«Yoldaş» gazetni 20-nçı nomerinde (25.05.2012 y.) «Açıq laqır» degen rubrikanı tübünde curnalist Alaw Aliyewni «Tañçalpan» curnalnı redaktoru Supyanat Mamayewa bulan etgen «Bizin alğa barma kim qoymay?» degen laqırlaşıwu çıqdı. Açıq laqırğa biz de qoşulayıq. Supyanat — özünü işin bilegen, curnalnı borçların, oxuwçulanı talapların añlayğan, sınawlu redaktor. Ol milletni tarçıqlı masʼalalarına talçığağan, bizin yaratıwçu intelligensiyanı yaxşısın-yamanın, olanı arasında turup, terenden bilegeni oxuwçunu inandıra.
Meni muradım — Supyanatnı maqtamaq yada sökmek tügül, laqırlaşıwda göterilegen bir-bir masʼalalanı haqında öz pikrularımnı ayan etmek wa Supyanatğa bir neçe soraw bermek.
Yañılışlağa kim günahlı?
«Tañçolpan» curnalnı haqında yazıwçulanı arasında köp aytıla. Köpler oğar tanqıt gözden qarap baha bereler. Curnalğa etilegen bir-bir ayıplawlağa qarşı söz tapma da bajarıladır, tek onda ebi-bawu yoq küydegi grammatika yañılışlar yiberilegenine birew de geri söz aytıp bolmajaq. Til ilmulanı aytılğan alimi professor İbrahim Kerimow misgin, bir waqti şo haqda «Yoldaş» gazetde maqalä yazıp, «Tañçolpannı» çığarağanlanı uyalarday halğa salğan edi. Gertiley de, bu curnalda yiberilegen çaqı yañılış bek erşi iş. Yañız curnalda işleygenlege tügül, bizge, şonu oxuwçularına da, curnalğa yazılmasday darajadağı, yolğa yiberme yaramayğan kemçilik.
Şo kemçilikden soñ curnalnı dağı yanların esgermey qoysa da yarar edi. Laqırlaşıwda busa grammatika yañılışlanı haqında üstdensuw aytılıp qalğan.
Birinçi soraw: Supyanat, şo yañılışlarda özüñnü de ayıbıñ barğa mükürmüsen? Tek korrektorubuz yoq çu deme eki ayda bir keren çığağan 100 betli curnalda eki redaktor bolğan soñ, korrektor tarıq tügül. Segiz sahatlıq iş günde bir-eki betni oxup, yañılışların tüzlep tursağız da bajarıla (şo işden añlawu bar adam hisapda aytaman).
Biz yada men?
Supyanat: «Biz özübüznü alğa barmağa, ösmege qoymaybız», — dep yaza. Şolay sözleni biz köp qollaybız. Men özüm de şolay köp yazğanman. Oylaşıp qarağanda, kimdir o — «Biz»? «Men» dep söylesek tüz bolmasmı? Misal uçun, «Milletim alğa barsın, össün uçun men ne etgenmen?» Biz, redaktorlar, yazıwçular, alimler, sözleni qıyışdırıp aytıp bolabız dep, başğalanı üyretme başlaybız. Özübüz busa tuwra paçalıqdan aläpa da alıp etme gerek işibizni yartı-yarım kütegenlikni de bir ullu daraja, millet uçun ullu payda etip turağanda yimik oralabız. Neçaqı bar, yazıp, söylep bolmasa da, köp-köp paydalı işler etip turağanlar.
Bu sözler yañız Supyanatğa betlew tügül, barı da yazağanlağa. Meni özüme de.
Supyanatğa gelgende busa: sen çi 20 yıl bola adabyat curnalda işleygeniñ, yañılışlanı tüzlemek seni işiñ tügül busa, curnalğa materiallanı da yañız birinçi redaktor Mahammat Atabayew oñara busa, seni işiñ nedir? Yañı çıqğan kitaplanı, adabyat yaşawnu gözden geçirip, tanqıt asarlar yazıp, curnalda etegen ortaqçılığıñnı oxuwçular görmegen. Yada men yañılışamanmı?
Yazılıwnu kim etme gerek?
«Yurtlağa barsañ, bizin aldıbızda açılıp turağan eşikler yoq. Mağa, adabyat curnalnı redaktoruna, rayonnu başı bulan yoluqğança, respublikanı Prezidenti bulan yoluqma tınç», — dey S.Mamayewa. Ozoqda, munda ol Prezidentni söz yoruqda esgere. Esime gelmey Supyanat Prezident bulan bir de yoluqğan dep. Süyse de, rayonlanı başçılarından ese tınç yoluqmajaq. Ondan qayrı da, yurtlarda da, şaharlarda da, hakimler gazet-curnallanı wakilleri qaçan gazet-curnallanı wakilleri qaçan geler eken dep, eşiklerin de açıp, qarap turma gerekmi? Har hakimni de bar öz işi. Biz busa hakimleni de, xalqnı da yazılıwnu waqtisinde esge alabız.
Dağı da Supyanat bulay dep uzata: «Esiñe gelmesin, mağa har rayonğa, har yurtğa barıp, ondağı hakimlege: «Allahisen, birgine-bir qumuq adabyat curnalıbızğa yazılığız»,— dep tilemege tınçdır dep. Nege olar özler, yerlerdegi hakimlikni yürütegenler, har yurtnu, har rayonnu özleni tarixi bolmasa, ana tili bolmasa, özleni adabyatı wa madanyatı bolmasa, xalqnı ösüwü bolmajaqnı añlamay? Baliki, añlamağa süymeydir?!»
Bek qujurlu! Supyanat yılda bir keren curnalğa yazılığız dep hakimlege tilep barmaqnı da özüne qıyın göre. Nege hakimler, redaktorlanı awara etip turmaylı, özler yazılıwnu ötgerip qoymay dep aytağan yimik. (Munda men hakimleni yaqlamayman. Olanı da bar yaxşıları da, yamanları da).
Köp kerenler yazğanman-aytğanman: hakimler aqça berip etilegen yazılıwnu paydası az. «Sanawğa bar — sanğa yoq» degenley, tirajı bar, tek oxuwçuları yoq.
Şolay etilegen gazetleni, curnallanı tirajları hakimleni priömnıylarında töbe-töbe bolup tura. Özübüz özübüznü aldatabız.
Ne etme gerek?
İşleme gerek. Gazetleribizni de, curnallarıbıznı da xalq oxuyğan küyde qujurlu etip çığarma tarıq. Şo zaman yazılajaq xalq. Bir hakimge de, Prezidentge de yalbarma tüşmejek. Oxuwçu razimi, tügülmü — şoğar az ahamyat berile. Soñ amalsız xalqğa açuwlanabız: «Şonçaqı tiziw gazetibizge – curnalıbızğa yazılmaysız. Patriotlar tügülsüz, qumuqlar tügülsüz, ana tiligizni, milletigizni süymeysiz»,- dep. Tüz yanaşıw tügül.
Razimisen meni bulan, Supyanat?
Proza nege yoq?
«Prozanı bölügün tolturmaq uçun, kimge de söyleymen. Yaraşğa, Gebekge... wa özgelerine. Yazığız, asarlarığıznı yiberigiz, çığarayıq, deymen. Tek sesleniw yoq deme yaray», — dep qarsalay S. Mamayewa. Men bilegen küyde, qumuqlanı arasında az-köp proza yazğanlar yoq tügül. Tek olanı izleygen, axtarağan, hayın etegen adam yoq.
Bir-eki misal geltireyim. Özler de Supyanatnı watanı Xasawürt rayondan. Bayramawullu muallim bolup işleygen İslamxan Byaqayew deygen pahmulu şair wa yazıwçu bar. Bek qujurlu uzun wa qısğa xabarlar yaza. Artıq salamat adam, şonu uçun atı-çuwu da eşitilmey. Quru Yaraşğa da, Gebekge de söylep turmay, başğalardan da sorasağız, görseter edi. Xasawürtlu Musapir Batırownu bar usta yazılğan xabarları, olanı cıyıp kitap etip de çığardıq. «Tañçolpanda» da yarar edi şolanı yerleşdirme.
Qarlanürtlu Mahaç Şixaliyew — qumuq folklornu xaznası. Oxuwçulanı nege tanış etmeysiz? Bu üçew redaksiyağa özleni asarların yibermey çi deme bolasan. Tek şolaylanı axtarıp tapmaq da sizin borçuğuz deysen çi özüñ de.
Birdağı misal. Bir yıllar aldın «Tañçolpanğa» barıp, özümnü qolum bulan birinçi redaktor Mahammat Atabayewge ata yurtlusu Alimsoltan Alişewni powestini qolyazıwları bulanğı tetradların berdim. Mahammat başlap tekstni kompüterde peçat etip, fleşkağa yazıp geltirseñ yaxşı bolajaq edi degen edi. Soñ menden şo qulluq bajarılmayğannı bilgende, 2012-nçi yılnı başlapğı nomerlerinde çığararbız dedi. Şondan soñ «Tañçolpanğa», azında, 10 keren sama barğanman, şonçaqı keren telefondan söylegenmen. Mahammat awrup işde yoq. Supyanatğa onu kabinetine girip, qolyazıwlanı alıp, işletigiz, deymen. Ne xabar da etile, iş yürülmey. Şuğar men haysızlıq, aysenilik, işlemeygenlik, borçların kütmeygenlik deymen.
Yada şolay yanaşıwnu başğa atı barmı, Supyanat?
Kimdir tilençi?
«Şo «Yoldaş» gazet Yırçı Qazaqnı esdeligin yañırtıwğa baylawlu yürütegen aqça cıyıwnu da tap şo küyde hisaplayman. Eger de sen haq yürekden kömek ete busañ, har nomerde aqça beregenleni atların tutup yazma tarıqmı... Qumuqlanı tilençilege aylandırmayıq, şo erşi görüne. Bizin milletge bir de qıyışağan qılıq tügül». Lap da aldın Supyanatnı erkekligine xars uraman. Şolay sözleni aytıp yürüygen bir neçe qumuq «deyatelleni» özüm de görgenmen. Tek öz pikrusun yazıp aytmağa (baliki, olar başğalar bilmeygen bir zatlanı biledir, xalqnı da gözün açma gerek çi!) olanı birini de tawakalı yetişmedi. Qumuq merdeşde artından söylep turdular. Şo merdeşni yürütegenlege qumuq tilde, süysek de, süymesek de, aytdı-quytduçular dey. Xatirigiz qalmasın, ağaylar: «istina doroje».
Tek Supyanatnı pikrusu meni inandırmay. Orusça şolay sözlege demagogya dey.
Ana tilibizde çığağan 100 yıllıq tarixi bulanğı bir neçe miñ xalq oxuyğan gazetni kollektiwi oxuwçularına çaqırıw etip, ötgerilgen rahmulu işge tilençilik demek, yımışatıp aytğanda, yalayabıw. Tilençilik bolar edi redaksiyanı qulluqçuları oxuwçulanı üylerine barıp, aqça tiley edi busa. Bu busa — göñüllü küyde etilegen iş: süyseñ — qoşul, süymeseñ — arekde tur. Qoşulğanlanı atların yazıp da yaxşı etgen: özden iş etgen adamlanı atları belgili bolma tarıq çı. Meni hisabımda, şo 168 adam — ortaq işde, milli namus kütülegen günlerde arqa tayama yarayğan qumuqlar. Men şolanı spisogun cıyğanman. Ozoqda, şo rahmulu işge barı qumuqlar qoşulmaq parz tügüldür, tek bir-bir yazıwçular, alimler-gumanitariyler wa camyat çalışıwçular qoşulmağanlığı olanı isbayılamay. Mağa sorasa, gazetlege-curnallağa yazılığız dep tilep, uruşbatğa belsengen hakimleni üstüne barmaq — bu oşay tilençilikge.
Hı, kimlerdir tilençiler, Supyanat?
Hasiller
Şu maqalamnı Supyanatğa yüregimde açuw bolup yazmayman. Men aytğan sözler barıbızğa da, yazağanlağa, tiye. Hali bolğança etmegen busaq, hali sama eteyik yaxşı işleni, gerti söznü söyleyik. Tüz zatlanı yazayıq, oxuwçunu aldatmayıq, aburlayıq. Dağı da qaytıp aytaman, yazıp-buzup bolağanlanı özleni xalqdan ör tutmağa ixtiyarı yoq. Xalqğa haqıl üyretme de tarıq tügül. Yazıp bolmasa da, bizden yaxşı añlayğanlar, bilegenler köp bar.
Biz gerti söznü yazıp, özübüznü ör tutmay, oxuwçuğa aburlu yanaşsaq, onu inandırıp bolsaq, şo zaman yazılajaq olar gazetlege, curnallağa.
Tınç yollanı tañlap, hakimlerden kömek tileygen yaman amalnı da tez taşlamasaq, bizge ösüw-örleniw yoq. Şo yaman alım bizge sovet dewürden gelgen. Gelejek naslular şo özübüzge zaral geltiregen yolda şunça uzaq yürüp turğanlığıbıznı sebebin añlamajaq wa, iñdesi, geçmejek.
Wassalam-wakkalam!
P.S. Supyanat Mamayewa laqırlaşıwunda Mahammat Atabayewni haqında tiyişli hürmetsiz seslene. Atabayew — özünü yırları wa barı da poezyası bulan qumuq xalqnı kulturasın, ruh yaşawun şaylı örge götergen, bay etgen şair. Ol milletni öktemligi, örlügü. Onu pahmusu ondan köp zatnı geçdire.
«Yoldaş» 22-06-2012