Yaman xasyatlanı yaxşı yanları

Yarewkelik-yalınçlıq

Yalınçlı, yarewke, sürküç adamnı biribiz de süymeybiz. Süymesek de, şolay adam bulan qurdaşlıq-qardaşlıq yürütme tüşe. Yarewke adam köbüsü geziklerde hillaçı da bola. Yarewke, hillasın qollap, başğa ullu yarewkeni haqında: «Şo adam — bek gelişli, kim bulan da qıyışıp bolağan, ilyaqlı adam», — dep, özünü haqında da şolay pikru tuwdurma qaray. Biraz sama haqılı bar adam yarewkeni bir görgendoq salam beregen küyünden de tanıy.

Yarewke adam yımışaq, osal dep esine gele birewleni. Şo tüz tügül. Yarewkelik etip, yarap bajarmaq uçun tawakallıq, haqıl wa erkeklik gerek. Har adamnı neçe türlü xasyatı-qılığı bola. Onu pisti-pistisine yerli axtarıp, inçe yerlerin bilmek uçun az tawakallıq tarıqmı? Yarewkeni busa tawakallığından qayrı, tarıq adamnı özüne inandırma çaqı haqılı da bar. Şo adamnı özüne inandırğan soñ busa, yarewke bir zatdan da tartınmaylı, iş görme başlay: tartınsa, osal bolsa, başğalar aldınlıq etejek.

Asrular boyu bulan adam özü-özün tanımaq uçun qastqıla. Yüregi tınağan küyde özü ne adam ekenni añlap bolmay qıynalağanlar köp bar. Har alağan abatına, göregen çarasına şekli yanaşağan, etgen işi yaxşı-yamanmı tüşünüp bitmeyli, ekyansıllı bolup, oyğa batağan gezikleri qaysı adamnı da boladır. Muna şo zaman lap da gerekli gişi — yarewke, sürküç. Ol bizin barı da şeklikleribizni bolmağanday ete, qaysı işibizni de, har alağan abatıbıznı da maqtaw bulan tügül ese esgermey.

Yarewkeni yağında adam özü-özüne inanma, özü bulan öktem bolma başlay. Nege tügül, o bizin yoğubuznu da bar ete, kemçiligibizni de üstünlük etip suratlay. Yarewkeni yarewkeligin añlay busaq da, şoğar tıñlama, bara-bara inanma, soñ başğalardan da özübüzge yarewkeçe yanaşğannı qarawullaybız. Yarewke — şo küyde adamnı iç dünyasın, hislerin, yaşırtğın oyların yañılışsız çeçip bolağan inçe kasbuçu, psixolog.

Yarewkeni birdağı bir yaxşı yeri — oğar qarap, özübüz şolay tügül ekenibizge süyünüp de bolabız.

Yarewkeni lap ör darajası — yalınçlıq. Yalınçlı adam özdenligi, menligi yoq adam. Yalınçlı adamnı yaman yerlerini aslusu — ol qulluq kanzilerde özünden ördegilege yalına, töbendegilerden busa özüne de şolay yalınmaqnı talap ete. Şolay adamnı yalınçlığını dazusu bolmay, ol özünden ördegi adamnı gölentkisi. Onu bulan birge tınış ala, gözüne qarap göñündegin bile, anawun aytğanda manawun añlay. Lap da qujurlu yeri — ullu hakim işinden tayıp qalsa, onu gölentkisi de yoq bolup qala.

Yalınçlı adam öz qısmatına razi wa ölgençe şo küyünde qalsa da qayırmay dep oylaşsaq, yañılış bolajaqbız. Yoq, ol çu neni de bajarağan, pahmulu adam. Olay adamlar paçalıqğa bek tarıq (ayroqda bizinki yimik adilsiz paçalıqğa). Olay adam göterilmey qalmay. Şonu uçun saq bolayıq: bugün biz san etmeygen yalınçlı sürküç birazdan ullu hakim bolma imkanlı.

Yalınçlı, yarewke, sürküç adamnı haqında qumuqlanı lap belgili şairi Anwar Hajiyew «Gölentki» degen şiʼrusunda bek ariw yazğan. Oxumağanlar erinmey oxuğuz.

Günçülük, güllew

Günçülük — yaşawnu alğa teberegen bir ullu his, zor güç. Güllewüç, birewnü gülley busa, şo adam yetgen üstünlüklege yetme, şoğar oşama qastqıla. Güllewüç — yazıq adam: onu barı da oyun, hislerin günçülük yelep, rahatlığın alıp qoya.

Güllewüçleni pahmuluları gülleygen adamın da uşatğan zatnı özünde boldurma qaray wa köbüsü geziklerde şo muradına yetme de yeteler. Pahmusuz güllewüç busa, günçüsünde bar zat özünde yoqğa talçığıp-güyüp tura, özünde şonu boldurma da qastı yoq: mende yoq zat şonda da bolmasın, dep tuta. Pahmulu busa da, pahmusu yoq busa da, biz olanı ekisine de yazıqsınabız. Nege desegiz, olar ekisi de — şo ters hisni qulları, negerekler etse de şo hisden ayrılıp bolmaylar. Özlerdegi yaman xasiyat ekenni de, şo xasyatı özüger ziyan geltiregenni bile turup da, şolay adam qılığın alışdırıp bolmay.

Günçülük, köbüsü halda yatlanı arasında tügül, yuwuq-dos adamlanı arasında yayılğan. Tamaşa tügülmü, bir-birin süyme, yaqlama gerek adamlar, Yırçı Qazaq da aytğanlay:

Bir-birine yaman xıyalda, qastda, İllahi, tüz tügül qardaş da, dos da...

Haligi zamanda bir ata-anadan tuwğan awletler xonşuda yaşap bolmayğanı da bizin sözleni gertiley. Neçaqı yuwuq, issi bolup görünme qarasa da, qardaş ahlüleni arasından güllewüçlüknü taydırma qıyın...

Hatta başğalarda gülleygen zatı birewleni kömegi bulan yada özlügünden özünde bolup qalsa da, günçü adam nasipli tügül. Misal uçun, birew xonşusunu ariw üylerin (yada maşinin, yada şubasın — başğalıq yoq) gülley, işlep busa da, urlap busa da, bir töbe aqça cıyıp, şolay üyler tize (maşin yada şuba ala). Tizse-tizsin (alsa-alsın) — nasip yoq, yallıq yoq. Dağı da çabıw, dağı da cıyınıw... Ömür busa bara getip, tek nasip de yoq, yallıq da.

Tek günçülüknü bir aslu belgisi bar: günçü adam özündegi şo xasyatğa günçülük dep aytmay, başğa atlar taba. «Tüzlüknü süyebiz», «şariatnı yolunda yürüme gerek», «zakonlanı buzma yaramay» — şu wa özge türlü şu qaydalı añlatıwlar bulan güllewüç gerti qastın yaşırma qaray. Köpler şolağa inanıp da qalalar, tek bizin aldatma qıyın. Biz sözlege inanmaybız, işlege inanabız wa barı xalqnı da şolay etme çaqırabız.

Tüzün aytğanda, günçülüknü haqındağı sözübüznü qısğartma da yarar edi. Şoğar bir küy bar: «aq» günçülük (belaya zawist) — yaxşı, «qara» günçülük (çernaya zawist) — yaman, desek, köp zat añlaşılıp qala. «Aq» günçü birewde bar zatnı özünde de bolduraman dep, işley, qastqıla, alğa talpına, tek günçüsüne yamanlıq yoramay, onu duşman görmey. «Qara» günçü busa (olağa birewler «qaraürekler» dep de ayta), özü de yaxşı yaşama, artma-ayınma qaramay, qarayğanlağa çataq da sala.

Günçülüknü de yaxşı yanı barı bizin qumuq aytıwubuzdan da görünüp tura: «Güllemegen gün görmes».

Şolay bizin günçübüz: barı zatnı bilme qaray, oxuy-üyrene, haman — harakatda. «Harakatğa — bereket» dey, qoyuğuz, bilsinler, üyrensinler. Dünyadağı barı ilmu yañılıqlar, inqılaplar (rewolüsyalar), siwilizasya günçüleni qastı bulan etilgen, dep toqtaşdırma da tartınmaybız. «Meni nem kem şolardan», — dep, günçü gişi aldınlılanı artından talpına, alğa yürüy. Talpınsın, yürüsün. Biz de oğar yaxşı yol yoraybız.

«Yoldaş», awgust 2013 y.