Men «Yoldaş» gazetde (26.10.2012 y.) peçat etilgen Paçalıq-yazıwçu-oxuwçu degen baş bulan çıqğan Raşit Harunownu maqalasına göre özümnü oylarımnı yazma süyemen.
Hürmetli Raşit. Curnalistika tarmaqda sen art waqti cahçılıq görsetip işlep turasan. Şo bek yaxşı. Gazetde seni orusça wa qumuqça çığağan materiallarıñnı qarawullayman, oxuyman. Qumuq xalq uçun aslu masʼalalanı göterip bolasan. Bu da bek yaxşı. Örde esgerilgen maqalañda sen yazıwçu tanışıñnı sovet dewürde paçalıq yazıwçulanı hayın etegenlikni haqındağı kalimalarına tağılasan-ilinesen. Ol gözleri bulan görgen, başından getten xadirgünleni haqında aytmay, ne deme gerek edi dağı? Sökme gerekmi edi? O zamanğı camyatnı kemçilikleri bar yimik, bereketli yanları da bar edi çi.
«Onu (yazıwçu) bulan erişme süymey edim, busa da, qarşılıq bildirme tüşdü», — dep yazasan. «Nege sizin kitaplarığıznı paçalıq (demek, çinownikler) bahalama gerek? Kitaplanı siz, oxuwçular, (demek, xalq) uçun yazmaymısız? Yaza busağız, kitaplarığızğa bahanı da oxuwçular berme gerek. Uşatsa, alajaq, uşatmasa, yerinde qoyajaq»,- dep aytdım deysen. Başlap artdağı cumlañnı maʼnasını haqında aytıp qoyma orawlu göremen. Uşatmağan gişige qaysı yazıwçu, şair, hatta xalq yazıwçu-şair güçden aldırma bola? Soñ da, yeri gelgende aytsam, lap şo sovet dewürde yazıwçulanı kitapların paçalıq (çinownikler) bahalay edi, demek, kitapnı artdağı mujallatında bahası yazıla edi. Awursınmay esiñe salma qara hali, Raşit. Hali busa bahanı awtor özü sala. «Sena swobodnaya» dep de şo sayalı yazıla. Şonu bilme gerek ediñ. Demek, dalilleriñ bir-birine qıyışmay, özüñ-özüñe qarşı çığasan. Soñ da, alda yimik hali de kitap maʼnalımı, maʼnasızmı oxuwçu (oxuğanlar) baha bere. Birleri analiz etip, resenzya yazıp peçatda da çığara.
Bulay uzatasan: «Sovet dewürde yazıwçular kommunist partiyanı ideologyasın propaganda etmek uçun tarıq edi. Haligi paçalıqğa yazıwçulanı tarıq yeri yoq. Haligi propaganda İnternetni, telewideniyeni, gazetleni güçü bulan etile. Adamlanı kitap oxuma zamanı yoq. Bu — bir yanı. Birdağı yanından»,- dep, 80-den de artıq qumuq yurtlarda onar oxuwçu, şaharlarda yaşayğan qumuqlanı arasından 200 oxuwçunu da qoşup, «muna 1000 oxuwçu», dep taşdırasan. Raşit, bilmeymisen haligi qumuq yazıwçuğa 1000 kitap alıwçu hajatlı tügül ekenni? Nege deseñ, dağıstan kitap basmaxanasında 300 ekzemplärdan artıq bir yazıwçunu da kitabı çığarılmay. Onu da başından basmaxana 40 kitap ala başğa kitapxanalağa yiberile dep. Awtorğa 260 kitap tüşe. Onu da, azında, 100-wü dos-qardaşğa, tanış-bilişge berile. Awtor özüne de 30 kitapnı sama qoya. Ol qalğan 130 kitabın alıp sen aytağan 80 yurtğa, üstewüne, şaharlağa çapsınmı? Kimge birewge bersin? Aytma tınç, etme qıyın.Kitap yazmaq — orusça aytğanda, «adskiy trud». Şu qıyınlı zamanda aqça uçun yazağanlar qalamın taşladı, yazmay turup bolmayğanlar uzatdı.
«Köbüsü yazıwçular kitapların satıp, aqça etmek wa prezentasyasın ötgerip, aburlanmaq-sıylanmaq uçun çığarağanda yimik görüne», — dep yazasan. Men örde esgergende yimik, paçalıq kitapxanada kitabın çığarğan adam aqça etip bolamı? Bir neçe xalq yazıwçularıbıznı da haligi zamanda kitabın çığarıp bay bolğanları barmı? Olar da hal-hayğa yaşay dep oylaşaman. Rayonlarda, yurtlarda yaşayğan yazıwçulanı, şairleni çi paçalıq basmaxanada kitapları bek siyrek çığa. Şu haldağı yazıwçulanı, şairleni ayıplama yaraymı? Prezentasya etip aburlanağanlar da köp bar busa — üç-dört bardır. Neteyik dağı, olar şolay ariw göredir. Başğa, zakonğa qarşı iş etmegen çi?!
«Abusupyan busa kitapların yurtlağa yürüp, bazarlarda turup sata bolğan», — dep esgeresen. Tüz aytasan. Tek yüz yıl alyaqda çıqğan kitaplanı alınıwun da, haligi kitaplanı alınıwun da teñleşdirip awara bolma da tüşmeydir dep oylaşaman. Bir de ana tilinde çıqğan kitapnı gözü görmegen, qoluna tutmağan adamğa aldına gelgen kitap taʼsir etmey bolamı?
«Meni hisabımda, gerti yazıwçu bugün paçalıqğa oppozisyada bolma gerek», — dep durus esgeresen. Tek bugün dep taşdırağanıñ tamaşa tügülmü? Haq gerti yazıwçu, şair har zamanda da oğar oppozisya bolup gelgen wa yürügen. Ol çu dağı xalqnı yanı, arqatayawu, milletini qanı-canı. Haligi paçalıqğa yazıwçunu tarıq yeri yoğu da — haligi çinownikler özleni işinde köp dınqlar barnı añlayğanlıqda. Tarıqmı dağı olağa özleni bırıq-sırığın görsetip, xalqnı gözün açağanlar?!
Tayaqnı eki başı bola dep nehaq aytılmay. Demek, har masʼalanı da eki yanı bola. Sen yañız bir yanın alğansan. Barı da ayıpnı yazıwçulağa yapaysan. Olanı şo halğa salğan paçalıqnı-hukumatnı yaqlaysan. Yazıwçular paçalıqnı watandaşları tügülmü? Özler uçun imkanlıqlar yaratılğannı olar süymeymi? Paçalıq basmaxanada çıqğan kitaplağa gonorar sama berip, tükenlerde satsa yaxşı bolmasmı edi?!
«Men yazıwçulanı artıq köp süyemen»,- deygeniñe inanmayman. Süye busañ, olanı yaqlap, haligi qurumnu nemqoray yanaşıwun nege tanqıt etmeysen? Seni küyüñ «süyemen de süyemen, süyek bulan tüyemen» degen küy tügülmü? Yazıwçular, hakimleni yaqlap, özlege atlar, sawğatlar almaqnı hayında dep betlew etesen. Olay, barısın da bir kekelden gesip, orusça aytğanlay, «ogulno» aytıp qoyma tüşemi? Beş de barmaq bir qolnuki busa da, olar da bir-birine oşamay. Yazıwçulanı ullu hakimleni qayda qalğanın da bilmeygenleri de bar çı. Şunu bulan sözümnü tamamlayım. Özümnü pikrumnu aytğanğa ayıp etme.
Mahammatşapi Minatullayew, Rossiyanı yazıwçularını wa curnalistlerini soyuzunu çleni, zahmatnı weteranı.
«Yoldaş», 22-02-213