(Yaman xasyatlanı yaxşı yanları — 1)
(Yaman xasyatlanı yaxşı yanları — 2)
Özün köp süyegenlik
Süyüw özü yaxşı wa tatli alämat. «Süyüw – yaşawnu maʼnası», – deygenler de bar. Tek öz-özüne haşıqlıq maqtalğan qılıq tügül. Ozoqda, qaysı adam da özün süye, özü-özüne duşman bolmaydır. Tek şo süyüw hatdan ozup gete busa, erşi görüne. Güçlü bolğan sayın onu erşiligi de arta.
Özün köp süyegen adam (qısğartmaq uçun «özsüyer» dep qoyayıq) aylanasındağılanı har aylanışın özü bulan baylay, har aytılağan söz yañız özü uçun aytılağanday hisap ete. Ol har ahwalatğa, adamğa güzgüge yimik qarap, şolarda özün göre. Özü süymeygen ahwalat bolsa, onu göñü buzula. Birew özün süymeygenni añlasa, içine alatolpan tüşe wa netip de şo adamnı süyüwün qazanma qarap, külkülü halğa da tüşegen gezikleri bola. Özün süyegenleni aldında da onu qorqunçu bar: birden olar munu süymeygen bolup qalsa? Şonu uçun «özsüyer» özün süyegenleni süyüwün tas etme qorqağanlığından olağa yarayman dep, özün yaraxsız ete.
Majlisde olturğan yerde özün süymeygen adam bar busa, «özsüyer» suwdan çığarıp yağağa taşlanğan çabaqday halğa tüşe. Ol özünü süyüwünü qulu ekenge, har zaman aylanadağılar özüne tergew berip turğannı süye. Şonu uçun ol sahnanı, mikrofonnu qurdaşı, har yerde özünü atı-familyası bolğannı süye. Ol özünü har üstünlügünden quwana wa aylanasındağılanı da şo quwançğa qurşay.
«Özsüyer» özünden pahmulu, üstünlü adamnı göterip bolmay, içinden onu gülley, bola busa, açuw da ete. Tek ol özü etegen yaman, erşi-osal işni başğalar bilip qoyardan saq: o zaman yaman işleri sayalı gözden tüşme bola çı. Şonu uçun «özsüyerni» açuwu-öçlügü de qorqunçlu bolmay. Ol uzaqğa açuw tutup da bajarmay. Nege tügül, açuwlu-öçlü adam özün unutup da, bir yamanlıq etip, muradına yetmey toqtamay. «Özsüyerni» busa, hatta muradına yetmek uçun da zamanın özüne süyüwden qayrı zatğa bağışlama küyü yoq.
Muna şunda «özsüyerlikni» yaxşı yanı: onu uçun birinçi yerde süyüw. Qayırmas, şo süyüw özüne baqdırılğan busa da yaray. Özüne haşıq adam başğalağa da yaxşı bolma qaray. Adamlanı süyüwün sönme qoymayman dep, ol yaxşı da, çomart da, şat da, yarawlu-gelişli de bolma qast ete. Şo qastı bulan ol köplege süyünç, şatlıq geltire, yaşawnu yalqıwun kemite, dünyanı türlendire. Xalqğa «özsüyerden» bolağan zaral yoq. Şonu uçun onu oyunların, rolların ondan geçeyik.
Gertiley de, har adamnı da özüne süyüwü bolmasa yaramay. Özüne süyüwden başlana başğalağa da, yaşawğa da süyüw. Özün süymeygen adam özgeleni süye dese de, inanma qıyın.
Süyüwden ullu his yoqnu añlamayğanlar azdır. Şo haqda şairler, filosoflar wa özge türlü haqıltöbeler köp yazğan wa aytğan. Süyüwleni de bar neçe türlüsü de: ata-anağa, awletlege, Allahğa, tabiatğa, gözel tiştaypağa, kasbusuna, adamurluqğa wa başğaları. Tek şo süyüwleni biri de bolmay, eger adam özü-özün biraz sama süymey busa. Lap ullu süyüw de adamnı özüne süyüwünden başlana.
Laqırıbıznı aslu yeri – özü-özüne süyüw hatdan ozup artıq bolma tüşmey. Şo süyüw artıq bola, eger xalq şonu esley busa.
Birew de şeklenmeygen küyde özün süymek busa erşi xasiyat tügül.
Hillaçılıq
Az busa da hillası yoq adamlar köp siyrek yoluğa. Şo küyde, hillaçılıqnı curaları, belgileri de köp. Birewler hillaçı adamnı haqıllığa hisaplay. Birewler hillaçılıq haqılsızlıqnı belgisi dep toqtaşdıra. Şolar ekisi de tüz. Nege tügül, haqıllı adam da, haqılsız adam da bir yimik hillaçı bolma bola. Hillaçılıq haqılnı darajasını belgisi tügül, qılıqnı darajasını belgisi. Ör qılıqlı adamnı hillası bolsa da, şolay adamnı hillası başğa birewge qarşı baqdırılma küy yoq. Dağı yoğese, oğar ör qılıqlı adam demes edik.
Hillaçı bek haqıllı, bilimli adam bolup da bolmay: ol haqıl, bilim bulan yol alma bolağan yerde, hillanı qollap, tınç yolnu tañlay. Şolaylıqda, haqıllı adam haqılın bekleşdiregen waqtide, hillaçı hillasın çınıqdıra. Hillaçını birdağı bir yañılışı — ol aylanasındağılar da özü yimik hillaçı dep oylaşa wa, olardan aldınlıq etemen dep, birden-bir makürçü bola. Şolaylıqda, hillaçı adamnı barı da qastı üstünlü, maqtawlu adamlağa teñ bolaman degen murat bulan baylawlu. Bek haqıllı hillaçı şo qastın aylanasındağılar şeklenmeygen küyde yaşırıp bajara. Az haqıllı hillaçılanı qastı busa köplege qolnu ayasında yimik görünüp tura, tek olar şonu es etmeyler, nege tügül, haqılı yetişmey.
Esgerilgen çaqı zatlar sayalı hillaçını tolu küyde geri ursaq, tüz bolurmu? Dağı zatnı aytmağanda da, olar: «Neteyik dağı, Allah (yada tabiat) bizin şulay yaratğan», — dep de qutulma bolalar. Yaxşı Allahnı busa yaman işi bolmay.
Neçik bolğanda da, hillaçı bu rahmusuz, xatirsiz dünyada, dağı pahmuları da yoq ekenge wa birewlerde yimik tarıq çaqı bilimi-haqılı da yetişmeygenge göre, bajarğan küyünde nasibi uçun yabuşa. Ol yaşaw yabuşuw ekenni añlay wa güçlü adamlar yimik yabuşup ör bolup bolmayhanını sebebinden, özü bajarağan hillası bulan iş göre. Şolaylıqda, zakonlar saqlanağan, adilli, rahmulu camyat aralıqlarda makürçünü işleri yürümey. Şolay camyatlarda ol özü de yaxşı yanğa alışına, nege tügül hillaçı çı. Şonu uçun biz qaçan busa da, adilli wa zakonlu camyatda yaşama başlasaq, makürçünü işleri bırıq getejekge umut bar. Şo sebepden sama hillaçığa yazıqsınayıq, rahmulu bolayıq, onu barı da hillaların bilegenikni ayan etip turmayıq. Tek saqlıqnı tas etme yaramay: onu özge türlü yaman xasyatları da bolma imkanlı. Masala, hillaçı adamnı günçülügü de bar busa, ol sizin satma da bola.
Hillaçı yalğançığa yuwuq. Tek yalğançını rahmusu az wa onu hillaçıda yimik çeberligi-inçeligi yoq. Ullu hakimler de (bir-bir giççileri de) yalğançıdan ese hillaçını artıq bahalay wa qulluq kanzilerde örge götere.
Hillaçını dağı da nesi yaxşı? Ol köbüsü geziklerde, haqıl, pahmu, ruh yaqlardan Allah özün mahrüm etgenge göre, aylanadağılar bulan ilyaqlı, yımışaq, tatli sözlü bola. Olaynı honqalığı, rahmusuzluğu, edepsizligi bilinmey. Şo yanları uçun da biz, haqıllı busaq, hillaçığa rahmulu bolma, onu yazıqsınma üyreneyik.
Qumuq xalq awuz yaratıwçuluğundan hillaçını haqında birinçi esibizge gelgen satırlar:
Hillaçı tülkü quyruğun silley, Ajayğa barıp qaqaylar tiley.
Maʼnasız tügül dep esibizge gele.
«Yoldaş», awgust 2013 y.