Bu yıl Rossiyanı ilmular akademyasını Dağıstan ilmu sentrını til, adabyat wa inçesanyat İnstitutunu Alimlerini sowetini qararı bulan «Qumuqça-orusça sözlük» basmadan çıqdı. 30 miñden de artıq söz qurşalğan bu sözlükge artdağı yıllarda bir neçe sözlüknü oñarıp («Orusça-qumuqça sözlük», 1997 y.; «Qumuq tilni orfografya sözlügü», 2005 y.; «Orusça-qumuqça terminler sözlügü», 2006 y.; «Qumuq aytıwlanı wa atalar sözlerini añlatıw sözlügü», 2012 y.) basmadan çığarğan belgili leksikolog B.H. Bammatow redaktorluq etgen. Sözlüknü oñarğanlar – özü B.H. Bammatow (22 harp bulan başlanağan sözlük statyalanı oñarğan) wa filologya ilmulanı doktoru, professor N.E. Hajiahmatow (11 harp bulan başlanağan sözlük statyalanı oñarğan). Filologya ilmulanı doktoru, professor Ölmesow N.X. wa bir gesek aldın arabızdan getgen filologya ilmulanı kandidatı F.A. Muratçayewa sözlüknü işinde resenzentler hisapda ortaqçılıq etgen. S.A. Duliyewa şonu redaksiya-texnika yanı bulan baylawlu işin kütgen. 500 sanawluq tiraj bulan çıqğan «Qumuqça-orusça sözlük» bir az zamannı içinde satılıp da bitgen, hali şonu axtarağanlar busa ötesiz köp.
«Yoldaşnı» bu yılnı iün ayını 28-ndegi 24-nçü (14138-nçi) nomerinde gazetni muxbiri, şair Abdulla Zalimxanownu «Sözlükge söz yoq» degen baş da salınıp, özünü haqında laqır yürülüp turağan sözlükge bağışlanğan maqalası çıqdı. Maqalanı atından da görünüp turağanı yimik, A. Zalimxanow sözlükge yaxşı qıymat bere. Tüzü, maqalada şonda yol berilgen bir neçe kemçilikler de esgerile, şonu tizgenlege bir türlü taklifler de aytıla. Amma A. Zalimxanownu «Qumuqça-orusça sözlükge» baqğan yaqdağı «sözlükge söz yoq» degen yanaşıwu bulan tolu küyde razi bolma qıyın. Nege ekenin busa, daliller geltire turup, açıq etme qarayıq.
«Qumuqça-orusça sözlük» tez zamannı içine satılıp bitgenlik bulan baylawlu bolma yaray, Rossiyanı ilmular akademyasını Dağıstan ilmu sentrını til, adabyat wa inçesanyat İnstitutu şonu dağı da qaytıp basmadan çığarma toqtaşğan. Sözlüknü yañı tirajın basmadan çığarğança, esgerilgen İnstitutnu direktoru bizge şonu oxup çıqmaqnı, qutğarılğan xataların tüzlep oñarmaqnı taklif etdi. Aldanoq esgerip qoyma süyebiz: sözlüknü oxuy turup, şondağı xatalanı, tüzsüzlükleni köplügüne hayran bolup qaldıq. Kitaplarda, gazetlerde, curnallarda xatalağa yol berilip qalsa da, neçik de bir epge gele (ozoqda, şolarda da xatalağa yol berilmeslikni neçaqı bola busa da daim hayın etip turma gerek), sözlüklerde busa şolar birdoqda bolma tüşmey, nege tügül de, belgili küyde, sözlükleni aslu muradı – adamlanı tüz yazma, tüz söyleme, sözleni maʼnaların tüz añlama, şolanı tüz qollama üyretmek (maqalağa «Et xurtlasa, tuz seber, tuz xurtlasa, ne seber» degen at da baş etilip nehaq salınmağan). Hali «Qumuqça-orusça sözlükdegi» şo xatalanı, tüzsüzlükleni bir türlü nizamğa salıp söyleyik.
1. Xatalar, tüzsüzlükler sözlüknü annotasyasından, oğar yazılğan baş sözdenoq yoluqma başlay. Masala:
- Rossiyanı ilmular akademyası uçrejdeniye (bolma gerek: Rossiyanı ilmular akademyasını uçrejdeniyesi – 1-nçi bet);
- Kumıksko-russkiy slowar podgotowlen ordena İnstitutom yazıka, literaturı i iskusstwa im. G. Sadası Dagestanskogo nauçnogo sentra Rossiyskoy akademii nauk (bolma gerek: Kumıksko-russkiy slowar podgotowlen ordena «Znak poçöta» İnstitutom yazıka, literaturı i iskusstwa im. G. Sadası Dagestanskogo nauçnogo sentra Rossiyskoy akademii nauk – 3-nçü bet).
- Sözlükge yazılğan baş sözde esgilengen maʼlumatlar berile. Masala, qumuqlanı sanawu esgerile turup, 2002-nçi yılda ötgerilgen xalqnı hisabın alıwnu maʼlumatları berile wa olanı sanawu «420 miñ adamdan artğan» dep esgerile – 4-nçü bet. 2013-nçü yılda basmadan çıqğan sözlükde artda ötgerilgen, demek 2010-nçu yıldağı xalqnı hisabın alıwnu maʼlumatları berilme tüşmeymi dağı? Şo maʼlumatlar köpden belgili çi. Şo sayalı da xalqıbıznı sanawu 503 miñden de artıq dep esgerilme tüşe edi.
- 1848-nçi yılda Tiflis şaharda qumuq tilni birinçi grammatikasın basmadan çığarğan G. Makarow (bolma gerek: T. Makarow – 4-nçü bet) dep esgerile.
- Sözlüknü oñarğanlanı birisi N.E Hajiahmatow «Dağıstan paçalıq uniwersitetni dağıstan filologya fakultetini dekanı» dep esgerile (4-nçü bet). Bu maʼlümat da esgilengen, nege tügül de ol 2009-nçu yıldan berli Dağıstan paçalıq uniwersitetni filologya fakultetinde teorya wa praktika liñwistikanı kafedrasını zaweduüşiyi bolup çalışa.
- Sözlüknü lap axırında da xatağa yol berilgen: Kumuksko-russkiy slowar (bolma gerek: Kumıksko-russkiy slowar).
2. Qumuq sözlerde köp sanawda xatalar yoluğa:
- gündengün (bolma gerek: günden-gün – 23-nçü bet);
- baqçalar (bolma gerek: baxçalar – 74-nçü bet);
- yawçapğanday (bolma gerek: yaw çapğanday – 247-nçi bet);
- melteklik (bolma gerek: melteklik – 272-nçi bet);
- mülknu (bolma gerek: mülknü – 281-nçi bet);
- orlew (bolma gerek: örlew – 302-nçi bet);
- tawça yüyde (bolma gerek: tawça üyde – 369-nçu bet);
- turkmen, turkmençe (bolma gerek: türkmen,türkmençe – 404-nçü bet);
- yaxşımılar (bolma gerek: yaxşılarmı – 423-nçü bet);
- awtomobilni (bolma gerek: awtomobilni – 425-nçi bet);
- çabuw (başlapğı üç maʼnasında bolma gerek: çabıw – 437-nçi bet);
- yoñurçğa (bolma gerek: yoñurçqa – 441 bet);
- ermeniça (bolma gerek: ermeniçe – 471-nçi bet);
- içäw (bolma gerek: içyaw – 478-nçi bet);
- qoläwluq (bolma gerek: qolyawluq – 478 bet);
- yala yabuwçu (bolma gerek: yalayabıwçu – 483 bet);
- yala yapmaq (bolma gerek: yalayapmaq – 484-nçü bet);
- eki yansıllı (bolma gerek: ekyansıllı – 488 bet);
- olar ekisi de salamlaşdılar (bolma gerek: olar ekewü de salamlaşdılar – 332-nçi bet);
- assalam-aleykum (39-nçu betde yazılışı bir küyde berile), assalamaleykum (88-nçi betde busa başğa küyde berile);
- weteranlar bizde hürmetlenegen adamlar (bolma gerek: weteranlar – bizde hürmetlenegen adamlar – 134-nçü bet);
- bu yerler men tanıyğan yerler (bolma gerek: bu yerler – men tanıyğan yerler – 376-nçı bet);
- Moskwa bizin ülkeni yüregi (bolma gerek: Moskwa – bizin ülkeni yüregi – 476-nçı bet).
3. Orus sözlerde de köp xatalar qarşılaşa:
- awtomobil (bolma gerek: awtomobil – 6, 9-nçu betler);
- cegodnaya (bolma gerek: yejegodnaya – 10 bet);
- aföra (bolma gerek: afera – 42-nçi bet);
- billiard (bolma gerek: bilyard – 69-nçu bet);
- kastrerowannıy (bolma gerek: kastrirowannıy – 81-nçi bet);
- prikazıat – (bolma gerek: prikazıwat – 86-nçı bet);
- wiolonçel (bolma gerek: violonçel – 91-nçi bet);
- buywolwoy (bolma gerek: buywolowoy – 145-nçi bet);
- pod woditelstwom Şamilä (bolma gerek: pod predwoditelstwom Şamilä – 152-nçi bet);
- desät (bolma gerek: desät – 262, 436-nçı betler);
- atmow (bolma gerek: atomow – 276-nçı bet);
- sinagog (bolma gerek: sinagoga – 346-nçı bet);
- yogurt (bolma gerek: yogurt – 362, 474-nçü betler);
- prekratit plaç rebönka (bolma gerek: prekratit plaç rebönka – 407-nçi bet);
- promışlennost (bolma gerek: promışlennost – 368-nçi bet);
- poka ne uwidiş sudbu swoyu, w mogilu ne poydeş (bolma gerek: … woydeş (uydöş) – 480 bet);
- ne xlopotliwıy (bolma gerek: nexlopotliwıy – 16-nçı bet);
- bıt ne znaüşim, prikidıwatsä ne znaüşim (bolma gerek: … neznaüşim – 70-nçi bet);
- ne tawrönnıy, ne meçenıy, ne kleymönıy (bolma gerek: netawrönıy, nemeçenıy, nekleymönıy – 136-nçı bet);
- sonetı Axmata Caçayewa – 351 b. (bolma gerek: Axmeda … – 351-nçi bet);
- budet kak tı xoçeş – 365 b. (bolma gerek: budet, kak tı xoçeş – 365-nçi bet);
- znat po golosu (bolma gerek: uznat … – 376-nçı bet);
- Maxaçkala stolisa Dagestana (bolma gerek: Maxaçkala – stolisa Dagestana – 382-nçi bet);
- yey-bogu goworü prawdu (bolma gerek: yey-bogu, goworü prawdu – 244-nçü bet);
- on yego udaril i tot upal i naçal trepıxatsä (bolma gerek: on yego udaril, i tot upal i naçal trepıxatsä – 408-nçi bet);
4. Texnika yaqdan yol berilgen xatalar bar:
- «zahruman» degen söznü birinçi maʼnası c harpnı içinde berilip qalğan (158-nçi bet);
- Nürahmat, Nürammat, Nürislam, Nürmahammat, Nürulhuda, Nüryat, Nürüpat, Nürqız yimik atlanı orusça yazılışları berilmey qalğan (290-nçı bet), özge geziklerde busa berile;
- o harpnı içindegi «oñ» degen sözden tutup «oñuna-soluna» degen sözge yerligi sözler alfavit prinsipge göre yerleşdirilmegen (293-294-nçü betler);
- çarpa-ğan (bolma gerek: çarpağan – 104-nçü bet);
- poçi-taniye (bolma gerek: poçitaniye – 134-nçü bet);
- siste-matizirowat (bolma gerek: sistematizirowat – 153-nçü bet);
- pro-tiwitsä (bolma gerek: protiwitsä – 396-nçı bet);
- Ytrennäya – (bolma gerek: Utrennäya – 377-nçi bet).
5. Qutğarılıp qalğan qumuq sözler bar: aqqatıq; begetmek («toqtaşdırmaq», «tasdıq etmek» degen maʼnalarda); canlandırıw; qabaqbaş; qaburlar (sözlükde: qaburstan); qıpti (-ler) (Misridegi xaçperesler, «koptı»); onunçu; tirkewüç – (liñ. poslelog); qolyazma, qolyazıw wa ş.ö.
6. Sözleni, söz tağımlanı wa cumlalanı maʼnaları tüz añlatılmay qalağan gezikleri yoluğa:
- adabyat geçesi (bolma gerek: adabyat axşamı – 19-nçu bet);
- attahyat – mus. molitwı, çitayemıye stoya na kamnäx (bolma gerek: mus. molitwa, çitayemaya sidä na kolenäx – 41-nçi bet);
- baay – oweçka, yagnönok, kozlönok (bolma gerek: oweçka, yagnönok – 46-nçı bet; «kozlönok» qumuqça «gidiw» bola – qara: 112-nçi bet);
- geme – paroxod (bolma gerek: korabl – 106-nçı bet);
- til ilmulanı doktoru – doktor filologiçeskix nauk (bolma gerek: filologya ilmulanı doktoru – 142-nçi bet);
- til ilmulanı professoru – professor filologii (bolma gerek: filologyanı professoru);
- zabur – psalom – 158 b. (bolma gerek: psaltır – 158-nçi bet);
- Tarğu yurt Mahaçqalağa qaray – posölok Tarki otnositsä k Maxaçkale (220-nçı bet);
- opuraqlar quruy – belö soxnet (bolma gerek: odejda soxnet – 244-nçü bet);
- sünnet namaz – neobäzatelnaya molitwa (bolma gerek: celatelnaya molitwa – 283-nçü bet);
- millet okrug – nasionalnıy okrug (bolma gerek: milli okrug – 292-nçi bet);
- say suw – melkowodnaya reka (bolma gerek: say özen – 330-nçu bet);
- saqlaw – ojidaniye (331-nçi bet);
- olanı aralığı bara-bara suwuqlaşğan – blizkiye otnoşenya mejdu nimi postepenno oxladeli (bolma gerek: olanı yuwuq aralıqları bara-bara suwuqlaşğan – 355-nçi bet);
- biz sıylanıp gelebiz – mı bıli w gostäx, gde nas xoroşo ugostili (bolma gerek: biz qonaqlıqda sıylanıp gelebiz – 359-nçu bet);
- göz tiymek – sglazit kogo (bolma gerek: podwergnutsä sglazu – 393-nçü bet);
- xas ton – sobolinaya şuba (bolma gerek: kiş ton – 400-nçü bet);
- sozuq awazlanı tuwulunuwu – obrazowaniye glasnıx zwukow (bolma gerek: wozniknoweniye glasnıx zwukow – 402-nçi bet);
- ol urup tırpıllatıp qoydu – on yego udaril i tot upal i naçal trepıxatsä (bolma gerek: ol oğar urdu, ol da yığılıp, tırpıllap qaldı – 408-nçi bet);
- tüz xabar – wernıye (dostowernıye) izwestiya (bolma gerek: tüz xabarlar – 409-nçu bet);
- eçki aşağannı başında ot yanar – bukw. kto syel kozla, u togo na golowe şapka (bolma gerek: … ogon … – 420-nçı bet);
- külkülü xabar – yumoristiçeskiy rasskaz (bolma gerek: smeşnoy …– 427-nçi bet);
- bismilla etmek – otwedat, poprobowat (bolma gerek: pristupit (k priömu pişi) s molitwoy) – 473-nçü bet);
- yahudi – yewrey // yewreyskiy (bolma gerek: iudey // iudeyskiy), yahudiçe – po-yewreyski (bolma gerek: po-iudeyski – 479-nçu bet).
7. Qumuqça aytılmayğan söz tağımlar wa cumlalar yoluğa:
- gemeni gömmek (bolma gerek: gemeni batdırmaq – 106-nçı bet);
- siyrek tabulağan kitap (bolma gerek: siyrek yoluğağan kitap – 346-nçı bet);
- tutuq tawuş, tilni tawuşları, erinli tawuş, erinsiz tawuş, sañıraw tawuş, yañıraw tawuş (bolma gerek: … awaz – 369-nçu bet);
- xabarsız tas bolğan – propawşiy bez westi (bolma gerek: belgisiz tas bolğan – 381-nçi bet);
- sizge tiyip geterbiz – poputno i k wam zaglänem (393-nçü bet);
- til üyürleri – çasti reçi (bolma gerek: cumlanı üyürleri – 393-nçü bet; tilniki busa gesimleri bola);
- yaşlar üynü tübünde oynaylar – deti igrayut na polu (bolma gerek: yaşlar cabarda oynaylar – 409-nçu bet);
- terekni tübü – korni derewa (bolma gerek: terekni tamurları – 412-nçi bet);
- ol seni erkinligiñde – eto w twoyey wlasti (bolma gerek: şo seni ixtiyarıñda – 471 bet);
- seni yaşawuñ meni qolumda (bolma gerek: … qısmatıñ … – 494-nçü bet).
8. Bir sözge añlatıw berilegende, şo söz bulan aralığı yoq misallar geltirilip qalağan gezikler qarşılaşa:
- barmaq – cıyın bugün de yürüle (54-nçü bet);
- Solaqnı suwu Kaspiy deñizge tögüle (54-nçü bet);
- mıyıq – aşlıqlar qılçıq çığarıp tura (280-nçi bet);
- sadağa – ölünü eliwaşın bermek (329-nçu bet);
- saqlaw – ariw günleni qarawullaw (331-nçi bet);
- süyek – yilik may (364-nçü bet);
- tanımaq – yamannı yaxşıdan ayırıp bilmek (376-nçı bet);
- taraq – xoraznı kekeli (378-nçi bet);
- tartmaq – içine hawa almaq (380-nçi bet);
- tizim – soğan xasiler (392-nçi bet);
- tolturmaq – tapşuruwnu kütmek; işni kütmek (399-nçu bet);
- tutmaq – islam dinni yürütmek (405-nçi bet);
- eki şahat gerek – babuşka nadwoye skazala; wräd li, yedwa li (bolma gerek: nujnı dwoye swideteley – 458-nçi bet);
- er – ernine er mıyığı bitmegen (470-nçi bet).
9. Bir-bir sözleni barı da maʼnaları berilmey qala:
- amin («predannıy» degen maʼnası berilmegen – 32-nçi bet);
- öztereçe («spesifiçeskiy» degen maʼnası berilmegen – 300-nçü bet);
- sardar («namestnik» degen maʼnası berilmegen – 337-nçi bet);
- sebelemek («dat oçered» degen maʼnası berilmegen – 341-nçi bet);
- semiz («plodorodnıy» degen maʼnası berilmegen – 341-nçi bet);
- tawarix («letopis» degen maʼnası berilmegen – 368-nçi bet).
10. Awazdaş sözler köp maʼnalı sözler yimik berilip qala:
- alğa1 – wperöd, alğa2 – kletka (dlä telät, yagnät w korownike, owçarne) (28-nçi bet);
- saylanıw1 – wıbiraniye, izbraniye; saylanıw2 – obmeleniye (330-nçu bet);
- «tüzlük» degen awazdaşlanı eki türlü maʼnası bir-birinden tüz ayırılıp görsetilmegen.
11. Bir-birde ayrıça xas maʼnası bulanğı sözler bir tamurlu sözlege bağışlanğan sözlük statyalanı içinde berilip qala: aüwyüzüm (45-nçi bet); soquriçek, soqurçıçqan (350-nçi bet).
12. Bir söznü türlü-türlü yazılışları yoluğa:
- ankabut (33-nçü bet) – hankabut (128-nçi bet);
- Yer yüzü (148-nçi bet) – Yerüzü (149-nçu bet);
- karaim, karaimli, karaimçe (180-nçi bet) – qarayım, qarayımça (218-nçi bet; «qarayımlı» degen söz busa munda nege busa da berilmey qalğan).
13. Bir-bir sözler sözlük statyalarda misallar hisapda yoluğup qalsa tügül, şolağa özlege bağışlanğan xas statyalar yoq: lopatkanı çırğa tiremek (395-nçi bet); yañı kartoşka (487-nçi bet); «tun» degen «tum» degen sözden añlatılağanda yimik görsetilgen, sözlükde busa şolay söz berilmegen (403-nçü bet).
14. Orus tilden gelgen sözleni yazılışında birlik yoq. Masala, bir betde berilgen «şrapnel» degen söznü qumuqça curası yımışaq belgisiz berile, «ştapel» degen söznüki busa yımışaq belgi bulan berile (465-nçi bet).
15. Til bulan baylawlu terminleni qollanışında birlik yoq. Masala, sinonim, omonim, antonim, padej yimik terminleni ornuna maʼnadaş, awazdaş, qarşıdaş, geliş degen terminler qabul etilgeni wa şolar oxutuw kitaplağa girgeni köp bola, şo sayalı da şolanı qollap söyleme tüşedir.
16. Sözlükge berilgen qoşumlarda da köp xatalar yoluğa. Masala:
- koysu – (bolma gerek: Koysu – 498, 501, 502, 504-nçü betler);
- Gacidada s., Gacimajagatürt s. (bolma gerek: Acidada s.,Acimajagatürt s. – 500-nçü bet);
- kanal im. Oktäbrskoy Rewolüsii (bolma gerek: kanal im. Oktäbrskoy rewolüsii – 503-nçü bet);
- Ör Qarna y yü. – (bolma gerek: Ör Qarnay yü. – 503-nçü bet);
- Ötemiş s. (bolma gerek: Utamış s. – 503-nçü bet);
- Suleyman Stalsk rayon (bolma gerek: Suleyman Stalski rayon – 504-nçü bet);
- Tarkitaw g. (bolma gerek: Tarkitau g. – 504-nçü bet);
- Çarada s. (bolma gerek: Çaroda s. – 506-nçı bet);
- Buynaksk rayon (bolma gerek: Buynakski rayon – 506-nçı bet);
- orkiy (bolma gerek: örtkiy – 508-nçi bet);
- Güseyin (bolma gerek: Hüseyin – 512-nçi bet);
- Güsen (bolma gerek: Hüsen – 512-nçi bet);
- Olmes (bolma gerek: Olmes – 516-nçı bet);
- Muʼminat (bolma gerek: Mukminat – 521-nçi bet);
- Umuraxil (bolma gerek: Umuraxil – 522-nçi bet) wa ş.ö.
* * *
Bu örde esgerilgen kemçilikler «Qumuqça-orusça sözlüknü» yañı tirajında tüzeltilip çıqma gerek. Şolay bolğan soñ: «Neger tarıqdır dağı şolanı haqında yazıp çıqma?»- degen soraw tuwulunma bola. Birinçiley, şo kemçilikleri bulanğı sözlüknü 500 sanawluq tirajı yayılıp, xalqnı qoluna tüşüp bitgen, şo busa başğa az sanaw tügül. Ekinçiley de, biz oylaşağan küyde, til yimik bek ahamyatlı masʼalalağa baqğan yaqda haysızlıq, cawapsızlıq, nemqoraylıq yimik ters yanaşıwlağa birdoqda yol berilme tüşmey. Şolay yanaşıwlar busa ana tilibizde çığağan gazetleribizde, curnallarıbızda, kitaplarıbızda, hatta ana tilibizge bağışlanıp yazılğan ilmu dissertasyalarda da barğan sayın köp sezilegen bolup bara. Şolanı aldın almaqnı hayın etmese birdoqda yaramay.