(Yaman xasyatlanı yaxşı yanları — 1)
Haysızlıq
Haysız adam – birewge de «heymisen» dep aytmayğan, aylanasındağılar etegen işlerde de, olanı yaşawunda da heç qulağı yoq adam. Birewler yaşawda şolaylar köp bolğannı süye, başğalar haysızlıqnı cinayatçılıqğa teñ ete. Artdağılar oylaşağan küyde, haysız adam özü cinayatçılıq etmegen busa da, dünyadağı köbüsü cinayatçılıqlar şolay adamlanı haysızlığından etilgen.
Haysızlıqnı ne yimik yaxşı yanları bar?
Haysız adam bir zamanda da biz ne iş ete busaq da, burnun çu neçik de suqmajaq, «şular netip tura ekenler?» – dep oylaşıp da turmajaq. Şolaylıqda olar bizin yürekleribizge paraxatlıq sala, qarsalawdan, haleklikden ari saqlay. Haligi qalmağallı, qawğalı dewürde şoğar yetegen ne bar?!
Busa nege biz haysızlıqnı yaman xasyatğa hisaplaybız? Nege tügül ese, aylanasındağı yaşawğa haysız adam bara-bara özüne de haysız bola turup, şondan awur can awruwğa da tarıma bola. Şolay adamnı ne camyatğa, ne yuwuq adamlarına, ne ahlüsüne paydası yoq. Ol özü de yaşawnu maʼnasın tabup bolmayğan bir amalsız. Ne xayır bar şolay adamdan? Tek alğasamayıq…
Adam haysız bolğan bulan da ol barı da yaqdan añlawsuz bolup qalmay çı. Şolay adamnı başğalardan haqılı tüz gezikler de köp bola. Haysız gişi yaşawda özüne payda, xayır izlep yürümey, maqtanmay, şonu uçun onu yalğanı da bolmay. Nege tügül de, yalğançı özüne payda, xayır uçun yada maqtanıw, abur-sıy qazanmaq uçun aylana. Haysızğa şolar biri de tarıq tügül, dağı yoğese ol haysız da bolmas edi. Şo sebeplerden haysızğa, ol gertini aytajaqğa inanıp, haqıl sorayğanlar da bola. Haysız adamnı sözleri hatda eki erişip turağan adamğa saburluq salma da bola. Onu suwuqluğu, haysızlığı qızğan başlanı da suwuta.
Oxuwçu bizin yazıwlarıbızda bir-birine qarşı oylar bar dep oylaşma bola: başlap adamlanı yaşawuna baş qoşmay dep haysızlağa ayıp etebiz, soñ erişegenleni toqtatıp bolalar dep maqtaybız. Şoğar şulay cawap berip bolabız: haysız adam özün qoysa, bir erişiwge de, bir ortaq işge de qoşulmajaq. Amma adamlar qoymay, çaqırıp, arasına qoşsa, köplerden qolay haqıl berip, tüz hukmu çığarıp bolalar. Tek şosu bar dağı: «meni qoyuğuz» dep turalar. Olanı arasında öktem-özdenleri de yoluğa. Olaylar haysızlığı bulan özleni aburlatıp da bolalar. Bar küyünde, alışınmay turağan haysız adamlanı süyegenler de köp. Tek olanı özleni şo abur-sıyda da, süyüwde de hayı bolmay. Özleni maqtap kökge çüyüp yibersek de, olağa ruhlanıw gelmey. Bir küyü eki bolmay. Dünyada bolup turağan ahwalatlar tuwra gelip özlege tiyegen geziklerde de olar qısmatına tamaşalıq etse de, xasyatın alışdırma alğasamay.
Aylanasındağı yaşaw da, şo yaşawdağı özünü yeri de haysız adam uçun yalqıwlu. Yalqa turup aşay, yalqa turup işley, yalqıw bulan ömür de gete. Şo yalqıw onu hislerin de öltüre, qanatların da sındıra, yürek otun da söndüre. Onu uçun lap ullu nasip – şıplıq, yuxu, rahatlıq. Dağı da – oylar, oylar… Şu yalqıwlu yaşaw qaçan biter eken degen oylar.
Tüzü, haysızlıqnı yaman xasiyat dep hisap etmegen busaq da yarar edi eger… Eger qaysıdır bir haqıllı adamnı sözleri esibizde bolmağan edi busa: barı da dawlağa wa özge yaman işlege haysız adamlar köp ekenlikden yol berile. Başğa sözler bulan aytğanda, yaman adamlar haysız adamlağa arqa tayap iş göreler. Haysıznı dewizi: «Ayseni».
Yaş zamandan tutup esibizde qalğan bir qumuq şiʼrudan ekilik de (awtoru esde tügül) şu yerde orawlu bolar:
– Ayseniden ari bol! Artda yığar üyüñnü.
Erinçeklik
Yaman xasyatlanı birdağısı – erinçeklik. Adamnı erinçeklik yimik çalt wa tınçlıqda yeleygen dağı türlü xasiyat barmı eken? Neçaqı harakatçı, qastlı adamnı da erinegen mühletleri bolmay qalmay. Erinçeklikni haqında oylaşmaqlıq da erinçeklikni alamatıdır. Erinçeklik köbüsü gezikler bir ullu lezzetge teñ gele. Şonu uçun biz şo lezzetge çaq-çaqda çomula bolabız. Esge alayıq: biz erten uyanğandoq turma alğasamaybız çı (ozoqda, bir qıstawullu işibizge geçikmey busaq). Şolay halğa erinçeklik dep aytmaylı, ne demege bolabız?! Şo lezzetli erinçeklikni biz bolğan çaqı uzatma qaraybız. Soñ lezzeti tayğanda turmağa urunabız.
Qarqaranı erinçekliginden qayrı, cannı, hisleni erinçekligi de bola: sanlarıñ santa, bir zatğa da oylaşma süymeysen. Muna şo zaman adam – lezzetde. Qarqarañ santa bolup, hisleriñ, oylarıñ paraxat tügül busa, olay haldan lezzet bolmay. Demek, biz erinçeklikni yaman xasiyat dep, ari teberip qoysaq, tüz bolmasbız.
Yaşawdan añlawu yoq bir-bir yeñil haqıllı adamlar erinçekni işsüymes bulan teñleşdirme de bola. Şo – yolğa yiberme yaramayğan adaşıw. Erinçek – başğa, işsüymes – başğa. İşsüymes ne işden de qaçağan, işlemes uçun ne yalğanğa da, ne hillağa da barma hazir adam. İşsüymesni birew de süymey. Onu rahatlığı yoq: quru özünü işsüymesligini haqında oylaşa turup, hassi bolup tura. İşsüymes «işsüyerni» duşmanı. Tek erinçek «işsüyerni» duşmanı tügül. Erinçek har zaman da erinip turmay çı. Bek tarıq bolsa, qaysı harakatçı adamdan artıq da iş görsetip bola. Erinçek, men işni qulu tügülmen, dep oylaşa, özün erkin adamğa sanay: süysem işleymen, süysem erinip, lezzet alaman.
Daim yaşawğa yabuşup qalğan, çabuwuldağılağa qarap, erinçek haq yürekden tamaşa bola, hatda yazıqsınıp, olaylanı awruwlu adamlağa sanay, olanı baylığından, aburun-sıyından özünü erkinligin ör göre. Ol oylaşağan küyde, şo baylar, hakimler öz borçlarını, sözlerini, ördegi hakimlerini aldındağı qulları. Olanı erkinligi yoq: birewni aldında cawaplı, zamanına yes tügül, daim çabıwda. Boynuna köp borç alğan adam busa, işi bajarılmasa, yalğan aytma borçlu bola. Yalğan aytağanlanı busa köpleri özler yalğançı ekenine qıynala, özler özleni aşay. Harakatçı adam köp siyrek geziklerde muradına yete. Köbüsü geziklerde ol başlap tutğan muratlarına xıyanat bolup, yaşawunu axırında towbağa da tüşe.
Şolay oylaşa erinçek. Ozoqda, erinçekni oyları onu erinçekligin isbayı etip görsetmek uçun qıyışıwlu gele. Dünya erinçekler aytağan küyde aylana edi busa, bugün yaşawdağı biz paydalanıp turağan progress (maşinler, telewideniye, telefon wa başğaları) heç zat edi. Erinçek – tabiatnı erkesi – paraxat, haysızlıq, lezzet, aylanadağı can-canıwarğa teñ bolmaq – yaşawnu maʼnası dep terenden inana. Ol erinçeklik, haysızlıq bulan qaysı qıyınlı haldan çığıp da, qaysı masʼalanı kütüp de bola dep hisaplay.
Biz erinçekni dağı da da zyansız belgilerin sanama bolar edik. Tek şolay etsek, birewler biz barı da xalqnı erinçek bolma çaqıra dep oylaşajaq. Bizin busa şolay xıyalıbız yoq.
Hasil çığarayıq. Qaysı iş de, hal da artıq bolsa, yaxşı tügül yimik, artıq erinçeklik de yaxşı tügül. Tek harakatçı yaman adamdan erinçek yaman adam qolay. Amma erinçek yaxşı adamdan harakatçı yaxşı adam örde. Demek, yaman xıyallarıbızda erinçek bolayıq, yaxşı umutlarıbıznı yaşawğa çığarma erinmeyik.
Qumuq xalq awuz yaratıwçuluğunda erinçeklikge çığarğan hukmunu da unutmayıq: «Erinçekni er almas, er alsa da, saqlamas».
«Yoldaş», 2013