Dünya yaralğanlı adamlanı arasında yaman xasyatlar, ters qılıqlar sögüle gelgen. Tek tamaşa tügülmü, biz sökgen bulan olar kemimey, dağı da bek artalar. Baliki, şonu sebebi adamlanı ekiüzlülügündedir: bir küyde aytabız, başğa küyde etebiz. Şonu uçun yaman qılıqlanı quru sögüp turmay, olağa başğa gözden qarap, yaxşı yanların da tabıp, añlama qarasaq, tüz bolmasmı? Añlağan zatnı tüzleme de tınç bola. Geri urağan, sögegen zatıñnı busa, tüzlep de, ondan arçılıp da bolmaysan.
Arabızda bar küyünden yaxşı bolup görünme qarayğanlar tolğan. Az-köp busa da, qaysıbız da, yamanıbıznı yaşırıp, yaxşıbıznı bayraqğa çançma süyebiz. Tek kim kim ekeni erte-geç bilinmey qalmay. Şonu uçun bar küyünde yaşayğan adamdan isbayı, asil, özden adam yoqdur: barı bar, yoğu yoq.
Ondan qayrı da, yamannı biz qollay bolğan soñ, onu da bardır bizin özüne tartağan yanları. Muna şo haqda söyleyik: adam aralıqlarda sögülegen xasyatlanı yaxşı yanların eslep, şolardan nege arçılıp bolmayğanıbıznı añlama qarayıq. Tek başlap şu temağa qıyışıwlu bir xabar.
Bir gezik şaytan özü etegen yaman işlerden yalqıp, yaxşı bolup başlama uruna. Muradına tez yetmek uçun, bir molla bulan yuwuq bolup, ondan darslar alma başlay. Molla da mundan süyünüp, yaxşı işleni sanama başlay: öltürme, yalğan aytma, urlama… Şolay dağı da zuwap işleni misalğa geltire. Şaytan başlap: «Yaxşı bolmaq çı – tınç iş bolğan» dep süyüne. Soñ ol, gertiley de, haq yürekden yaxşı bolma qarayğanına göre, bir zatlağa şeklenmege başlay wa mollağa: «Dawda duşmanın öltürmek yaman işge sanalmay. Yada seni öltürme qarayğan adamdan aldınlıq etip, onu öltürmek de yaman iş dep hisap etilmey. Olay bolğan soñ, qaysı öltürüwnü de geri urmay ekensiz. Şolaymı?» Molla oğar oylu küyde: «Dür çü dür, tek…» — dep sözün uzatma qaray. Şaytan onu sözün bölüp: «Toqta. Sen: «Dür» dep aytdıñ, mağa onu «tegi» tarıq tügül. Ölme turağan awruwğa: «Sen birazdan ölejeksen»,- dep aytmaqnı da siz tiyişli görmeysiz. Awruwnu ölejegin ondan yaşırıp, yalğan aytmaqnı yaxşı işge hisaplaysız. Şonu bulan siz yalğannı yaqçıları bolasız». Molla: «Bir-birde yalğan aytma da tüşe»,– dep qutulma qaray. Onu sözleri şaytannı razi etmey, ol qalğan yaxşı xasyatlanı da ters yanların taba wa adamlağa inamsızlığın bildirip, yer yutğanday yoq bolup gete.
Şolay dey bırınğı xabar. Ozoqda, şaytan adamnı añlap bolmağan, nege tügül, onu canı yoq. Tek onu sözlerini gertiligine şeklik etme de tüşmey. Yaxşı xıyallar bulan etilgen yaman işler köp bolğan, hali de bar. Şolay biz yaman dep hisaplayğan xasyatlanı da bir-bir yaxşı yanları yoluğa. Dağısın aytmağanda, yaman qılıqlar, kemçilikler bolmağan edi busa, biz yaxşılıq ne ekenni de bilmes edik.
S.W. Proleyew degen ukrainli bir adam xıylı yıllar aldın «Ensiklopedya porokow» degen qujurlu kitap yazğan. Biz de şulanı yazağanda şo kitapdan paydalandıq. Tek bu – tarcuma tügül, bizin şartlağa qıyışdırılıp oñarılğan yazıwlar.
Yalğançılıq
Yalğan qorquw bulan baylawlu. Qorquwu yoq adamnı yalğanı da az bola. Tek bir de yalğanı bolmağan adam çı yoqdur. Yalğansız sözü bolmayğanlar da bar, siyrek aytağan yalğanından uyalağanlar da köp. Giççi zamanıbızdan tutup bizin ata-analarıbız, uçitelleribiz, demek, ullular, yalğan aytma yaramay dep üyrete, yalğanıbıznı es etse, taqsırlaylar. Tek yaşlar da ullu bola turup, yalğanğa şo, yaramay, deygen ullulardan üyrene.
Din de adamlağa: «Yalğan aytmaq – günah»,– dep buwara. Tek aylanabızda azmı özler yalğan aytağan dinçiler?!
Hatda hukumatlanı başın tutğanlar da, sudyalar da, prokurorlar da, zakon bulan har daim gertini söyleme gerek busa da, olanı yalğansız yürülegen işleri az.
Yalğannı zaralından köp xalq nasipsiz bolğan, köp sanlar sögülgen, köp qanlar ağılğan.
Amma terenden oylaşıp qarasaq, yalğansız yaşaw bajarılmayğannı añlama gerekbiz. Misal uçun, giççi awleti anasına yada atasına: «Yaşlar neçik tuwa?» – dep sorağanda, yalğan aytmasa, neçik görüner?!
Yada prezidentler, politikler quru gertini aytıp tura busa, olar başın tutğan xalqnı işleri har daim de üstünlü bolmajaq.
Yada busa, er-qatın, ne de özge yuwuq adamlar har zaman bir-birine oylaşağanın bar küyünde aytıp tursa, olar çı tez zamannı içinde duşmanlağa aylana.
Yalğan aytağan adam köbüsü gezikler, özü de bilmeyli, tabiatnı zakonlarına göre tüz wa haqıllı iş ete. Şolay adam özünü gertiligi bulan dünyanı tüzlep bolmayğanın añlay wa şo sayalı hal dağı da bek buzuqlaşmasın uçun, haqıqatğa qıyışıwlu yalğannı qollap qoya. Neçaqı güçlü, gerti wa haqıllı adam da dünyanı özü aytağan küyde tüzlep bolmay. Yaşaw ayrı adamdan güçlü wa yaşawnu alışdırma qarağan adam aslu halda utdura. Ozoqda, dünyanı aylandırıp bolağan adamlar da yoluğa. Tek olaylar köp siyrek bola. Ondan qayrı da, bir adamğa yaşawnu alışdırmaq uçun onu aylanasında özüne oşayğan bir neçe wa dağı da köp igit adamlar bolma gerek.
Tüzün aytsa, quru gertini söylep turağan adam da inamlıq tuwdurmay. Taza gertilik de adamnı yalqdıra. Dağı da – tünegün biz haq yürekden inanğan gertilik tañala yalğan bolğanı bilinip qalma bola. Şonu uçun taza gertilikni tolu küyde yaxşı qılıqğa teñ etmek tüz bolmas.
Şolaylıqda biz adamlar añlayğan «gertilikden» yaşawnu «gertiligin» örge salabız.
Qısğartıp aytğanda, adam özünü amanlığın saqlamaq uçun qollayğan yalğanlanı geçip qoysaq da yaray. Amma şo yalğandan başğa adamğa ziyan bola busa, biz şo yalğannı ari teberme gerekbiz. Şolay köp xalqnı başın tutğan hakimler, politikler yañız öz paydasına aytağan yalğanlanı da geçme yaramaydır. Şonu yimik sudyalar, prokurorlar wa özge zakonnu qoruma gerek adamlar iş üstünde qollayğan yalğanları sayalı, geri urup qoymaylı, cinayatçılığı uçun cawapğa da tartma tüşe.
Uzun söznü qısğası, haman gertini aytağan gişi – yaxşı, ayrı-ayrı geziklerde zyansız yalğannı qollayğan adam – yaman demek tüz bolmajaq. Şu haqda uzaq zaman laqır etme bola. Tek şo – bizin muradıbız tügül, yalğan-gertini haqındağı az busa da gertilikni bolğan küyde sizge yetişdirdik. Özügüz hasil çığarığız. Olay tügül, bulay deygenler bar busa, yazığız, söylegiz: oxuyuq, tıñlayıq.
Maqtançıqlıq
Maqtançıq – lap da tawakelli wa qurç umutçu (meçtatel). Ullu umutların içinde cıyıp bolmaylı, bir-birewler şolanı başğalağa da aytmağa başlaylar. Şolaylıqda ol maqtançıq bolup toqtay. Ol özü görme süyegen, tek yoq zatnı san da görmey, heç uyalıwsuz, tartınıwsuz küyde, bar etip söyley. Bir-birde özü aytağan maqtanıwğa özü de inanıp qala. Maqtançıq da dür yalğançı, tek onu yalğanından ziyan bolmay, dese de yaray. Şolaylanı zamanda bir toqtatıp, es tapdıra turmasa, olar özler kim ekenni unutup da qalalar. Az-köp busa da maqtanmayğan adam bolmay busa da yaray. Az maqtanıwlanı eslemeygen bolup qalayıq, ullu maqtanıwlağa busa, külemsirep bağayıq.
Maqtanıw bulan adamlar özleni yaşawun yeñilleşdireler. Nege tügül, maqtanmay edi busa, köbüsü adamlar, dünyadan göñü çığıp, açuwlu-öçlü bolup qalma bolar edi. Şonu uçun maqtançıqlar, yaşawda öz yerin artıq etip, çomart, haqıllı, bay bolup görünme qaraylar. Bir-birde maqtançıqlar köp terenleşip getgende, es tabıp, aylanasındağı yaşaw umutlarından arekde ekenni görüp, toqtaylar. Birleri, aylanadağılar özüne küleygenni eslep, alışınma qaraylar, tek xasyatnı alışdırmaq tınç iş tügül. Şo zaman maqtançıqlar, namusu da, erkekligi de bar busa, gertiley de ullu igitlik, hüner yada camyat uçun paydalı iş etme bola. Olar yaşawnu ağımın çaltlaşdıra, aylanasındağılanı yalqma qoymay, adamnı imkanlıqlarını dazuları yoqğa inandırma qaraylar.
Şolay köp-köp igitler, alimler, camyat çalışıwçular başında maqtana bolğandır wa şo maqtanıwları boş tügül ekenni görsetmek uçun qast etip, çalışıp, üstünlüklege yetişgen bolma da yaray.
Şonu uçun maqtançıqlağa quru göñübüz külep, ters gözden wa sansımay qaramayıq. Olar yalqıwlu yaşawnu çeberleme, qujurlu, maʼnalı etme qaraylar. Ondan qayrı da köbüsü maqtanağanlar özler etgen maqtawlu işleni aylanadağılar eslemeygenge, bahalamayğanğa göre, şolağa bizin gözleribizni açalar, tergewübüznü baqdırma çaqıralar.
Maqtançıqlanı birdağı curası – içinden maqtanağanlar, özleni haqında ullu pikrusu bulanğılar. Awzu bulan aytmasa da, yazmasa da, köbüsü gezikler olar özleni maqtançıqlığın yaşırıp bolmaylar, işi bulan, qarawu, tutağan küyü bulan özleni tanıtıp qoyalar.
Qumuqlarda maqtançıqnı haqında külemsirep bolmasa söylemey. «Maqtançıqnı bir yeri açıq» degen aytıw bizin xalqnı şo kemçilikge yanaşıwun açıq küyde görsetip tura.
Busa da biz şolaylağa biraz yımışayıq. Tüzün aytğanda, az-köp biz barıbız da maqtanabız. Yaşlarıbıznı aldında maqtanağan küyleribizni aytıp qoysaq da, tamanlıq eter: «A yaş, men seni zamanımda…»
Prezidentler, ullu alimler, yazıwçular, curnalistler, ayroqda politikler barı da maqtanalar. Oylaşıp qarağız. Şolanı maqtanıwları bolmağan edi busa, yaşaw neçik yalqıwlu wa maʼnasız bolar edi?
«Yoldaş», 2013