgilenip barağan sözleni taşlama tarıq tügül, neqadar, cıyıp, toplap, bayanlıq (tolkowıy) sözlük tizip, ana tillerden dars beregen har muallimni olar bulan tolu taʼmin etme gerek.
«Orus sözlerden de onça qorqma tüşmey», – deysen. Durus, tek sen aytağan yaş naslu, bebeyinden başlap, ana sütlü öz tilin bilmege gerekli. Şo haqda «Yoldaşnı» tap şo nomerinde ana tilin yaratğanday bilegen, onu yarım asru yaş nasluğa üyretip, siñdirip, süydürüp gelgen borağanlı muallim, curnalist Abas Mamayew inamlı, isbatlı ayta. Ol dağı da maqalasında ana tilleni üyreniw wa üyretiw darajasın götermekni çaraların tüzewlü sanap bere.
Raşit yuwuğum, sen aytağan eksperiment (gezikli sınaw) yaşawğa çıqsa, bay sponsorlar gazet-curnallanı öz yesligine alıp, curnalistleni qurçaqday oynatıp, olay da ari teberilgen sayaw xalqnı hajatların qayda gördüm qara eşek deygen yerge çığarajağı haq zat. Gazet-curnalçılar, kimni arbasına minseñ, şonu yırın yırlarsan degenleyin, yañız baylanı şırtına biyip işlejegin de unutma tüşmey.
Bizin boş qıçırıqlı majlisleribizde başçıbız dep yürüygen «liderleribiz» qumuqlanı qumuq bolma orusça çaqıra. Şo tügülmü öz milletine birinçiley haysızlıq? Şolay yat tildegi çaqırıwlanı ne güçü, ne umpahatı bolajaq milletin öz ana tilinden küsdürgenden qayrı? Yoq çu.
Enni dualanı da orusça oxusaq, tüppe-tüz bolajaqbız.
Ördegi pikrunu uzataman: «Tek biz qurumlu küyde paçalıqnı aldına masʼalanı salıp üyrenmesek, barı da umutlarıbız hawada qalqıp turajaq», – şu oyuñ Raşit maqalañnı aqtik özegi. Amma sen til masʼalanı tarçıqların çeçer dep oylayğan 2 punkt – ne onu töbesi, ne kürçüsü tügül. Haqıqatda iş terende, tamurunda. Şo tamurlanı busa seni yimik milletin bek süyegen, onu talaysız talihine yüregi awurtağan, elsüyer Abas Mamayew özünü «Milli tillege tergew gerek» degen maqalasında cıyıp-terip bere.
Kämil Mollayew. muallim, Botaşürt.
Haq yürekden yazaman
Men «Yoldaşnı» tezgi oxuwçusuman. Gazetni köp güçlü waqtileri esimde. Men sovet hakimligini artdağı yıllarında Botaşda yurt sowetni predsedateli bolup işlep turdum. Ondan soñ şkolada zawuç, muallim bolup işledim. Hali de şkolada darslar beremen. Aytağanım, şo yıllanı içinde gazetibizden ayrılmağanman. Yaxşısın da, yamanın da esleymen.
Aldın gazetde çıqğan kritika maqalalağa göre tergew güçlü edi. Muxbirler köp ahamyatlı masʼalalanı göterip, kemçilikleni esgerip yaza edi. Hakimler olardan tartınma da tartına edi. Eşitip tügül, görüp bilemen.
Hali gazetni sözüne ahamyat beregenler az bolğan. Muxbirler xalqnı talçıqdırağan masʼalalanı siyrek götere. Nege tügül de, men oylaşağan küyde, redaksiya yazılıwnu hakimlerden taba ötgere. Soñ curnalistler hakimleni aldında borçlu bola, olağa tiydirip, kemçiliklerin görsetip, xalqnı ixtiyarların yaqlap yazıp bolmay qalalar. Xalq da şonu göre, añlay wa gazetde yazılağan zatlağa inamsız bola.
Bizin şkolada «Yoldaşğa» köbübüz şonda yurtlubuz Abdulmanap Hamzayew işley dep, oğar abur etip wa milli gazetibiz dep yazılabız. 50-ge yuwuq adam yazılğan bulan da, şonu oxuyğanlar az. İş yoldaşlarıma zamanda bir gazetdegi bir-bir maqalalanı haqında söz çığaraman. Oxuğanlanı tapma qıyın bola. «Nege oxumaysız?» – dep sorasam, şu dep sebebin aytağanlar bolmay. Sebebin men bilemen: qujurlu, maʼnalı, paydalı materiallar köp bolğannı süyeler.
Art waqtilerde meni tergewümnü Raşit Harunownu canlı maqalaları tarta. Onu barı da yazağanları bulan men de razi tügülmen. Aldan berli tanıyğanıma göre, onu özü bulan da şo haqda laqırım bola. Ol özün kritika etse de, xatiri qalmay: «Seni pikruñ – seniki, meni pikrum – meniki. Gel, erişeyik. Sen meni mükür etseñ, haq yürekden razilik bildirejekmen», – dep toqtay. Tüzü, onu mükür etme tınç bolmay busa da, bir-eki kerenler raziligin alğanman.
Bir gezik ol bizin laqırıbıznı yazıp, gazetde de çığardı. Raşitni yazağan, masʼalalanı göteregen küyü meni kepime gele. Ol çetim, qıyın, tek ahamyatlı, xalq uçun gerekli sorawlanı sala wa barıbıznı da şo sorawlağa cawaplar izleme çaqıra.
R. Harunownu artda çıqğan «Zaman şolay buwara» degen maqalasını yannawurunda gazetni baş redaktorunu zamestiteli Dalhat Alqılıçewni «Senek bulan yazğanday» degen sesleniwün oxup, men başlap bek qazaplandım.
Hali geleyik «Zaman şolay buwara» degen maqalada göterilegen masʼalalağa. Men şkolada «Kultura i tradisii narodow Dagestana» degen darsnı yürütemen. Bir-birde temanı qoyup, esli klasdağı yaşlar bulan tenge-teñ bolup, olanı yaşawu, dünyağa qarawu, oyları haqda xabarlayman. Haligi yaşlar bek alışınğan, darsların oxumay busa da, bir-bir zatlanı ullulardan yaxşı añlay, bile. Olağa «Yoldaşnı» haqında da aytağan küyüm bola. Yaşlar gazetni tilin de añlamay, şonda göterilegen masʼalalanı da qabul etmey. Nege tügül, gazet xalqdan ayırılıp bara, yaşlar busa onu özlege yat wa arek göre.
Şonu uçun Raşit tüz yaza. Şu krizis bulan bek belsenip yabuşma gerek. Gelejek naslulanı haqında, milli gazetni, ana tilibizni gelejegini haqında quwun salma gerek. Paçalıq etme gerek, ata-anaları hay etsin dep tursa, tüz bolmas. Ana tilni ösüwüne curnalistler de köp qoşum etip bola.
Xalq bulan, ayroqda yaş naslu bulan işleme gerek. Yurtlağa yañız yazılıwnu waqtisinde tügül, saw yılnı uzağında yürüp, adamlanı qıyının-tınçın axtarma gerek. Şo zaman yazılajaq olar gazetge hakimler esgermese de.
Yaşlarına orusça söyleygenler yañız şaharlarda tügül, hali yurtlarda da bar. Şolaylağa ayıp etip, añlatıw iş yürütmese de yaramay. Şkolalarda ana tilleni sahatları yıl sayın kemiy. Şo haqda bir-eki esgerip qoymaqlıq azlıq ete, gazet quwun göterme, muallimler bulan birge paçalıq qurumlağa bir toqtawsuz arz etme, kağızlar, çaqırıwlar yazma gerek.
R. Harunownu maqalası mende şu oylanı tuwdura.
Dağı da qoşma süyemen. Hürmetli «Yoldaşnı» curnalistleri wa redaktorlar, gazetni taʼsirin güçlendirme qarağız, onu maʼnasın zamanğa qıyışıwlu etmege belsengen yoldaşlağa kömek etigiz, yaqlağız. Erkin kabinetlerde de olturup, ondan-mundan çöplep, boş maqalalardan tolturmağız gazetni betlerin. Xalq uçun yazığız. Hakimlege maqtawnu az etigiz. Özügüzge etilegen kritikanı da geri urmağız. Tolu küyde programmanı taydırıp, onu ornuna çeber asarlar yada yurt yaşawnu haqında materiallar salığız. «Wremenada» yimik qujurlu materiallanı qumuqça da oxuma süyebiz.
Men sizge şulanı haq yürekden yaxşılıq wa paydalı, bereketli işigizde üstünlük yoray turup yazaman. Xatirigiz qalmasın!