"Yoldaş" gazetni betlerinde S.Aliyewni "Teñlikni" 20 yıllığına bağışlap yazğan maqalaların oxup, "Teñlikni" aktiv ortaqçısı hisapda, milletibizni zakonsuzluqğa, qıyıqsıtıwlağa qarşı başgöteriwlerini waqtisinde bolğan bir ahwalatnı haqında men de yazmağa toqtaşdım. "Teñlik" qurulup, qumuq yurtlarda şo qurumnu atı yayılmağa başlağan waqtilerde men Adil Yañıyurt yurt Sowetini predsedateli bolup çalışa edim. "Teñlikni" barı da syezdlerinde ortaqçılıq etip, xalqıbız tarığan qıyıqsıtıwlanı zakonluqnu yolu bulan çeçmek muratda çığarılğan qararların yurtlarda xalqğa añlatmaq uçun çaralar göre edik. Şo waqtide busa yurtnu topuraq masʼalası çeçmege gerek lap da ahamyatlı masʼalä sanala edi.
Adil Yañıyurt — Babayurt rayonnu lap da ullu yurtlarını birisi. Yurt öse, şonu bulan birge yañı qurulğan ahlülege üyler qurmaq uçun planlar bermege yurt Sowetni topurağı yoq edi. Yurtdağı "Kirowskiy" sowxozdan xalqnı paydasına topuraq almaq uçun, Dağıstannı Ministrler Sowetini ixtiyarı gerek edi. Şo ixtiyarlıqnı almaq uçun busa yıllar gete edi. Üstewüne, xalqnı abzarlarında saqlayğan ullu müyüzlü haywanlarını wa mallarını sanawu da arta. Demek, şo otlawluqlanı maydanın artdırmaqnı da talap ete. Topuraq busa haywanlar uçun tügül, yaşörümlege üyler etmek uçun da yetişmey edi.
Şolaylıqda, yurtda topuraqnı masʼalası çetimleşe başladı. Şo waqtini içinde bir zamanlar yalğan kağızlar bulan yurtnu dahnili topuraqlarını aslam payına yes bolğan taw rayonlanı qotanlarını xalqları özleni yer yesiler hisapda tutmağa başlağanlığı milli aralıqlanı qıstawullu halğa çığardı.
Adil Yañıyurtnu topuraqlarına yatlanı yeslik etiwü, ozoqda, şo zaman başlanmağan edi. Bir başlap 1942-nçi yılda yurtdan 1 miñ 500 gektar, 1957-nçi yılda 1 miñ 20 gektar topuraq taw rayonlağa berilgen. Şo da azlıq etip, 1968-nçi yılda göçüwül haywançılıq uçun otlawluqlağa yurt yağadan 200 gektar topuraq alınıp, geçge taba şo yerler Xasawürt rayonnu Tukita yurtuna berildi. Şo başalmanlılıqnı natijasında yurt otlawluqlarından ayrıldı, Adil Yañıyurtdan 70 çaqırımlar arekde orunlaşğan Tukita busa bizin topuraqlağa yes bolup olturdu.
Esgerilgen yurtnu yolbaşçıları şonu bulan da dazulanmadı. Deygenim, yerni yañı yesileri, özleni "biyliklerine" qarawullar da salıp, xalqnı haywan-malın çı neçik de, otlawluqlardan ötegen yoldan hatta transportnu da yürümege qoymayğan yerge çıqdılar. Şo busa xalqnı çıdamlığın tergeygende his etildi.
Yurtnu yolbaşçısı hisapda, bir-bir yolbaşçılanı say haqılını natijasında eki milletni arasında tuwma bolağan erişiwlükleni wa başgöteriwleni haqında aytıp, örde toqtağan hakimyat qurumlağa arza kağızlar yazdıq. Tek bizin tawuşubuznu eşitegenler bolmadı. Hatta şo zamanğı Dağıstannı yurt xozäystwo ministri A.X. Mahammatownu üstüne barıp, qıyın halnı tezlik bulan çeçmese bajarılmayğannı aytsaq da, tındırıqlı cawap almağa bolmadıq. Soñğa taba belgili bolğanı yimik, ol özü de şo halğa iştağlı bolğan. Nege tügül de, ol özü çıqğan 15 miñ xalqı bulanğı rayonnu da Babayurt rayonda 70 miñ gektar yeri bolğan eken. Awzu bulan aytmasa da, eger bizin talaplarıbıznı qabul etip, bizge 200 gektar topuraqnı qaytarsa, rayonnu özge yurtları da şo masʼalanı göterejekden tartına bolğan. Yani, Qumuqtüzdegi "biyliklerinden" ayrılma süymegen.
Xalq busa bizin betibizge qarap tura edi. Artda da, men de, yurtdağı "Kirowskiy" sowxoznu direktoru Ş.Paşayew de yurtlu tamazalar bulan Dağıstannı Ministrler Sowetini Predsedateli A.M. Mirzabekownu üstüne barmağa toqtaşdıq.
Yıraq qumuq yurtdan gelgen bizin qabul ete turup, A.M. Mirzabekow qısıp qollarıbıznı aldı, issi küyde qabul etdi. Bizin talaplarıbızğa tındırıqlı küyde tıñlap, ol tiyişli qurumlanı yolbaşçılarına tezlik bulan 200 gektar yerni bizin yurt Sowetni ixtiyarlığına çığarmağa buyruq berdi. Busa da sawlay respublikada qumuqlağa qarşı yürülegen siyasat onu buyruğun yaşawğa çıqmağa qoymadı.
Hasili, 1990-nçı yılnı may ayında yurtlu xalq başgöterdi. Şo başgöteriwde erenler bulan teñge-teñ qatın-qızlar, hatta oxuwçu yaşlar da ortaqçılıq etdi. Respublikada öz topurağında qıyıqsıtıwlardan injigen xalq bir sağatnı içinde 200 gektar topuraqnı taw yurtnu haywan-malından tolu küyde tazaladı. Quwunğa Tukita yurtnu camyatı da göterildi. Şolaylıqda, topuraq masʼalä qan tögülüwge aylanmağa qıldan-qıl qaldı. Eki yurtnu arasına tüşgen pitne Mahaçqalağa yetişip, eki sahatnı içinde örde toqtağan, axırınçı minutuna yerli bizin talaplarıbıznı eşitmege süymegen çinownikler yetişip geldiler. İñdesi olanı birleri topuraq masʼalağa gene milletçilik renk bermege qarağanlıq edi. Busa da xalqıbıznı birligi, qıyınlı waqtide yumuruqday birigip bolağanıbız üstün çıqdı. Bir günnü içinde Tukita yurtnu haywan-malı bizin topuraqlardan göçürüldü. Bu işde şo waqtide rayonnu yolbaşçısı bolup işlegen W.Şayıbownu, "Kirowskiy" sowxoznu direktoru Ş.Paşayewni wa, ozoqda, A.M. Mirzabekownu aslam qoşumu bolğannı xalq yaxşı bildi.
Busa da, şonu bulan yurtnu topuraq masʼalaları axırına yerli çeçilmegeni soñğa taba bilindi. Yañı Rossiyanı başalman yürülgen syasatından paydalanıp, Qumuqtüzge yes bolmağa süyegen özge milletleni wakilleri gene halnı qıstawullu etdi. Deygenim, biz alğan 200 gektar topuraqnı yartısın sorawsuz-sorğusuz qaytarıp alıp, gene göçüwül otlawluqlağa çığardılar. Artı bitmeygen sudlar da halnı bir yoruqğa salmağa bolmay. İşni Dağıstannı Hukumatını yolbaşçısını aldıñı orunbasarı Hitinamahammat Hajimahammatow bulğançıq etegeni yurtlulağa da, Dağıstannı yolbaşçılarına da belgili. Nege tügülde, şo 100 gektar yerge çinownik özünü adamın olturtğan.
Şo bir adam 100 gektarğa yeslik ete, onu köp sanawdağı haywan-malları yurtnu yağasında otlay, yurtlulanı çaçıw topuraqların taptay. Bir adamnı ebinden gelip bolmayğan yurtlular bir neçe kerenler başgöterip de tura. Tek hakimyat, şo 20 yıllar aldın yimik, hali de xalqını sanawu 4 miñden ötgen yurtnu tawuşun eşitmey, tersine, şo bir adamnı ixtiyarların zakon yaqdan da, zakonsuz küyde de yaqlay.
Xalq busa çıday. Çıdamlığı bitgençe çıdama da çıdajaq. Tek xalq yatsa — kiyiz, tursa — müyüz ekenni yurtlular öz sınawundan bile wa şo masʼalä xalqnı yañı göteriliwleri bolmayğan küyde tüz çeçilse yaxşı bolar edi.
Qasumxan Hajiyew, Babayurt rayonnu camyat Sowetini çleni, pensioner.
Opublikowano: gazeta "Yoldaş". 29.01.2010.