Haliden on beş yıl adda Abusupyan tuwğanlı 125 yıl bitegenlikge bağışlap yazğan «Balqıyğan yulduzubuz» degen maqalam süyümlü gazetibizni sahifasında («Yoldaş», 5 dekabr 1997 y.) basılıp çıqğan soñ, oxuwçularıbızdan gelgen xıylı sesleniwler boddu. Olar köbüsü halda Abusupyan yazğan asarlanı atların esgerip yazsa yaxşı boşur edi degen maʼnadağı taklifler edi. Gertiley de, qumuq xalqnı Ullu Ustazı Abusupyannı yazıp qoyup getgen materialların köp-köp yerlerden cıyıp-terip oñarğan mağa bilegenlerimni oxuwçularıbızğa tanış etmekni tiyişli de hisaplı gördüm. Tüzü, bulay gazet maqalada o etgen işleni wa asarlanı atlı-atı bulan barısın da esgermek imkanlı da tügül.
Dağıstannı wa sawlay Temirqazıq Kawkaznı iñ bırınğı xalqlarından biri hisaplanağan qumuq xalqnı qumuqluğun, onu barlığın-menligin wa madanyatın dünyağa malim etmek uçun barı güçün salıp talpınğan, eriniwnü bilmey degenley çalışğan erewüllü adamlarıbızdan görmeklisi — Ullu Qazanış yurtdan çıqğan maşğur alim Abusupyan edi. Dağıstannı topurağında minalı tillerde yazılğan kitaplanı basıp çığarmaqnı başlağan, munda birinçi milli basmaxananı qurdurup işletmekni sipteçisi bolğan adam da ol edi. Dağıstanlılar, olanı arasında qumuqlar da, musliman bolğandan berli, arap yazıwnu qollap kitaplar oxumağa wa yazmağa başlağan soñ, o yazıwda yaratılıp basılğan asarlanı köbüsü payı da Abusupyannı atı wa harakatı bulan baylawlu.
Abusupyan 1902-1928-nçi yıllanı arasında sanawu (takrarlanıp çığarğanların hisapğa almay aytğanda) qırqğa yuwuq ayrıça kitap oñarıp çığarğan. Busa da, bir-bir qolaysız gelgen sebeplege göre, onu kitapları, şo 1928-nçi yıldan soñ, lap 1991-nçi yıl bolğunça, dağı basılıp çığartılmay turdu. Muna hali artdağı yigirma yıllardan berli siyasat-politika hallar alışınıp wa onu etgen işlerine baha beregen küyler biraz da oñ bolup, neçik alay da, onu ayrı-ayrı kitapları yañıdan — arap (acam) yazıw bulan wa qumuqlar hali köbüsü halda qollayğan orus (kiril) harplarına göçürülüp de — çığarılıp tura. Bir-bir asarları orus tilge de göçürüldü.
Olardan iñ ullu ölçewdegisi — «Payxammarnı yolu bulan» degen at bulan 1992-nçi, 1997-nçi wa 2010-nçu yıllarda Mahaçqaladağı respublika kitap naşriyatda basılğan, asarlanı cıyımı hisapda üç tomluq ayrı kitap etilip çıqğanı boldu. Tüzü, olanı üçüsü de bu yıl yañıdan, az tiraj bulan busa da basılıp çıqğan. Soñ da, esgerip qoyayıq, bu yıl Abusupyannı awtorluğundağı «Şariat bulan tariqat» degen kitapnı çığarmağa imkanlıq boldu. Bu işlerde ortaqçılıq etgenimni de özüme ullu bir nasip göremen.
Qumuq elni, Dağıstannı kögünde balqıyğan şawlalı yulduzlardan iñ de görmeklisi bolğan alim, camyat çalışıwçu, şair wa yazıwçu Abusupyan Akayewni (o özünü familyasın bir-birde «Arslanbekow» dep de yürütgen) yaşaw wa yaratıwçuluq yolları, baylawluqları haqında da esgermekni tiyişli göremen. Bu maʼnada toluluq izleygen adam, bizin alyaqda basıp çığarğan ayrı-ayrı maqalalarıbızğa wa ayroqda Soltanmurat Aqbiyewni, Abdulqadir Abdullatipownu, Salaw Aliyewni, Zabit Akawownu, Amirxan İsayewni, Mahammat Abdullayewni, Bekir Çoban-zadeni, Aharahim Soltanmuratownu wa başğalarını ilmu-axtarıw işlerine qaramaqnı taklif etmege yaray. Ondan qayrı da, 1992-nçi yılda Rossiyanı İlmular akademyasını Dağıstan ilmu merkezi Mahaçqalada orus tilde çığarğan «Literaturnoye i nauçnoye naslediye Abusufyana Akayewa» («Abusupyan Akayewni adabyat wa ilmu warisligi») degen maqalalanı wa özge türlü materiallanı cıyım kitabında da köp wa türlü maʼlumatlar tapma bolağanın esgerip qoyayıq.
Ullu alim Abusupyan Akayew 1872-nçi yılnı 8-nçi dekabrinde (hijrat bulan: 1289-nçu yılnı şawwal ayını 7-sinde) tuwğanlığı haqında, onu atası Akay qadi arap tilde yazıp qoyğan kağızlar Heli yurtda hali de saqlanıp bar. Atasını teren haqıllı yol görsetiwleri bulan, üç de ağa-ini — Abulxayır, Abuyusup wa Abusupyan — özleni zamanına-dewürüne göre yaxşı bilim alğanlar. Eki de ağasın aburnu ruhanilik işlege başğa yurtlağa çaqırıp, olar göçüp getip, Abulxayır — Helide, Abuyusup da Xalimbekawulda işley turup, o yurtlarda qalıp da qalğanlar wa geçingende onda gömülgenler. Helilileni wa xalimbekawullulanı eslilerini esinde olar daimlikge qalğanlar, olanı ullu abur bulan hali bussahatda da esgereler.
Abusupyan özünü ata yurtu Ullu Qazanışda(haligi Töben Qazanışda) oxuğan, soñ busa Cüñüteyde, Temirxanşurada, Tarğuda, Sohratda, Qarğalıda (Orenburgnu yuwuğunda) oxuwların, bilim alıwun dawamlaşdırğan, türlü-türlü ilmulardan yaxşı küyde pay alğan. XX asrunu awwalğı yıllarında ol Tatarstanğa, Türkiyağa, Misruğa (Yegipetge), Qırımğa etgen saparları oğar käsbu bilim almağa, yarıqlandırıwçuluq yolun mekenli küyde tañlap, o yolda toqtaşmağa, käsbu bilimin artdırmağa xıylı boluşluq etgen. Onu bulan birçe de o xıylı tilleni bilmege bajarğan: öz ana tilin terenden bilgenden qayrı, tatarça, istambul-türkçe, azerbayjança, arapça, farsça, orusça, awarça da bilgen. Amma dünyanı qaysı tilinden de, özü qumuq tilni iñ ariw, gelişli wa bay bolmaqlığın taşdırıp aytğan.
Abusupyan Akayewni asarlarını iç maʼnası — ilmunu wa adabyatnı türlü-türlü tarmaqlarından baş ala. O sayalı ol ensiklopedist alimlerden hisaplana. Misaluçun, qumuq talde yazılğan «İrşadu-s-sibyan» — yaşlağa arap harplanı wa oxuwnu-yazıwnu üyretiwge bağışlanğan kitabı, «İlmu hisap» — matematikanı üyretegen qaydalar wa masʼalalar; «Qılıq kitap», «Hyatamtaynı xabarı», «Yüz elli suallı Malikanı xabarı» wa özge giççi xabarlar — yaşlanı wa har muslimannı da asil xasyatlı etip tarbiyalawnu haqında yazılğan bek qujurlu asarları; «Wilayatıma sawhat» — payxammarlanı tarixinden, geografyadan wa arap grammatikadan maʼlumatlar; «On eki yıllıq ruznama» — yurt xozäystwonu tarmağından zahmat tögegenler uçun paydalı görsetiwler; «Yüz yıllıq tınç ruznama» — busurman kalendar wa dünya ilmulardan türlü-türlü maʼlumatlar, har günlük yaşawda paydalı bolağan nasihaglar; «Hawyat yal-usul» — logika (mantıq) ilmudan yazğan kitabı; «Sullam al-lisan» arapça, qumuqça, awarça, orusça (dört türlü tilde) sözlük, «Hazir darman» — medisinadan maʼlumatlar; «Fazlakatul faraid» wa «Acam paraiz» — warislikge qalğan malnı tüz küyde paylawunu masʼalalarına bağışlanğan kitabı; «Tajwid», «Giççi tajwid» wa «Ullu tajwid» — arap tilni grammatikası; «Safinatun najat», «Wasilatun najat», «Ullu Muxtasar», «Giççi Muxtasar», «İman-islam», «Yañı mawlet», «Nazmul-käläm», «Dua majmuʼ», «Hayʼat al-islamiyä», «Kitab fi ilmil-käläm», «Al-burğan ul-qatiʼ fi isbat is-saniʼ», «Amintazanı tarjuması», «Arapça dualanı tarjuması», — bular islam dinni masʼalalarına bağışlanğan kitapları; «Al-luhat as-syasya» — camyat wa politika terminleni sözlügü, «Al-xidmat ul-maşkura fi-l-luğat il-maşğura» — türk wa qumuq tillege yat tillerden gelgen sözleni añlatağan kitabı, «Til masʼalası» — qumuq tilge bağışlanğan bek ahamyatlı maqalası, «Al-Lamʼa ad-duriyä fi tarix al-huriyä» — Dağıstanda inqılapnı wa watandaş dawnu dewürünü tarixinden esdelikler, «Majmuʼ ul-aşʼar al-ajamiyät» — qumuq xalq awuz yaratıwçuluğundan wa adabyatdan toplanğan asarlanı cıyımı, «Majmü ul-manzumat al-ajamiyät» — qumuq wa özge dağıstanlı şairler supuçuluqğa, busurman dinge bağışlap yazğan nazmularını-türkülerini cıyımı wa olay da özge asarları wa kitapları.
Abusupyan güntuwuş wa özge xalqlağa geng küyde belgili wa ayroqda süyümlü klassika asarlanı da qumuq tilge tarcuma etgen, misal uçun, «Dahir-Zuhra», «Yusup alayhissalam», «Bozyigit», «Qasıdat al-Burda», «Totu-nama», «Kalila wa Dimna».
«Läyla-Majnunnu» busa ol Dağıstanda arap tilde basmadan çığarğan. Aytılğan orus masalçı-şair İ. Krılownu bir-bir masalların da ol bek ullu ustalıq bulan ana tiline göçürgen. İnqılapçılanı «İnternasional» degen belgili xalqara gimnin de Abusupyan birinçilerden bolup qumuq tilge göçürmede göçürüp, 1920-nçı yılda basmadan çığarğan.
Watandaş dawnu yıllarında Abusupyan, atı aytılğan inqılapçılar Calalutdin Qorqmasow, Soltansayit Qazbekow, Nuhay wa Zaynalabit Batırmurzayewler, Mahaç Daxadayew, Najmutdin Samurskiy wa özgeleri bulan, ayroqda sosialistler bulan birçe iş görgenligi, olağa yan tutğanlığı da, arxiwlerde saqlanağan dokumentlerden taba bizge belgili.
1927-nçi yılda onu redaktorluğunu tübünde o zamanğı Sovet Soyuznu içinde birgine-bir arap tilde çığarılağan «Bayan al-haqaiq» («Gertilikni añlatıw») degen din curnalnı bir nomerinde ol: «Biz barıbız da Sovet sosialist hukumatğa, bizin haqılıbızğa-oyubuzğa wa har-bir işibizge-harakatıbızğa erkinlik bergeni uçun oğar ullu barakalla etmege gerekbiz», — dep yaza. Ol dağıstanlı sosialistler awar tilde çığarağan «XIaltIulel çagIi» («İşçi xalq») degen gazetni redaktoru bolup da, 1922-nçi yılda «Yoldaş» degen at bulan çıqma başlağan qumuqça respublika gazetni redkollegyasını çleni hisapda da, cah küyde özünü harakatçılığın görsete.
Şolluqda, özünü bilimliligi, harakatçılığı wa cahçılığı, yañı wa paydalı işlerden bet burmayğanlığı bulan da, ör insaplıq qılığı bulan da, Abusupyan Akayew xalqnı wa alimleni arasında maşhurluq, tügesilmes darajada abur-sıy qazanmağa bajarğan.
Bolsa bolsun, ayroqda 1927-1929-nçu yıllardan tutup, ülkede ullu pitne, soñ neçe de bek qayğırma tüşejek xatalı iş başlana: dinge qulluq etgen adamlanı oğursuz ateistler, ayroqda kommunistler, birin de qoymaylı sibirip-yalap degenley, olardan birlerin, Sovet hukumatha yan bolğan busa da qaramay, sermep-çırmap yıraq sibirlege, sürgünlege yibereler. Olanı arasına qoşup, 10 yıllıq tusnaq dep hukmu da gesip, Dağıstanğa wa sawlay musliman ellege maşğur alim, 57 yıllıq çağındağı Abusupyannı da, qahrulu suwuqları bulan aytılğan Temirqazıq kraydağı Kotlas boylağa yibergenler. Muna bu boldu yañı sovet hukumatnı ohar qaytarışğa etegen «barakallası»!
Sovet dewürnü başlapğı yıllarında alim yañı hukumatnı paydasına neçaqı çalışsa da, tek özü gerti şariatçı, islam dinni qulluqçusu bolğan wa şo küyünde, qattı küyde tayışmaylı da qalğan.
Tarixçi misgin professor Adilgerey Hajiyew geltiregen maʼlumatlağa göre, rewolüsyanı wa watandaş dawnu yıllarında sen bolşewikleni nege yaqlağansan degen sorawğa Abusupyan: «Biz şo zamanda sosialistleni wa Sovet hakimligini programması bulan birdoqda tanış tügül edik. Egerdim, şo zaman sosialistleni, Sovet hakimligini gerti programmasın bile bolğan busam, men bir zamanda da sosialistleni yaqlamas edim», — dep, qatdırıp cawap bergen.
1925-1928-nçi yıllarda onu redaktorluğunu tübünde arap tilde «Bayan ul-haqaiq» degen Dağıstannı dinçilerini-ruhanilerini curnalı basılıp çığıp turğan. Şo yıllarda Abusupyan Dağıstannı har yerlerinde «Dini komitetler» quruw wa olanı işin yürütüw harakatda cahçı yolbaşçılardan birisi bolğanı belgili. O komitetleni çlenleri xalqnı arasında dinni rolün götermek uçun, madrasalar wa maktaplar qurmaq uçun, sovet şkolalarda da dinni-şariatnı darsların yürütsün uçun, Allahsız bolşewik taypalanı dinge qarşı yabşuwun toqtatmaq uçun harakat ete bolğanlar, mekenleşgen yesileri de bolmayğan «kolxoz» degen qurumlanı maʼnasızlığın, tüzewlü küyde artı gelmejekligin olar aldanoq da sezgenler wa olanı qurmaqğa da qarşı çıqğanlar.
Abusupyan Akayewni dinge wa dünya yaşawuna baqğan yaqdağı qarawları onu yazğan wa peçatdan çığarğan asarlarında da açıq küyde görünüp tura. Ayroqda, publisistika canrda yazğan maqalalarında («İmamlıqnı haqında», «Bir-eki söz», «Cahillege bir nasihat», «Dawdan ulan tuwmas», «Qatınlar», «Mutalimler az bolmaq», «Tıñla bir, ne ayta» wa özgelerinde) wa özünü har türlü kitaplarına yazğan baş sözlerinde olar ayan añlaşınağan til bulan görsetilgen. Dünyanı içinde yaşaw süregen xalqlanı arasında yayılğan neçe türlü de ilmular bar ekenlikni bizin anadaş xalqıbızğa da aytıp wa yazıp bildirmek, görsetmek, anadaş milletibizni kitap madanyatğa, oxuwğa-yazıwğa tatğındırıp yuwuqlaşdırmaq, muna bu — Ullu Yarıqlandırıwçunu wa Ustaznı harakatını görmekli yanlarından biri bolup toqtay. Aslusu, Abusupyan olay türlü wa qujurlu ilmular bulan tanış etip, xalqıbıznı bilimli bolmağa, dünyanı wa axıratnı haqında har-bir yandan da oylaşmağa-pikrulaşmağa çaqırğan.
Özünü cahlı harakatında Abusupyan, musliman ülkelerde geng küyde belgili bolğan alimleri — qırımlı İsmayıl Gasprinskiy, misrulu Muhammad Abdo wa Raşid Riza, tatarlar Qayum Nasıri wa Riza Faxretdin, aştarxan noğaylardan Abdrahman Umerow, dağıstanlılardan qarabudağgentli Camalutdin haci, dörgelili Nazir-apendi, şulanili İsmayıl, yaxsaylılardan Abdulwahap haci Dıdımow, Manay Alibekow wa Adil Şamsutdinow, Nuhay wa Zaynalabit Batırmurzayewler, köstekli Şamsutdin haci şayıx, qaziqumuqlu Ali Kayayew, çoxlu Mahammatmirza Mawrayew, qaraqlı Mahammatqadi Dibirow, tabasaranlı Zyawutdin Kurixi, aquşalı Alihaji, töbenjüñüteyli Yusup qadi, töbenqazanışlılar Abdulbasir haci, Mustala qadi, Haci qadi, Aharahim qadi, Kätip Hasan, buglenli Badawi qadi wa xıylı özgeleri bulan tığıs baylawluq tutup çalışğan.
Anadaş xalqın ör aburlu darajalağa yetişdirmek uçun yanın salıp yal tapmay, ömürün harakatda-cahlıqda ötgergen sıylı adamıbız Abusupyannı atı bir zamanda da unutulmas, onu şawlalı yudluzu sönmes dep inanaman. Amma onu özüne busa, darajasına, ulluluğuna layıqlı bolğan küyde, tiyişli küyde aburubuznu mekenli küyde daimde görsetmege gerekbizdir.
«Yoldaş», 05-10-2012